چرا انسان امروز به همدلی نیازمند است؟

*همدلی مهارت کلامی نیست که با چند عبارت شیک و امروزی آموخته شود؛ کیفیتی از وجود است. جهان بی‌رحمانه به‌سمت تبدیل آدم‌ها به ابزار و اشیاء پیش می‌رود. در چنین روزگاری، گوش سپردن به انسانِ دیگر و به رسمیت شناختن درد او، بزرگ‌ترین کنش مقاومت در برابر این شیءشدگی است. ما به همدلی نیاز داریم تا مسخ نشویم؛ تا انسان بمانیم.*

ما در عصری زندگی می‌کنیم که راه‌های تماس هرگز تا این حد فراوان و دردِ جدایی تا این حد عمیق نبوده است. تلفن‌های هوشمند در دست، پیام‌های بی‌پایان در صفحه، اخبار جهان در جیب؛ اما پشت این همه همهمه‌ی دیجیتال، صدایی جز گفت‌وگوهای ناشنوایان به گوش نمی‌رسد. همه سخن می‌گویند، بیانیه‌های شخصی صادر می‌کنند و تصویر می‌سازند، اما کسی دیگری را نمی‌شنود. در چنین جهانی، پرسش از این‌که «چرا به همدلی نیازمندیم؟» یک تعارف روان‌شناختی نیست؛ پرسش از شرط بقای وجدان و روان ماست.

۱. از اطلاعات سرریزیم، از درک‌شدن محروم

بزرگ‌ترین خطای عصر ارتباطات این است که «مبادله‌ی داده» را با «پیوند انسانی» اشتباه گرفته است. ما روزانه حجم عظیمی از احوال‌پرسی‌های مکانیکی، لایک‌ها و نشانه‌ها را ردوبدل می‌کنیم، بی‌آن‌که در هیچ‌کدام ردپایی از حضور زنده و اصیل وجود داشته باشد.

انسان زمانی احساس زنده‌بودن می‌کند که حس کند دیگری جهان را از روزنه‌ی چشم او تماشا کرده است؛ نه این‌که فقط حرف‌هایش را کدگشایی کرده باشد. وقتی رنجی را به زبان می‌آوریم، بیشتر از آن‌که به تحلیل منطقی یا سرتکان‌دادن‌های کلیشه‌ای محتاج باشیم، به چشمی نیاز داریم که بارِ هولناک آن تجربه را ببیند و پس نزند.

۲. استبداد ویترین‌ها و وحشت از آسیب‌پذیری

جامعه‌ی مصرفی و نمایش‌های شبکه‌ای، ما را به ورطه‌ی رقابتی فرساینده انداخته‌اند: مدام باید موفق، شاداب، سرپا و بی‌نقص به نظر برسیم. در چنین نظمی، زخم داشتن و خطاکردن مثل جرمی نابخشودنی پنهان می‌شود.

آدم‌ها روزبه‌روز تنهاتر می‌شوند، چون از نشان دادن آسیب‌پذیری‌های واقعی‌شان وحشت دارند. همدلی درست در همین نقطه است که نجات‌بخش می‌شود؛ همدلی یعنی فضایی امن که در آن نقاب‌ها فرو می‌افتند و انسان ناچار نیست برای محترم شمرده‌شدن، نقشی را بازی کند که مال او نیست. همدلی به زبان بی‌زبانی می‌گوید: «رنجت را پنهان نکن، من با حقیقتِ مجروح تو مواجه می‌شوم، نه با ویترین بیرونی‌ات.»

۳. فرار از تله‌ی همیشگی: نصیحت و قضاوت

شاید تلخ‌ترین تجربه‌ی یک انسان دردمند، مواجهه با کسانی باشد که پیش از شنیدن، نسخه‌ی درمان می‌پیچند. در فرهنگ ما تمایل عجیبی وجود دارد به نصیحت‌کردن، مقصر دانستن، یا بی‌ارزش جلوه‌دادن رنج با جملاتی مثل: «غصه نخور، حل می‌شود» یا «تقصیر خودت بود که این‌طور شد».

این واکنش‌ها نه از روی فهم، بلکه از سر بی‌حوصلگی و فرار از سنگینی درد دیگری است. همدلی نیازمند شجاعت است؛ شجاعتِ خاموش کردن ذهن تحلیل‌گر و ایستادن کنار رنجور، بدون آن‌که شتاب‌زده بخواهیم او را به مدار کارآمدی و لبخندهای مصنوعی برگردانیم.

۴. التیام خشونت‌های پنهان اجتماعی

نگاهی به جدال‌های فرساینده در خیابان، شبکه‌های اجتماعی و حتی روابط خانوادگی بیندازید. پشت بخش بزرگی از خشم‌ها، توهین‌ها و گسست‌ها، یک حقیقتِ ساده پنهان شده است: «من حس می‌کنم کسی مرا به حساب نمی‌آورد.»

وقتی رنجِ آدمی نادیده گرفته شود، منجمد نمی‌ماند؛ در گذر زمان فاسد می‌شود و سرانجام به شکل تهاجم و نفرت سرریز می‌کند. اگر انسان امروز تشنه‌ی همدلی است، برای مهار این خشونت خزنده است. همدلی اجازه می‌دهد پیش از آن‌که دیگری را دشمن، نادان یا غریبه بدانیم، ردپای نیازها و ترس‌های مشترک انسانی‌اش را تشخیص دهیم.

۵. آشتی با خود؛ پایان ملامت درونی

در نهایت، تا زمانی که انسان نتواند خود را بی‌قیدوشرط بشنود، توان فهم دیگری را هم نخواهد داشت. ساختار شتاب‌زده‌ی امروز، درون ما یک قاضی سخت‌گیر و دائم‌الملامت نشانده که به هر لغزش، تازیانه‌ی سرزنش را بالا می‌برد.

نیاز انسان معاصر به خودهمدلی، نیاز به متوقف کردن این شکنجه‌ی درونی است. یعنی بتوانیم به خطاهایمان نه با چشم غضب، بلکه با نگاهی مشفق نگاه کنیم و بفهمیم هر استیصال یا لغزشی، نشانه‌ی نقصی درمان‌ناپذیر نیست، بلکه فریاد نیازی اصیل است که پاسخی شایسته نیافته است.

سخن آخر

همدلی مهارت کلامی نیست که با چند عبارت شیک و امروزی آموخته شود؛ کیفیتی از وجود است. جهان بی‌رحمانه به‌سمت تبدیل آدم‌ها به ابزار و اشیاء پیش می‌رود. در چنین روزگاری، گوش سپردن به انسانِ دیگر و به رسمیت شناختن درد او، بزرگ‌ترین کنش مقاومت در برابر این شیءشدگی است. ما به همدلی نیاز داریم تا مسخ نشویم؛ تا انسان بمانیم.

م.بابایی خرسند مهر ۴۰۵