تاریخ زن‌ستیزی

مقدمه

ژاک لاکان، روانکاو شهیر، در یکی از سمینارهای متاخرش می‌گوید "شریک زندگی یک زن تنهایی‌اش است" فمینیست‌های پرخاشگر بسیاری وجود دارند که این جمله‌ی لاکان را شاهدی بر زن‌ستیزی او می‌دانند اما من معتقدم این جمله اتفاقا نشاندهنده‌ی ارج کم‌نظیری‌ست که لاکان برای تجربه‌ی زنانه قائل است. بنظر می‌رسد لاکان با این جمله قصد دارد نشان دهد که زنانگی تنها در "همسرِ دیگری" بودن خلاصه نمی‌شود. همانطور که به‌زعم فروید در بطن هر رویایی، نافِ تاویل‌ناپذیری وجود دارد، به‌‌زعم لاکان در بطنِ هر زنانگی‌ای هم یک نافِ تقلیل‌ناپذیر و مقاوم وجود دارد که کلام و فکر ارتجاعی از توضیح آن عاجز است. لاکان کسی‌ست که این تجربه‌ی زنانه را به رسمیت می‌شناسد و دقیقا با التفات به اینکه این تجربه‌ی زنانه را تا حد خانه‌داری و بچه‌داری و متاهل‌بودن نمی‌توان فروکاست، می‌گوید "شریک زندگی یک زن تنهایی‌اش است"

اما سرکوب و طرد زنانگی در ایران تا آنجایی ادامه داشته است که در بسیاری از موارد از همان واژه‌ی "زن" به جای "همسر" استفاده می‌شود. گویی که زنانگی تنها در ازدواج با مرد خلاصه می‌شود. بماند که در این جهان زنانگی تنها هنگامی می‌تواند تکمیل شود که ازدواجی صورت گیرد اما ماجرا به این محدود نمی‌شود چرا که در این نظم جنسی زن حتی موضوع جنسی شوهرش هم می‌تواند نباشد. افسانه نجم‌آبادی در تنها مجلد ترجمه‌شده‌ی "زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش" به فارسی، که تحقیق بسیار جالبی درباره‌ی جنسیت و سکسوالیته در ایرانِ قرون نوزدهم و بیستم میلادی است، اشاره می‌کند:

نگرانی زنان از اينكه همسرانشان امردان را به آنها ترجيح می‌داند، به ویژه زمانی كه از آميزش با آنها دورى مى‌جستند گویای متعـارف بودن اولويت امردان بر زنان براى مردان بالغ بود. بچه‌دار نشدن زنان به دليل ترجيح جنسى شوهرانشان به امردان، آنان را در نزد عموم شرمسار مى كرد...همسران مردان امردخواه مناسک مختلفي به جا مى‌آوردند تا شوهرانشان را به رابطه جنسى ترغيب كنند و باردار شوند...بسيارى از مفسران، چنین مناسكى را مناسک رفع نازايى ناميد‌ه‌اند با وجود اين، مرورى دقيق بر ابياتى كه زنان مى‌خواندند حاكى از آن است كه بی‌فرزندى نه مسئله‌ای مربوط به نازایی بلكه مربوط به عدم مقاربت مهبلى بوده‌است. (زنان سیبیلو و مردان بی‌ریش، ورق ۵۴)

این وضعیت را در میان بسیاری از عرفا و شاعران نامدار هم می‌توان دید. در بسیاری از روایات عطار، زنان تجسم امیال و تمایلات خوار و خفیف هستند. البته که عطار از چند زن از جمله رابعه به نیکی یاد می‌کند اما در توجیه آن می‌گوید: “زن در راه خداى مرد بود او را زن نتوان گفت” یا در جایی دیگر ابراهیم ادهم از درویشی می‌پرسد:

زن داری؟ گفت نی. گفت فرزند دارى؟ گفت نى. گفت نیک نيک است. درويش گفت چگونه؟ گفت آن درويش كه زن كرد دركشتى نشست و چون فرزند آمد غرق شد.

از غالب نگارگری‌های دوران صفوی و قاجار می‌توان استنباط کرد که ساقیِ مجالس، پسران جوان مزین به خط سبز هستند. هنگامی که حافظ از "ساعدِ ساقیِ سیمین‌ساق" دم می‌زند منظور او یکی از همین ساقیانِ خوش‌پسر است. همچنین ویلیام اوزلی، سفیر انگلیس، در گزارشش از مراسم خوشامدگویی از پذیرایی "رقاص پسری بی‌ریش و حدودا ۱۵ یا ۱۶ ساله" با "منزجرکننده‌ترین اداهای زنانه" یاد می‌کند.

تانکوانی، از فرستادگان ناپلئون به ایران، در سفرنامه‌اش، که منبعی دقیق و به نوبه‌ی خود جالب برای بررسی تاریخ اجتماعی ایران است، چنین می‌گوید:

من بر اساس مشاهداتم درباره آنان قضاوت می‌کنم...در ضمن رذایل اخلاقی دیگری نیز برای نکوهش آنان سراغ دارم جدی ترین آنها بی‌انصافی و بی‌اعتنایی‌شان به زنان است؛ زنانی که در نقاط دیگر دنیا به زندگی زیبایی و شادی میبخشند. از دیدگاه این مردان زنان صرفاً برای لذت ایشان خلق شده‌اند. تربیت و رسومشان مردان را از آلام و سختیهای عشق محافظت می کند و از سوی دیگر تعصبات مذهبیشان مانع درکشان از زیبایی و لذت عشق میشود احساسات عاشقانه به حدی فروکاسته شده است که آن را گاهی اوقات برای رابطه با نوچه های خود خرج و به جنایتی علیه طبیعت تبدیل میکنند بسیاری از شاعران این سرزمین بر این انحطاط باورنکردنی عشق دامن میزنند ضلالت فرهنگی آنها به حدی است که به جای پنهان کردن این گونه نوظهور از روابط عشقی بدان افتخار میکنند تا جایی که در عرصه عمومی چنان از نوچه های خود سخن میگویند که گویی از معشوقه‌هایشان می‌گویند. (همان، ورق ۷۳)

ملاصدرا می‌گوید:

از عنایات الهی در خلقت زمین، تولد حیوانات مختلف است که بعضی برای خوردن‌اند، بعضی برای سوار شدن و زینت، بعضی برای بار کشیدن، بعضی برای تجمل و آسایش، بعضی برای نکاح و آمیزش...(ابن‌رشد، نگاه ۱۴۰۳، ورق ۲۲۵)

و ملاهادی سبزواری در توضیح این سخن می‌گوید:

زن حیوانی است که خداوند او را برای آمیزش مرد آفریده است، اما این حیوان را به صورت انسان درآورده تا مردها از مصاحبت با آنها اکراه نداشته باشند، و به آمیزش با آنها مایل باشند. (همان)

دوران ما

سوزان سانتاگ تلنگر می‌زند که تاکید فراوان بر تکنیک و فرم در عکاسی می‌تواند ما را نسبت به محتوا و جنبه‌های اجتماعی عکس بی‌حس کند. باید اضافه کرد که صحنه‌های اکشن و ژست‌گرفتن سوپراستارها هم می‌تواند باعث راحت‌الحقوم شدن هر مضمون پیدا و پنهانی شود. داستان "بی‌دار" بسیار شوکه‌کننده آغاز می‌شود. زن جوانی که در شهر کوچکی مورد آزار جنسی قرار گرفته است و حالا با پیامدهای فردی و جمعی آن روبرو است. در ابتدای فیلم با اسپری‌شدن گله‌ای از الفاظ اینستاگرامی و شبه‌مترقی در سر و صورتمان مواجه می‌شویم اما کمتر از نیم‌ساعت زمان لازم است تا حسین دوماری به ما نشان دهد با همان فیلم‌فارسی خودمان طرف هستیم: دو تا از کلان‌های شهر به جان هم افتاده‌اند و این وسط جایگاه زن جوانی که مورد آزار قرار گرفته است کجاست؟ هیچ‌کجا! او نهایتا دختر خاله‌ی‌‌ِ یوسف و همسرِ فلانی (اسمش یادم رفته) است. سما نهایتا باید بنشیند و شب‌ها با شوهرش شام بخورد و به او لبخند بزند. یک فرشته‌ی ویکتوریایی بی‌دردسر.

یکی از هزاران سوال بی‌جواب این فیلم این است که بالاخره قرار است با بازنمایی تروما مواجه باشیم یا با یک "قضیه‌ی ناموسی"؟ چرا که فیلم نشان می‌دهد در روایت تجاوز، تجربه‌ی زنانه هیچ نقشی ندارد بلکه فقط جدال و گلاویز شدن دو دسته از مردان را داریم. در ادامه‌ی فیلم متوجه می‌شویم که از قضا همسر سما بانی آزار بوده است تا بدین طریق بتواند با او ازدواج کند. و در پاسخ به این پرسش که چرا دست به اینکار زده می‌گوید:

نمیخواستم یه ادم بی سر و پا که عشق حالیش نیست بیاد ببرتش.

بله، به‌ قول شریعتی:

[مهراوه‌ی من] چنانت دوست می‌دارم که هر چه را دارم، مهراوه من، تو را که دارم، قربانی تو می‌کنم.

اما این الفاظ فقط بر این تناقض عاشقی که به قول معروف "در اوج اخلاصش قساوت است" دلالت نمی‌کنند. چیز دیگری که این دیالوگ‌ها عیان میکند این است که زن محتاج عشق است. اتفاقا زن فقط هنگامی می‌تواند زن باشد که عشق مردان را مخلصانه بپذیرند چرا که تنها این نمایش مردانگی‌ست که می‌تواند "زنان بی‌پناه" را رستگار کند. در قصه‌ی حسین دوماری خودِ زن و تجربه‌اش جایگاهی ندارد. عوضِ آن مردان‌اند که به نیابت زن قرار است باهم بجنگند یا به بیان دیگر، ترومایی که یک زن حمل می‌کند نادیده گرفته می‌شود و جای آن بدل به آزمونی برای سنجش مردانگی می‌شود.

البته از قدیم‌الایام زنان ایرانی ملک طلق خود را هم داشته‌اند و آن خانه بوده. خانه‌ محل مرموزی‌ست که زنان در آن دست بالاتر را دارند و مردان هم همواره نسبت به آن حساس و کنجکاوند. در "بی‌دار" هم تنها جایی که سما را می‌توانیم حقیقتا ببینیم حیله‌‌ای‌ست که بر علیه شوهر متجاوزش در خانه به کار می‌‌برد. فیلم هم با همین تمام می‌شود. گویی که دوماری در پایان فیلم می‌خواهد با نشان دادن سقط‌های متعدد و حیله‌های سما بگوید که یک زنِ قربانی چگونه می‌تواند دست آخر همان انتقامجوی مکّار باشد. این درحالی‌ست که تا قبل از آن تمام داستان دارد به جاه‌طلبی‌های شرورانه‌ی مردان می‌گذرد و قصه با بی‌اعتنایی از کنار همگی‌شان می‌گذرد. البته این نوع روایت تنها مختص به "بی‌دار" نیست. به‌زعم فرزانه میلانی ریشه‌های این تبعیض به ادبیات کلاسیک برمی‌گردد:

حیله‌گری زنان به‌عنوان نوعی دستکاری جنسی و عاطفی و فریبکاری تصویر می‌شود اما حیله‌گری مردان به‌منزله راهبردی مبتکرانه، نشانه چابکی ذهن و خلاقیت هوشمندانه تلقی می‌شود...اگرچه برخی از محبوب‌ترین قهرمانان ادبیات فارسی، مانند رستم، یوسف، خسرو و رامین، بارها به ترفند و حیله متوسل می‌شوند، هرگز در مقام دروغگو یا کلاهبردار معرفی نمی‌شوند. مکر آنان اغلب توجیه، ستایش و حتی زیبایی‌شناختی می‌شود.

خلاصه آنکه به قول سعیدی سیرجانی زن ایرانی یا بازیچه‌ی "شهوت مردان درنده‌خوی هواپرست" است یا "سرنوشت نامبارکش این است که برای لقمه‌نانی اسیر دست موجود خودخواه ستم‌پیشه‌ای به نام شوهر باشد"

در دوره‌ی معاصر روشنفکران مختلف از پارسی‌پور و فروغ فرخزاد گرفته تا خلیل ملکی و بهرام بیضایی، به دلایل مختلف به همین سرنوشت شوم می‌پردازند. فارغ از دلایل اومانیستی، خلیل ملکی از افرادی‌ست که از حیث جنبه‌های سیاسی و اقتصادی هم به همین مساله توجه می‌کند. ملکی در نامه‌ی سرگشاده‌اش به کاشانی از مواضع خود دفاع می‌کند و می‌گوید:

من از آنچه تا حال در روزنامه شاهد در دوره‌ای که ارگان حزب زحمتکشان ایران بود راجع به حقوق بانوان نوشته‌ام جداً دفاع میکنم...برعکس این اوهام و خرافات است که مضرترین عامل ضد مذهب و دین بوده و دائماً میخواهد که نهضت ملی ایران را آلوده کند. من از آنچه درباره حقوق بانوان نوشته‌ام مفتخرم و با کمال جرأت می‌گویم که در حال حاضر و در شرایط کنونی زمان نمیتوان بیش از نیمی از جامعه را در حال فلج نگاه داشت تمام ملل جهان امروز از حداکثر ظرفیت انسانی خود برای صلح و جنگ استفاده میکنند، اگر ما نتوانیم یا نخواهیم بانوان را در زندگی اجتماعی - از لحاظ اداره کردن تمام شئون جامعه - شرکت دهیم نخواهیم توانست از استقلال خود دفاع کنیم. (نامه‌های خلیل ملکی، مرکز ۱۳۸۱، ورق ۵۱۵)

شهرنوش پارسی‌پور در گوشه‌ و کنار آثار مختلفش از جنبه‌ی دیگری دست روی این مساله می‌گذارد. پیامدهای به‌رسمیت‌نشناختن زنان به‌زعم پارسی‌پور دامن مردان را هم می‌گیرد. در "عقل آبی" پدربزرگ قهرمان قصه اینچنین می‌گوید:

آه دختر، من از پیچ و خم مشکلات ارتباط جنسی نتوانستم عبور کنم. پسر بچه ماندم.

عنوان کتاب هم گویای همین تنهایی و طردشدگی است. زن در "عقل آبی" در "تهِ دریا" نگه داشته می‌شود. او بخاطر همین تنهایی به عقل آبی رسیده و جامه‌ای به تن کرده است که "تنهایی را برایم به همراه آورده و دیگر از شر تنهایی خلاصی ندارم"