سلام
همیشه برایم جالب بوده که بعضی پرسشهای انسانی، با وجود گذشت قرنها، هنوز همان پرسشهای ما هستند.
یکی از این پرسشها، پرسش درباره صلح است.
امروز میخواهم درباره صلح صحبت کنم؛ اما نه فقط درباره صلح میان کشورها و نه فقط درباره جنگ و سیاست.
میخواهم کمی به عقبتر برگردیم و از خودمان بپرسیم:
صلح از کجا آغاز میشود؟
هر سال، در ۲۱ سپتامبر، روز جهانی صلح را به یاد میآوریم.
طبیعی است که وقتی از صلح حرف میزنیم، ذهنمان به جنگها، سلاحها، مرزها، دولتها و پیمانهای صلح برود.
و همه اینها مهماند.
اما صلح فقط در جایی که دو ارتش روبهروی هم ایستادهاند، ساخته یا از بین نمیرود.
صلح در خانهها هم ساخته میشود.
در مدرسهها.
در رابطه میان والد و کودک.
در رابطه زن و شوهر.
در گفتوگوی دو دوست.
حتی در لحظهای که ما عصبانی هستیم و تصمیم میگیریم چگونه با دیگری حرف بزنیم.
پس شاید بد نباشد سؤال را کمی تغییر بدهیم:
اگر قرار است در جهان به صلح برسیم، آیا لازم نیست اول ببینیم در خود ما چه میگذرد؟
این سؤال، مرا به مولانا میرساند.
مولانا در دفتر ششم مثنوی، در جایی که درباره جنگ و تضاد سخن میگوید، ناگهان نگاهش را از جهان بیرون به انسان برمیگرداند.
میگوید:
هست احوالم خلاف همدگر
هر یکی با هم مخالف در اثر
چونک هر دم راه خود را میزنم
با دگر کس سازگاری چون کنم؟
این دو بیت برای من بسیار تأملبرانگیزند.
مولانا نمیگوید انسان همیشه آرام و یکپارچه است.
برعکس؛ میگوید درون ما پر از حالتهایی است که گاهی با یکدیگر در تضادند.
یک لحظه چیزی را میخواهیم و لحظهای بعد از همان چیز پشیمان میشویم.
یک لحظه میخواهیم نزدیک شویم و لحظهای بعد میخواهیم فاصله بگیریم.
گاهی دوست داریم دیگری ما را بفهمد، اما خودمان حاضر نیستیم او را بفهمیم.
گاهی از خشونت دیگری شکایت داریم، در حالی که خودمان با خودمان با خشونت رفتار میکنیم.
گاهی از بیتوجهی دیگران رنج میبریم، اما اصلاً نمیپرسیم نیاز واقعی خودمان چیست.
و مولانا ادامه میدهد:
موج لشکرهای احوالم ببین
هر یکی با دیگری در جنگ و کین
مینگر در خود چنین جنگ گران
پس چه مشغولی به جنگ دیگران؟
وقتی در درون خودم چنین جنگی وجود دارد، چگونه میتوانم انتظار داشته باشم همه رابطههای بیرونیام آرام و بیتنش باشند؟
البته منظور من این نیست که همه جنگهای جهان را باید به روان انسان تقلیل بدهیم.
نه.
جنگ، دلایل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دارد و برای پایان دادن به جنگهای واقعی، به سیاست، عدالت، قانون، مذاکره و نهادهای صلح نیاز داریم.
اما در کنار همه اینها، یک سطح دیگر هم وجود دارد:
سطح انسانیِ صلح.
آدمهایی که با خشم، ترس، تحقیر، نفرت و ناتوانی در گفتوگو زندگی میکنند، میتوانند همان الگوها را در خانواده، جامعه و حتی ساختارهای بزرگتر بازتولید کنند.
بنابراین شاید یکی از راههای رسیدن به صلح بیرونی، توجه به کیفیت رابطههای روزمره ما باشد.
و اینجا، برای من، یک نام دیگر اهمیت پیدا میکند:
مارشال روزنبرگ.
روزنبرگ بنیانگذار رویکردی است که آن را «ارتباط بدون خشونت» یا Nonviolent Communication مینامیم.
نکته مهم در روش او این است که وقتی در یک رابطه دچار تعارض میشویم، بهجای اینکه فوراً دیگری را قضاوت و محکوم کنیم، مکث کنیم و ببینیم واقعاً چه اتفاقی در ما افتاده است.
چه چیزی دیدم؟
چه احساسی دارم؟
چه نیازی در من وجود دارد؟
و از دیگری دقیقاً چه میخواهم؟
این چهار مرحله ساده به نظر میرسند، اما در عمل بسیار دشوارند.
چون ما معمولاً به جای گفتن «من ناراحت شدم»، میگوییم:
«تو همیشه بیملاحظگی.»
به جای اینکه بگوییم:
«من نیاز دارم شنیده شوم»،
میگوییم:
«تو اصلاً من را نمیفهمی.»
به جای یک درخواست روشن، سرزنش میکنیم.
و شاید همینجا یکی از میدانهای اصلی جنگ در زندگی روزمره ما شکل میگیرد.
نه در میدان جنگ.
نه میان دو کشور.
بلکه در یک اتاق، میان دو انسانی که هر دو چیزی میخواهند، هر دو زخمیاند، هر دو نیازهایی دارند، اما زبان بیان آن نیازها را بلد نیستند.
حالا به کودکان فکر کنیم.
کودکی که از همان سالهای نخست یاد میگیرد خشم خود را بشناسد، احساسش را نامگذاری کند، نیاز خودش را تشخیص دهد و نیاز دیگری را هم بشنود، لزوماً در بزرگسالی انسانی بدون تعارض نخواهد بود.
اما ممکن است ابزارهای بهتری برای مواجهه با تعارض داشته باشد.
او یاد میگیرد که اختلاف، الزاماً دشمنی نیست.
اینکه دیگری با من مخالف است، الزاماً به این معنا نیست که دشمن من است.
اینکه من عصبانی هستم، الزاماً به این معنا نیست که باید دیگری را زخمی کنم.
و شاید از همه مهمتر، یاد میگیرد که احساساتش دشمن او نیستند؛ آنها میتوانند نشانهای باشند برای اینکه بفهمد در درونش چه میگذرد.
به نظرم آموزش صلح، دقیقاً از همینجا میتواند آغاز شود.
ما نباید صلح را فقط به کودکان بهعنوان یک مفهوم بزرگ و انتزاعی آموزش بدهیم.
اینکه بگوییم:
«بچهها، با هم مهربان باشید.»
کافی نیست.
باید به آنها مهارت بدهیم.
چطور وقتی عصبانی هستی حرف بزنی؟
چطور وقتی کسی تو را ناراحت کرده، بدون تحقیر او اعتراض کنی؟
چطور بگویی «نه» بدون اینکه دیگری را تحقیر کنی؟
چطور وقتی اشتباه کردهای عذرخواهی کنی؟
چطور وقتی دیگری عذرخواهی کرد، دوباره امکان رابطه را فراهم کنی؟
و شاید مهمتر از همه:
چطور با اختلاف زندگی کنیم، بدون اینکه هر اختلافی را به جنگ تبدیل کنیم؟
اگر چنین مهارتهایی از کودکی آموزش داده شوند، شاید در بزرگسالی با انسانهایی روبهرو باشیم که برای حل تعارض، انتخابهای بیشتری دارند.
کسی که فقط دو راه را نمیشناسد:
یا تسلیم شدن،
یا جنگیدن.
بلکه راه سوم را هم میشناسد:
گفتوگو.
و اینجاست که دوباره به مولانا برمیگردم.
او پس از اینکه ما را متوجه جنگ درون میکند، میگوید:
یا مگر زین جنگ حقت وا خرد
در جهان صلح یکرنگت برد
و کمی بعد، جملهای میگوید که به نظرم برای موضوع امروز بسیار زیباست:
هست بیرنگی اصول رنگها
صلحها باشد اصول جنگها
یعنی در نگاه مولانا، صلح و جنگ دو موضوع کاملاً بیارتباط با یکدیگر نیستند.
صلح میتواند در دل همان جهان پر از تضاد معنا پیدا کند.
شاید ما نتوانیم همه تضادها را از زندگی حذف کنیم.
شاید اصلاً قرار نیست حذف کنیم.
انسان موجودی است با خواستههای متفاوت، احساسهای متفاوت، نیازهای متفاوت و نگاههای متفاوت.
مسئله این نیست که همه یکسان شویم.
مسئله این است که با وجود تفاوتها، بتوانیم کنار یکدیگر زندگی کنیم.
و این، به نظر من، یکی از دشوارترین تعریفهای صلح است.
صلح یعنی نبودن اختلاف؟
نه.
صلح شاید یعنی توانایی مواجهه با اختلاف، بدون تبدیل کردن دیگری به دشمن.
بنابراین اگر روز جهانی صلح قرار است فقط یک مناسبت در تقویم نباشد، شاید بتوانیم آن را از سطح شعار پایین بیاوریم و به زندگی روزمره خودمان بیاوریم.
از خودمان شروع کنیم.
از رابطهمان با خودمان.
از شیوهای که با فرزندمان حرف میزنیم.
از شیوهای که با همسرمان اختلاف پیدا میکنیم.
از شیوهای که درباره انسانی که با ما متفاوت است قضاوت میکنیم.
و از همینجا، شاید مفهوم صلح کمی تغییر کند.
صلح دیگر فقط چیزی نیست که از سیاستمداران بخواهیم.
چیزی است که باید بخشی از آن را یاد بگیریم، تمرین کنیم و آموزش بدهیم.
شاید صلح پایدار، نه با یک سخنرانی بزرگ، بلکه با هزاران گفتوگوی کوچک ساخته شود.
گفتوگوهایی که در آنها به جای سرزنش، احساسمان را میگوییم.
به جای قضاوت، نیازمان را میشناسیم.
به جای تهدید، درخواست روشن میکنیم.
و به جای اینکه فوراً دیگری را دشمن ببینیم، سعی میکنیم بفهمیم پشت رفتار او چه انسانی ایستاده است.
شاید اگر بخواهیم جهان آرامتری داشته باشیم، لازم باشد صلح را از همان جایی آغاز کنیم که بیشترین تعارضهای زندگی ما شکل میگیرد:
از خودمان و از رابطههایمان.
و شاید این همان پرسشی باشد که میخواهم در اینجا، در ادامه این مسیر، با هم دنبال کنیم:
آیا میتوان صلح را آموخت؟
و اگر میتوان آموخت،
آیا میتوان آن را از کودکی آغاز کرد؟
من در ادامه میخواهم همین پرسشها را از زاویه ادبیات، روانشناسی، اسطوره و تجربه انسانی دنبال کنم؛ نه برای اینکه پاسخهای قطعی و ساده پیدا کنیم، بلکه برای اینکه شاید بتوانیم کمی دقیقتر ببینیم چرا انسان، با وجود میلش به صلح، بارها به جنگ بازمیگردد.
شاید جستوجوی صلح، پیش از آنکه جستوجوی یک جهان بیجنگ باشد،
جستوجوی راهی برای بهتر زیستن با خود و دیگری باشد.
و این، به گمان من، جستوجویی است که ارزش ادامه دادن دارد.
م.بابایی خرسند شهریور ۴۰۵