هگل اولین متفکریست که در نوشتجات خود صورتبندی منسجمی از نقد درونماندگار ارائه میدهد. منظور آن از درونماندگار شیوهای از نقد است که اجازهی ابراز هر مفهوم تاحد اعلای خود را میدهد. یعنی اینکه در نقد درونماندگار قرار نیست از بیرون نارساییهای یک مفهوم روشن شود بلکه هر مفهوم آنقدر پیش میرود که بالاخره تناقضات خودش را آشکار کند. هر چقدر بر یک مفهوم بیشتر تاکید شود کاستیهایش هم بیشتر عیان میشود و همین کاستیهای درون هر مفهوم است که نیروهای نفیکنندهاش را هم میپروراند. پس در سنت اول از دیالکتیک، تضاد نتیجهی حرکتی درونیست.
هگل در بحث خود مربوط به جامعهی مدنی از رشد فزایندهی جماعتی یاد میکند که خودش آنها را pöbel مینامد. برای هگل، جامعهی مدنی، که محصول دوران مدرن است، جولانگاهیست که گروهها و افراد مختلف با منافع متفاوت و گاه متضاد وارد میشوند. بهزعم هگل، هرچقدر که نظام تقسیم کار و جامعهی مدنی گسترش یابد تعداد جماعت pöbel هم بیشتر خواهد شد. pöbel را بهصورت تحتاللفظی میتوان به اوباش ترجمه کرد اما در اصل منظور هگل جماعت از همهجا رانده و ماندهای است که در نظام تقسیم کار مدرن جایگاهی ندارند. در اینجا هگل از نقد درونماندگار استفاده میکند چرا که pöbel نیرویی نیست که بخواهد از بیرون با نظام اجتماعی حاکم روبرو شود بلکه ضدقهرمانیست که هنگامی نظام تقسیم کار بر حد نهایی خود برسد، آشکار میشود. خلاصه آنکه در درون هر مفهوم و نظام اجتماعیای، فرودستانی نهفته است. هرچقدر آن نظم بیشتر تحقق یابد فرودست آن هم آشکارتر میشود و فرودست نیروییست که از درون یک مفهوم زاده میشود اما در ادامه میتواند همان مفهوم را نفی کند. تاریخ نزد هگل مجموعهایست از ضدقهرمانهایی که از درون هر قهرمان بوجود میآیند و آن را نفی میکنند.
در مقابلِ شیوهی درونماندگار، میتوان تلقی دیگری را دید که دیالکتیک را تا حد زیادی به قانونی عام تبدیل میکند. برخلاف هگل اینجا تلاشی برای پاسخ به این پرسش که “اساسا تضاد چگونه زاده میشود؟” صورت نمیگیرد بلکه تضاد بهعنوان یک امر جهانشمول و فراتاریخی درنظر گرفته میشود. در حالی که در شیوهی هگلی، تضاد قرار است هردفعه با تفحص در درون خود آن مفهوم افشا شود. خلاصه آنکه تضاد از “منطق درونی مفهوم” به “قانون عام حرکت” تبدیل میشود. در این خوانش، دیالکتیک یک شیوهی اندیشیدن پیرامون مفاهیم و فرماسیونهای اجتماعی نیست. بلکه یک قانون فراگیر است که مصادیق آن را در تمام مسائل میتوان دید. نگاهی به فهرست مطالب “دیالکتیک طبیعت”، اثر ناتمام انگلس، به خوبی نشاندهندهی همین نگرش است:
دانش طبیعی، صفحه ۶۲ / منطق جدلی، صفحه ۷۷ / اشکال اساسی حرکت، صفحه ۸۶ / کار اندازه، صفحه ۱۰۷ / چرخش زمین، صفحه۱۲۶ / حرارت، صفحه ۱۳۳ / الکتریسیته، صفحه ۱۳۸ / نقش کار در گذر از میمون به انسان، صفحه ۲۰۳
البته انگلس از رویکردهای بسته نسبت به تحولات در ابتدای همین اثر انتقاد میکند. او در برخی از تحلیلهای خود روی تضاد درونی تاکید میکند اما در نهایت مسیری که در این نوشته طی میکند تا حدی بدل به یک رویکرد بسته میشود. چنانکه خود انگلس میگوید دیالکتیک قرار است تبیینکنندهی "دانش حرکت عمومی و قوانین تکامل طبیعت، جامعهی انسانی و تفکر" باشد.
این تلقی سه نتیجه دارد. اولا اینکه برخوردی داروینی با دیالکتیک بههمراه میآورد. طبیعتا منظورم معنای بیولوژیک آن را نیست. یعنی نزد انگلس تضاد پیشاپیش بهعنوان اصلی ثابت پذیرفته میشود. در ضمن تضاد در اینجا تاحد زیادی بیرونی میشود. یعنی قرار است از همان ابتدا دو قطب متضاد، که درهمتنیدگیای باهم ندارند، مطرح شوند. بخاطر همین است که آن را تلقیای داروینی میدانم چرا که بنیان دیالکتیک تبدیل به تقابل بین دو قطب میشود. گویی که تاریخ مجموعهای از تضادهاییست که همواره از دلشان قرار است سنتزی متعالیتر متولد شود. همچون انتخاب اصلح داروینی. این درحالی است که در نوشتههای هگل و مارکس هیچگاه اصطلاحی مانند "تکامل" (در آن معنای خطیای که انگلس بهکار میبرد) یا امثال آن را نمیتوان دید چرا که تاریخ نزد آنان بسیار پیچیدهتر از آن است که به مسیر خطی پیشرفت تنزل یابد و تضاد هم درونیتر از آن است که تاحد یک تقابل داروینی تقلیل یابد.
هگل در ابتدای “پدیدارشناسی روح” تاکید میکند که حقیقت کل است. یعنی حقیقت در آخر الامر قرار نیست روشن شود بلکه قرار است در کلیتی، که مسیر و فرآیندی را افزون بر آخر الامر دربرمیگیرد، روشن شود. کل نزد هگل دیررس است. فقط در پایان میتواند بر ما آشکار شود و یک نتیجهی مهم این ویژگیِ کلیت، که در مقابل مارکسیسم جبرگرایانه است، این است که هیچگاه در درون یک نظام اجتماعی نمیتوان مدعی بود که حقیقتِ آن و سرانجامش را کشف کردهایم.
این کل چنانکه هگل مطرح میکند، کلیتی انتزاعی نیست. یعنی قرار نیست فراسوی جزئیات مستقر شود و جزئیتها را تنها مصداقی از خود بداند. عوضِ آن، کلیت مدنظر هگل انضمامیست و از لابهلای جزئیات بوجود میآید. جزئیات در کنار هم وحدتی را شکل میدهد که تنها جمع جبری آنها نیست و این همان کلیت انضمامیست. خلاصه آنکه کلیت انضمامی خود را همواره در معرض جز قرار میدهد و با آن درهمتنیده است. این برخلاف دیالکتیک انگلسیست که هرپدیدهای را میخواهد مصداقی از همان دیالکتیک عام (که فراتاریخی و ثابت است) بداند.
پرسش اصلی این نوشتار این است که “دیالکتیکی که طبری در نوشتههای خود از آن دم میزند به کدام سنت نزدیکتر است؟” آیا قرار است بهعنوان یک حقیقت همیشگی و عام خود را معرفی کند یا همواره قرار است در خلال فرآیندهای تاریخی بنا شود؟
اما پرسش مهمتر که من را به سمت طبری میرساند این است: آیا در متن طبری امکانی نهفته است؟ یا آنکه تمام آن را میتوان تکرارِ مارکسیسم روسها دانست؟ آیا تعارضی در اندیشهی او وجود دارد؟ یا تنها یکپارچگیای متعصبانه، مانند آثار بسیاری از ایدئولوگهای دیگر، است؟ بررسی طبری از این جهت مهم است که او یکی از مهمترین و پرکارترین نظریهپردازان مارکسیست، اگر نگوییم مهمترین، در دوران انقلاب است. این نوشته کوششیست برای بررسی اینکه آیا مارکسیسمِ حزب توده در دوران انقلاب بهمن، تنها یک پذیرش کورکورانهی لنینیسم بود یا آنکه از خود هم تراشید؟
در ابتدا گمان میشود که طبری، از آنجا که به مارکسیسم شوروی نزدیک است و به مارکس هم از دریچهی لنین مینگرد در شیوهی دیالکتیک به خوانش انگلس نزدیک است. چنانکه در جلد اول دستنوشتههای طبری میبینیم:
دیالکتیک یا بیان قوانین عام واقعیتی است که در کار تحول و تکامل است و یا بیان قوانین خاص عرصههای مختلف این واقعیت یعنی بیان انطباق آن قوانین عام بر این عرصههای مشخص است. (یادداشتهای اجتماعی فلسفی، جلد اول، انتشارات حزب توده ۱۳۸۶، ورق ۱۵)
این یک بیان واضح از خوانش انگلسیست. در ادامه هم رسما میافزاید:
ديالكتيک يا بيان قوانين عام واقعيتى است كه در کار تحول و تكامل است و یا بيان قوانين خاص عرصههاى مختلف اين واقعيت، يعنى بيان انطباق آن قوانين عام بر اين عرصه هاى مشخص است. در حالت اول ما با ديالكتيک عام يا مجرد سر و كار داريم كه بيانگر قوانين كلى صرف نظر از انطباق مشخص آن است و در حالت دوم با ديالكتیک خاص يا مشخص كه همانا انطباق آن قوانين كلى بر عرصه هاى مشخص است. (همان، ورق ۱۵)
در اینجا طبری از “دیالکتیک عام” حرف میزند که نشانگر همان درک انتزاعی و انگلسیست. اینکه یک قانون فراگیر، که دیالکتیک عام باشد، وجود دارد که تمام جزئیات مصادیقی از هماناند. البته در همین نوشته هم بهنوعی قائل به درونماندگاری حرکت است:
هدف از بهکار بردن آن [منطق دیالکتیک] کشف ماهیتهای درونی اشیاء و پدیدهها، روابط قانونمند آنها، مراحل متوالی تکاملی آنها، انگیزه و گرایشهای این تکامل است. (همان، ورق ۲۰)
فرج سرکوهی در نوشتهای دربارهی طبری میگوید:
اما طبری در کتاب "یادداشتها و نوشتههای فلسفی و اجتماعی" به تقلید از استالین مینویسد "فلسفه به تعریف دقیق امروزی یعنی علم کلیترین قوانین تکامل طبعیت و جامعه و تفکر"...طبری با این تعریف با گرایشی همراه میشود که احکام را به سیستم و سیستم را به ایدئولوژی دولتی بدل میکرد تا به عنوان متولی سیستم مرجعیت خود را بر تفکر خلاق تحمیل کند...طبری حتی دیالکتیک مارکسی را از شیوه و روش ساقط و به قوانینی بدل میکند که واقعیت ها باید خود را با آن ها منطبق کنند.
در اینکه طبری گاه تصویر بسیار انتزاعی و مقتدرانهای از دیالکتیک ارائه میدهد، تردیدی نیست اما آیا تمام نوشتههای او را در این میتوان خلاصه کرد؟
اولا باید میان آثار مختلف طبری به دورههای تاریخی آنها توجه کرد. طبری در مقدمهی جلد اول یادداشتها اشاره میکند که نگارش این مجموعه یادداشتها در طول سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۴ صورت گرفته است. جلد دوم یادداشتها اما مربوط به سالهای ۵۸ تا ۶۰ است. در میان نوشتههای دو جلد طبری میتوان تعارضاتی دید که من در ادامه به آنها اشاره خواهم کرد. بماند که حتی در همین جلد اول هم در چندجا میکوشد از برداشت منجمدساز و ارتدوکسیِ دیالکتیک فاصله بگیرد (البته تنها در حد شعارهاییست که حتی ارتدوکسها هم میدادهاند) مثلا در ادامهی همان نوشته میگوید:
بدون فاکت کوچکترین گامی در فضای شناخت نمیتوان برداشت. میگویند پرنده شناخت بیهوای فاکت نمیتواند پرواز کند. لنین توصیه میکرد که وقتی فاکتها و رویدادهای مربوط به مبحثی گرد میآوریم، همه فاکتها را گرد آوریم و نه تنها فاکتهای دل بخواه را از خواست اندیشی بپرهیزیم. (همان، ورق ۲۱)
در اینجا طبری به کلیت انضمامی نزدیک میشود چرا که دیگر قرار نیست فاکتها شواهدی برای تایید آن کل از پیشتعیین شده باشند بلکه اتفاقا شناخت و شکلگیری کلیت از خلال "فاکتها" قرار است انجام شود. در نوشتهای دیگر هم از همین جلد اول متذکر میشود که تئوریای که از بیرون بر واقعیت تحمیل شود جزمی و غیرعلمیست:
نتايجى كه از اين مقدمات حاصل مىشود آن است كه اولا احزاب طبقه كارگر در كشورهاى عقبمانده بايد تلاش بزرگى براى جلوگیرى از دگماتيزاسيون و شماتيزاسيون تئوری و حفظ علميت و روح ديالكتيک آن و هماهنگیش با واقعيت به كار برند. ثانيا بايد محيط دموكراسى، حيط بحث و شور و اظهار نظر و ابتكار آزاد، حتى در دشوارترين حالات، ولو در شكل محدود آن، حفظ شود تا تئورى بتواند از زندگی واقعى فيض گیرد. (همان، ورق ۲۵۲)
باید این تلنگر زده شود که ما هنوز در حال بررسی نگرش طبری به دیالکتیک در سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۴ هستیم. با بررسی جلد دوم یادداشتها، که سالهای ۵۸ تا ۶۰ را دربرمیگیرد، میتوان مشاهده کرد که طبری در لحظاتی بسیار به سنت هگلی-مارکسی نزدیک میشود. مثلا در جایی تاکید میکند که تضاد اگر به آن شیوهی درونماندگار (که ظهور تضاد را برخاسته از حرکت درونی خود مفهوم میداند) فهمیده نشود، از روحیهی دیالکتیکی خود خارج خواهد شد:
اگر این نکته را که اشکال تناقضی از تضاد درونی اشیاء و پدیدهها حاصل می شود از نظر دور داریم در آن صورت کل را به شکل دیالکتیکی آن درک نکردهایم بلکه آن را به مجموعهای جهات «خوب» و «بد» مبدل ساختهایم و تضاد را از عمق به سطح، از ماهیت به پدیده کشیدهایم و آن را به تقابل عادی و سطحی بدل ساختهایم. (نوشتههای فلسفی و اجتماعی، جلد دوم، انتشارات حزب توده ۱۳۸۶، ورق ۱۱۱)
طبری هرچند هنوز به بسیاری از فرمولبندیهای مکانیکی از دیالکتیک باور دارد اما آنها را در مقایسه با بسیاری از مارکسیستهای ارتدوکس، غنیتر میسازد. مثلا در یکی از یادداشتهای جلد دوم تصویر پیچیدهتری از رابطهی کیفیت و کمیت، که از فرمولهای بنیادین دیالکتیک ارتدوکس است، ترسیم میکند و درنهایت هم به این نتیجه میرسد که:
اصل دیالکتیکی رابطه کم و کیف را که میخواهد مکانیسم تغییر و تحول را توضیح دهد نمیتوان ساده کرد. احکام ساده شده مانند احکام قدماء در مورد کم و کیف میتواند به سرعت به وسیله علم رد شود و یا حالت سکولاستیک بیابد. (همان، ورق ۵۹)
اما نکتهی عجیب این است که این طبریِ متاخر عمیقا محل جدال دو خوانش رادیکال از دیالکتیک انگلسی و دیالکتیک هگلیست. او در چندجا، که به مهمترین آنها اشاره کردم، بسیار به نقد درونماندگار و هگلی نزدیک میشود. اما با اینحال هنوز به آن رویهی ارتدوکس هم میخواهد وفادار بماند. مثلا در ابتدای همین جلد دوم طبری میگوید:
منظور ما از فلسفه به عنوان بینش یا تئوری اسلوب رهنما و ملاک عمل تنها استخراج عام ترین نتایج از همه رشته های معرفت علم، فن هنر پراتیک فردی و اجتماعی است. (همان، ورق ۱۵)
در اینجا طبری دوباره به سمت همان سنتی برمیگردد که خواسته یا ناخواسته بدنبال تولید مثالهای ماورایی در نام و شکل تازهایست. طبری با وجود تمام تقلاهایش برای طرح چهارچوبی انضمامی برای دیالکتیک، درنهایت تاحد زیادی حامل همان سنت شوروی و کلیت انتزاعی میماند اما با این وجود تلاش او نه تنها نادر بلکه حتی برای ایرانِ آن زمان کمنظیر است. طبری گاه از حیث تئوری وارد قسمتهایی میشود که حتی تصورش برای بسیاری از مارکسیستهای ایرانیِ همدورهاش دشوار است. او، باوجود اینکه از خوانش شورویها از دیالکتیک چندان فراتر نمیرود، اما برخلاف بسیاری از معاصرینش نظریات مارکسیسم ارتدوکس را بدیهی و نقطهی عزیمت درنظر نمیگیرد. او در لحظاتی آگاهانه یا ناخواسته در مارکسیسم روسی تردید میکند و در همان مواقع، چنانکه اشاره کردم، به تلقی هگلی نزدیک میشود. پس بهنظر من بیانصافی در حق طبریست اگر مانند سرکوهی تنها بخواهیم او را یک ایدئولوژیست جزماندیش بدانیم.
ایرج اسکندری، از رهبران حزب توده که در جناح مقابل طبری قرار داشت، در جایی دربارهی طبری میگوید:
این آدم محفوظاتش بیشتر از معقولات و فهمش است. او هیچ وقت خودش استدلال نمیکند همیشه میگوید رفیق فلان این را گفته. (بیراهه، عبدالله برهان ۱۳۶۸، ورق ۴۱۶)
درست است که طبری تا آخر عمر حتی در واپسین نوشتههایش، از جمله همین جلد دوم یادداشتها، از نقل کردن متعدد از مراجع مارکسیسم-لنینیسم دست برنمیدارد اما با اینحال همین طبریای که ایرج اسکندری آن را در حد یک طوطی میداند در لحظات بسیاری دستکم تلاش میکند وارد وادی استدلال فلسفی شود.

از طبری کتابی داریم تحت عنوان "جنبشهای اجتماعی ایران" که مجموعهی مقالاتیست پیرامون تاریخ ایران و نگارش آن به اواخر دههی ۱۳۴۰ برمیگردد. این از معدود آثار مارکسیستهای ایرانی در آن دوران است که لااقل در ظاهر میکوشد در عین حفظ رویکرد مارکسیستی، تاریخ را فرمولبندی نکند. طبری در اینجا برخلاف بسیاری از مارکسیستهای روسی تمام نیروی محرکهی تاریخ را در منافع اقتصادی خلاصه نمیکند و به نقش افکار و باورهایی، که لزوما ناشی از نیّات اقتصادی نیستند، اشاره میکند. البته او نمیخواهد از ولنگاری و استقلال محض روبنا دم بزند اما میتوان پی برد که با وجود باور به صورتبندی زیربنا و روبنا، او قائل به نوعی خودآیینی نسبی برای روبنا است.
این کتاب به رغم اینکه هنوز با آثار متاخر طبری مانند جلد دوم یادداشتها فاصلهی زمانی دارد، محل خوبی برای محک زدن نظریات طبریست. در جلد اول و دوم یادداشتها دیدیم که طبری چگونه مارکسیسم روسی و سنت انگلسی دیالکتیک را با خود حمل میکند اما در عین حال تلاش او برای انضمامیساختن نظریهاش او را به سمت دیالکتیک هگلی هم نزدیک میکند. "جنبشهای اجتماعی ایران" اثر خوبیست برای بررسی اینکه نظریات طبری در مواجههی با تاریخ و به زبان او "فاکتهای آمپریک" چگونه عمل میکنند. مقدمهی این کتاب وعدهی یک اثر نو و تازه را میدهند:
درباره مسائلی که در این کتاب مطرح شده...مقالات فراوانی که بسیاری از آنها در سطح عالی تحقیقند نگاشتهاند...در بسیاری پژوهشهای انجام گرفته انبوه فاکتوگرافیک گاه بدون سیستم بندی منطقی و گاه با تحلیلهای غیر مقنع علمی همراه است...لذا در این بررسیها کوشش شده است انبوه فاکتوگرافیک با سیستم بندی منطقی و بر اساس تحلیل ناشی از جامعه شناسی علمی عرضه گردد. (جنبشهای اجتماعی ایران، انتشارات حزب توده ۱۳۸۷، ورق ۱۵)
و کار خود را با سه تلنگر هم ادامه میدهد که:
در این کار چند چیز مراعات شده است. نخست اینکه مسائل مطروحه حتى المقدور و تا آن جا که منابع و کتب در دسترس نگارنده بوده همه جانبه بررسی شود؛ دوم اینکه تحلیل منطقی از درون نسج مشخص فاکتوگرافیک بیرون آید نه آنکه از پیش تحمیل شود؛ سوم آنکه این کار با احتیاط انجام گیرد و از الگوسازی و منظره پردازی های مصنوعی پرهیز گردد؛ چهارم اینکه تحقیق گذشته وسیله بسیج معنوی معاصران برای حرکت به جلو قرار گیرد، آکادمیک، کتابی و کابینهای نباشد و در آن اخگری از احساس انسانی ایرانی و انقلابی بسوزد. (همان)
طبری در مورد اول حقیقتا تاحد زیادی موفق است. او در آنِ اینکه موجز و گذرا وقایع را در این کتاب مینویسد اما از ارجاعاتش واضح است که مطالعات مفصلی داشته. در دو مورد بعدی هم یک پشتوانهی نسبیای از جنبهی تئوریک دارد اما در تحقیق عملی چندان پیشروی نمیکند. در بسیاری از فصول طبری تنها مشغول به شرح اجمالیای از مسائل و وقایع میشود. مثلا در فصل مربوط به مزدک، که انتظار میرود طبری دربارهی آن بالاخره تحلیل خود را چنانچه انتظار میرود ارائه دهد، چندان صحبت تازهای مطرح نمیکند و در سطح شرح کلیات و غالبا تکرار مکررات باقی میماند.
در مورد حافظ، طبری حوصله و صفحات بیشتری اختصاص میدهد. او حافظ را شخصیتی ترسیم میکند که نافی تمامی "نیروهای ارتجاعی و ریاکار" زمانهاش است. حافظ نزد طبری جایگاه انقلابیای دارد. چنانکه خود میگوید:
آری ما نسل انقلابی نیمه دوم قرن بیستم از اشعار رمزآمیز این رند قرون وسطائی آهنگهائی میشنویم که با نغمه درون ما همنواست او را به خود نزدیک میبینیم او نیز از زندگی راستی مهر و زیبایی در مقابل مرگ دروغ ستم و زشتی دفاع میکرد کار او با کار ما راه او با راه ما اندیشه او و اندیشه ما علی رغم فاصله شگرف زمانی از جهت ماهیت خود نزدیک و همانند است. جاذبه او نه فقط برای نسل پر شور و پر آرزوی ما بلکه برای همه نسلهای انسانی تا زمانی که عشق به راستی و زیبائی باقیست و آن خود عاطفه جاودانی روح بشری است باقی خواهد ماند. او شاعری برای همه امصار و اعصار همه زمانها و مکانهاست. (همان، ورق ۵۷۵)
اما با اینحال، بهنظر من، هنوز این لحن با آنچه که در پیشگفتار وعده داده شده بود، فاصلهی بسیار دارد.
البته طبری در چندجا از خوانشهای مکانیکی و مرحلهبندیشده از تاریخ فاصله میگیرد که برای تاریخنگاری مارکسیستی در ایران، بدیع و تازه است. مثلا برای تاریخ ایران قائل به یک همآمیزی میان شیوههای تولید مختلف است:
به طور کلی باید گفت یکی از مختصات رشد اجتماعی و تاریخی جامعه ما آنست که صورت بندی (فرماسیونهای اجتماعی در آن هرگز به شکل خالص نبوده است. در دوران بردگی که اصولاً بسط و تکامل خود را به شکل جنبی و فرعی و در بطن و متن نظامات دیگر طی کرده نظامات پدر شاهی و دودمانی یا دیرتر در عهد ساسانی مناسبات فئودالی مسلط است. و برعکس در دوران فئودالی بقایای نیرومند بردگی و نظامات پدرشاهی و دودمانی وجود دارد. جامعه دوران ساسانی با آنکه به طرف پیدایش نضج و بسط مناسبات فئودالی میرود و در آن مالکیت مشاع دهقانی (کمون) و خانواده های بزرگ پدرشاهی در حال تلاشی است و خانواده های کوچک و زمین داری بزرگ در حال پیدایش با این حال یک جامعه برده دار است و هم مناسبات پدر شاهی و نظامات دودمانی در آن بسی رائج و نیرومند است. (همان، ورق ۲۰۴)
در پاسخ به پرسشهای طرح شده در مقدمه، میتوان گفت که امکاناتی در متن طبری نهفته است. با اینکه او، چه در دههی ۴۰ و چه در دورهی متاخر، در افق مارکسیسم شوروی میماند اما در لحظاتی تحلیلهایش از آن فاصله میگیرد. دیالکتیک نزد طبری با وجود اینکه در تبیین آن از انگلس بسیار متاثر است، مطلقا مکانیکی نیست. واژگانی چون "تکامل" و "دیالکتیک عام" که یادآور مارکسیسم شوروی است در نوشتههای طبری فراواناند اما با اینحال او تذکر میدهد که دیالکتیک در دام "دگماتیزاسیون" نباید بیفتد.
در مقایسه با بسیاری از آثار دیگر مارکسیستهای ایرانی در آن دوران، از خلیل ملکی و مصطفی شعاعیان گرفته تا مسعود احمدزاده و بیژن جزنی، نوشتههای طبری تنها مسائل سیاسی روز را دربرنمیگیرد. این یک نقطهی ضعف برای امثال شعاعیان و ملکی محسوب نمیشود چرا که در زمانهی آشفته ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ نمیتوان چندان انتظار قلمفرسایی داشت اما بهگمانم برای طبری یک نقطهی قوت محسوب شود. شاید هم یک نقطهی ضعف، چرا که درنهایت طبری تصمیمگیریهای سیاسی فاجعهباری از خود بهجا گذاشت. این هم به آن در!
آثار تئوریک طبری در بسیاری از مواقع با برخی از مسائل فکری مهم روزگار خود عمیقا درگیر میشود. او تلاش میکند نظریات خود را وارد مسائل ملموس و تاریخی هم بکند و برای اینکار از خوانشهای جبرگرایانه، که تمام عامل تحول تاریخی را به اقتصاد تقلیل میدهد، و فرموله، که تمام تاریخ را به چند مرحلهی منجمد تبدیل میکند، تا حد زیادی فاصله میگیرد. البته او در عمل چندان روش جایگزینی ارائه نمیدهد. بخش بزرگی از حجم کتاب "جنبشهای اجتماعی" در حد و اندازهی تکرار مکررات آثار تحقیقی پیشین میماند.
میتوان به این نتیجه رسید که طبری مطلقا یک مارکسیست-لنینیست شیفتهی شوروی نیست. او در مواقعی، که کم نیست، از افق شوروی فراتر میرود. در فضای امروز، که غالبا تصویری منفی و متعصبانهای دربارهی حزب توده ترسیم میشود، باید اشاره کرد که این حزب تنها یک تشکیلات سیاسی نبود و بهانهای برای گردهم جمع شدن متفکران و نظریهپردازان نیز بود. توده در مواقع متعددی موضعگیریهای اشتباه و چهبسا فاجعهباری از خود نشان داد. اما درنهایت اگر آن را از حیث تئوری مطلقا جزمی و به دور از نوآوری بدانیم، تصویر چندان دقیقی از آن رسم نکردهایم.