
محمدهاشم موسوی حسینی متخلص به آصف در سال ۱۸۰۱ میلادی بهدنیا آمد. ۷۳ سال عمر کرد و دستکم ۱۹ کتاب نظم و نثر به رشتهی تحریر درآورد. پدرش شیخعلی خان اعتمادالدوله بود که از وی به عنوان فردی حکیم و اهل علم یاد میشود. اعتمادالدوله در پسرش استعداد و فراست فراوان یافت و به همین دلیل هم او را به رستم الحکما ملقب ساخت. عنوان کتاب مشهور محمدهاشم آصف، رستم التواریخ، به همین لقب برمیگردد.
نخستین نکته که باید در نظر داشت زبان ساده و غنی کتاب است. رستمالحکما سعی میکند در رستمالتواریخ با زبان ساده و عامیانه قلم بزند. امروز این پدیدهای عادی محسوب میشود اما هنگامی که به عصر زیستن رستمالحکما برگردیم متوجه میشویم که مرتکب چه بدعت نابی در تاریخنگاری شده است. بررسی در کتب تاریخی عصر صفویه و افشاریه نشان میدهد که نثر سخت و پر تکلف و به دور از اصطلاحات عامیانه ویژگی مشترک تمام آنهاست، از تاریخ جهانگشای نادری نوشتهی میرزا مهدی خان گرفته تا تاریخ عالم آرای عباسی از اسکندرمنشی ترکمان. در اصل نوشتن به زبان سخت و درباری، ریشه در گرایشات نخبهگرا هم داشت، اینکه تاریخ وصف حال اعمال بزرگان است و بایستی تنها بزرگان و خواص به خواندنش توانا باشند. رستمالحکما در اثرش به این موضوع آگاه بوده است و به این زبان نوشته تا عوام و خواص همگی درک کنند. البته که مراجعه به رستمالتواریخ نشان میدهد این سبک نوشتن ریشه در پند و اندرز پدر داشته است. اعتمادالدوله به فرزندش رستمالحکما پند میدهد:
عبارات شیرین بیان کن که به فهم همه کس از خاص و عام نزدیک باشد و زنهار کلمات مغلقهی به هم پیچیدهی از فهم عوام دور در این تاریخ نیاور که باعث حیرانی خلایق باشد.
نکتهی دیگر طنزیست که رستمالحکما به کار میبرد. وی در آثارش طنز را با نقد میآمیزد و به قول میلانی گویی طنز تراژیک است چرا که در پس آن طنز دربارهی شاهان بیاراده و زنباره، داستان زوال مملکتش را دارد روایت میکند.
علیرغم بیپروایی رستمالحکما در شرح مسائل جنسی آن هم با زبانی شوخ و طنز، وی کارنامهی شاهان را با روابط جنسیشان نمیسنجد و این نکتهای بسیار ظریف و باریک است. به عبارتی دیگر رستمالحکما ملاک قضاوتش دربارهی شاهان مسائل خصوصی و زندگی شخصی و میزان ایمان به اسلام نیست، بلکه معیار اصلیش کاردانی و کشورداری است که باتوجه به عصر زیستن وی نکتهای مهم است. برای مثال دربارهی شاه اسماعیل دوم صفوی مینویسد:
آن شاه جمجاه لیلا و نهارا به عیش و عشرت و لهو و لعب مشغول و به شرب باده ی خوشگوار و بوس و کنار و وطی امردان ماه طلعت مشغول بود ، اما ارباب عقول این رفتار را عیب کلی پادشاهان ندانند. چون از پادشاه نه زهد و تقوا و سداد و عفت و عصمت که عدل و احسان و نظم و حراست و نسق و حساب و تمییز و داد و پرورش میطلبد.
البته که استفاده از چنین عنوانی آن هم برای یک مورخ مشرقی در دویست سال پیش کمی نیاز به کاوش و بررسی دارد. با این حال در اینجا چند نقل قول از رستمالحکما خواهم آورد. رستمالحکما از دخالت مورخ در امور دینی انتقاد میکند و مینویسد:
مورخین را کاری به حق و باطل و حلال و حرام و گناه و ثواب نمیباشد. بلکه باید به دقت تمام از روی تحقیق و تفحص و تجسس حقیقت قضایا را بنویسد.
رستمالحکما در کتابش با کنایه و زبان نمادین به زهد ریاکارانه و تعصبات زمانهاش اشاره میکند و البته که از اصطلاح "خرصالحان" هم برای علمای زمان صفویه دریغ نمیکند. وی از شاه سلطان حسین به عنوان فردی تنپرور و پخمه یاد میکند و با زبانی نمادین مینویسد:
از آثار زوال دولت و اقبال آن سلطان جمشیدنشان آنچه به ظهور رسید اول این بود که طبع اشرفش از اسبسواری متنفر شد و مایل خرسواری شده بود.
رستمالحکما از علمای متعصب اواخر صفویه به عنوان یکی از عوامل پدید آمدن این وضعیت یاد میکند:
آن زهاد بیمعرفت و خرصالحان بیکیاست در مزاج شریفش و طبع لطیفش رسوخ نمودند و وی را از جادهی جهانبانی و شاهراه خاقانی بیرون و در طریق معوج گمراهی وی را داخل و به افسانههای باطل بیحاصل او را مغرور و مفتون نمودند و بازار سیاستش را بیرونق و ریاستش را ضایع مطلق کردند.
رستمالحکما به درستی در کتابش اشاره میکند که سختگیریهای علمای شیعی بر ساکنان غیرشیعه امپراتوری صفوی، موجب آشفتگی و شورشهای فراوان شد. البته هنوز هم آنطور که در متن معلوم است، رستمالحکما ذات پاکیزهای برای شاهان در نظر میگیرد و علت شکستها و افتضاحات را در عوامل بیرونیای که آن "طبع لطیف" را آلوده کردهاند جستوجو میکند.
رستمالحکما از کریمخان زند به عنوان "معمار ایرانِ ویران" یاد میکند:
کریم خان عاقلی بود معقول فهم و منقول غیرمعقول را انکار میکرد. همه امورش مقرون به حکمت بود و به افسانه هرگز گوش نمیداد. از آن جمله حدیث خروج دجال را باور نمیکرد.
در رستمالتواریخ مطالب زیادی از اوضاع اجتماعی ایران هم در دسترس است و از جملهی آن وضعیت معیشت و زندگی روزمره در دورهی فرمانروایی کریمخان، که رستمالحکما مفصل دربارهاش قلم زده است. برای نمونه، دربارهی شیراز در عصر کریم خان میخوانیم:
همه کوچهها و بازارهای شهر شیراز را با سنگهای بزرگ قطعه به موزونی سنگ بست کردند و در هر چهل گز یک چاه سرپوشیده به جهت آب باران قرار دادند.
همچنین دربارهی دیدار سفیر انگلیس با کریمخان به درستی اشاره میکند که کریمخان سفیر را به حضور نپذیرفت و هنگامی که علت را از کریمخان جویا شدند پاسخ داد:
میخواهند با پادشاه ایران بنای دوستی و آمد و شد گذارند و کارسازی اهل فرنگ و هند و ایران شود.
رستمالحکما در این باره گزارش مفصلی ارائه میدهد. بررسی در این گزارش نشان میدهد که کریمخان از چیرگی انگلیس بر هندوستان آگاه بوده است و نسبت به آن بسیار هوشیار. در پایان گزارش هم میخوانیم که پس از پایان مجلس، کریمخان خدا را سپاس میگوید که بعد از وی هم کسانی خواهند بود که استقلال مملکت را در برابر انگلیس و فرنگی حفظ کنند.