به جای قم هر شهر دیگر را متصور باش که یک فعال شهری همانند جین جیکوبز کم دارد...

زمانی که جین جیکوبز به نیویورک آمد هرگز این فکر را نمی کرد که روزی بر علیه جریان نوسازی شهر قد علم کند. وی دانش آموخته هیچ کالج و دانشگاهی نبود اما سرنوشت دانش شهرسازی را به قبل از خود و بعد تقسیم کرد. در روزگار تسلط انقطاع از گذشته, توجه صرف به علم و فناوری , مکتبی ظهور کرد که بانی آن زنی از درون شهر مدرن بود, او با آمار و نقشه کار نمی کرد، بلکه به سادگی به دنبال یافتن حقیقت از حقایق آشکار بود. نه تنها اندیشه ها و تاثیر جین جیکوبز از اقیانوس اطلس به اروپا عبور کردند، بلکه آنها نیز بر برنامه ریزی شهری و بازسازی شهری در سراسر جهان تاثیر گذاشتند. او جهان را با بازخوانی پرشور از یک کودک دید و اجازه نداد چیزی مثل قدرت یا اقتدار او را متوقف کند. وی در کتاب مشهورش مرگ و زندگی شهرهای بزرگ امریکایی اشاره می کند كه آنچه شهر را قابل زندگي و يك محله را به يك جامعه مشاركتي تبديل مي كند، حس تعلق شخصي و انسجام اجتماعي است كه از وجود محلات قديمي و خيابانهاي باريك و پرجمعيت و چند منظوره ناشي مي شود. حال مسئولان شهری قم خود نظریه پردازانی قدرتمند شده اند و برخلاف جیکوبز, کمر به نابودی محلات قدیمی و خیابان های به زعم خود تنگ که مشخصه هویتی اقلیم گرم و خشک است, بسته اند.
" هركجا كه شهر قديمي موفق به نظر مي رسد، در پشت بي نظمي ظاهري آن نظمي شگفت انگيز جهت حفظ امنيت خيابان ها و آزادي شهر وجود دارد" اتفاق مهم تعریض خیابان 18متری فقیهی در محله هویتی باغ پنبه که من آن را با عنوان "فاجعه" نام میبرم, توهینی بزرگ به هویت, شعور ساکنین و شهر می باشد. اگر بحث امدادرسانی و مدیریت بحران مطرح است, با تعریض چندمتری قضیه قابل حل می باشد اما ضرورت کشیدن خیابان های عریض و جدید, آن هم در بافت کهن,چه چیز می تواند باشد؟ و در اینجاست که مبارزه خانم جیکوبز و رابرت موزز کارفرمای پر قدرت نیویورک در ذهنم تداعی می شود. زمانی در قلب نیویورک می خواست بزرگراهی به ازای نابودی پارک واشنگتن عبور دهد اما جین در برابر موزز ایستاد و در نهایت برنده شد.بهترین مستند ساخته شده در ارتباط با این قضیه مستند"همشهری جین؛ مبارزه ای برای شهر"است و اگر یک شهروند تیزبین هستید بعد از دیدن این اثر, دیگر آدم سابق نخواهید بود.
در زمانی که شهرهای امریکا به سمت حومه ها کشیده می شد وی عاشق سینه چاک کلانشهرها بود و معتقد بود که باید مشکلات شهر در خود شهر حل شود و گرایش به اطراف شهر که به دلیل نظر هاوارد مطرح شد, کاری عبث است.زمانی که جیکوبز کار خود را بهعنوان نظریهپرداز و کنشگر شهری آغاز کرد رویکرد اصلی در شهرسازی "خودرو محوری" بود و ساخت بزرگراهها و خیابانهای هرچه بیشتر بهعنوان پیشرفت و دستاورد تلقی میشد؛ اما تلاشهای نظری و البته مبارزات اجتماعی جیکوبز به تغییر این رویکرد کمک بسیاری کرد. این جملات برایتان آشنا نیست؟ یاد جمله قم در مسیر تحول نمیفتید؟ و پروژه های متعدد روگذرها, تعریض بدون دلیل خیابان ها, یک شوخی بزرگ با مردم نازنین شهر قم می باشد.
روزگاری زنی فریاد زد:"طرح های بزرگ مقیاس را فراموش کنید" اما چه شد؟ نیم قرن بعد, در شهر کوچکی در خاورمیانه برای نشان دادن شوآفی از شهر, شروع به تهیه و اجرای طرح های کلان مقیاس و بدون مطالعات قبلی کرده اند.
و در نهایت سوال همیشگی جیکوبز که بهتر است مسئولان شهری به مردم پاسخ بدهند, این است که آیا ما شهرها را برای مردم میسازیم و یا برای ماشینها؟
و سوال مهم بعدی این است که آیا قم یک جیکوبز دارد یا نه؟ و سوال دقیق تر آیا ما پیرو مکتب جیکوبز هستیم؟
پی نوشت: در ابتدا باید بیان کنم که هدف و قصد بنده, اسطوره سازی از شخص خانم جیکوبز نمی باشد هرچند در نظر بنده یک پیتیا معبد دلفی خواهد ماند اما غرض از این نوشتار, تاکید این مسئله است که جامعه مدنی, دانشگاهی و مردمی قم در خواب خوشی به سر میبردند. در پیش روی چشم همگان پارک هزار ساله تبدیل به بیابانی برهوت می شود و ما عین خیالمان نیست. در حد یک جمله ما فعال و کنشگر شهری در قم نداریم.