سال‌هاست سهراب سپهری در ناخودآگاه جمعی ما، به یک «عارف پاستوریزه» تقلیل داده شده است؛ شاعری که گویی مدام در باغ‌های کاشان نشسته، با صدای ملایم نقاشی می‌کرده و هیچ نسبتی با رنجِ انضمامی جهان پیرامونش نداشته است. ابتذال بازتولیدِ تک‌بیت‌های او روی ماگ‌ها و استوری‌های آخر شبی، متن اصلی را کدر کرده است: این‌که سپهری، نه از سرِ بی‌دردی، بلکه از شدت آگاهیِ فرساینده به زوالِ روابط انسانی و تسلط جهان مکانیکی، به فرمی از «رویت‌پذیریِ دوبارهٔ اشیاء» پناه برد.
در تاریخ ادبیات معاصر، ما معمولاً نیما و شاملو و اخوان را در ترازوی تعهد اجتماعی و زبان‌آوری می‌سنجیم و سپهری را به حاشیهٔ انزوای فرمالیستی و اشراق شرقی می‌رانیم. اما واقعیت متن چیز دیگری است. زبان سهراب در دوره‌های متأخرش (به‌ویژه در حجم سبز)، نه تسلیم‌شدن به طبیعت، که ساختنِ یک «پناهگاه هستی‌شناختی» در برابر جهان بتونیِ مدرن است. او ادای فیلسوف‌ها را درنمی‌آورد؛ فلسفهٔ بودیستی و دائوئیستیِ تنیده در جهان‌بینی‌اش، از سفرها و مکاشفات زیسته می‌آمد، نه ترجمه‌های دست‌چندم.
تقلیل دادن سپهری به یک شاعر صرفاً رمانتیک و لطیف، ندیدنِ بحران مدرنیته در شعر اوست. اگر جامعهٔ منتقدان دهه‌های چهل و پنجاه او را به «بی‌تفاوتی سیاسی» متهم می‌کرد، امروز مشخص است که پایداری متن او نه وابسته به تب تند شعارهای مقطعی، بلکه قائم بر ثبتِ گم‌گشتگی بنیادین انسان بود: تلاش برای بازیافتنِ آن سادگیِ ازدست‌رفته که رسیدن به آن، اصلاً آسان نیست؛ بلکه سلوکی طولانی در جاده‌های غبارآلود تنهایی است.
شاید فشرده‌ترین مانیفستِ این تکاپوی اگزیستانسیال برای یافتن معنا و پیوند انسانی در برهوتِ روزمرگی، همین شعر باشد:
───
نشانی
«خانهٔ دوست کجاست؟»
در فلق بود که پرسید سوار.
آسمان مکثی کرد.
رهگذر شاخهٔ نوری که به لب داشت به تاریکی شن‌ها بخشید
و به انگشت نشان داد سپیداری و گفت:
«نرسیده به درخت،
کوچه‌باغی است که از خواب خدا سبزتر است
و در آن عشق به اندازهٔ پرهای صداقت آبی است.
می‌روی تا تهِ آن کوچه که از پشت بلوغ، سر به در می‌آرد،
پس به سمت گل تنهایی می‌پیچی،
دو قدم مانده به گل،
پای فوارهٔ جاوید اساطیر زمین می‌مانی
و تو را ترسی شفاف فرا می‌گیرد.
در صمیمیت سیال فضا، خش‌خشی می‌شنوی:
کودکی می‌بینی
رفته از کاج بلندی بالا، جوجه بردارد از لانهٔ نور
و از او می‌پرسی
خانهٔ دوست کجاست.»
