سرنوشت یک کتاب؛ سفر پرماجرای کلیله و دمنه از هند به ایران

انوشیروان، پادشاه ایران، می‌خواست کتابی را به دست آورد که در گنجینه پادشاه هند نگهداری می‌شد. کتابی که می‌گفتند پادشاهان با خواندن آن، شیوه بهتر فرمانروایی، تدبیر امور کشور و رفتار با مردم را می‌آموزند. برای رسیدن به این کتاب، شاه ایران مردی را راهی سفری دشوار کرد؛ سفری که قرار بود سرنوشت آن اثر را برای همیشه تغییر دهد.

ماجرای این سفر را در مقدمه منسوب به عبدالله بن مقفع بر کلیله و دمنه می‌خوانیم.

در روزگار انوشیروان، خبری به دربار رسید که توجه شاه را جلب کرد. در سرزمین هند کتابی وجود داشت که در آن، حیوانات و پرندگان به زبان آدمیان سخن می‌گفتند و در قالب داستان‌هایی شیرین، رازهای کشورداری و آیین فرمانروایی را آموزش می‌دادند. نام کتاب «پنجه‌تنتره» بود؛ اثری در پنج باب که در گنجینه پادشاهان هند نگهداری می‌شد. گفته می‌شد داستان‌های آن نه‌تنها برای پادشاهان، بلکه برای همه مردمان اهل دانش سودمند است.

انوشیروان تصمیم گرفت این کتاب را به ایران بیاورد. اما دستیابی به آن آسان نبود. کتاب در خزانه پادشاه هند نگهداری می‌شد و بیرون آوردنش به مردی نیاز داشت که زبان و فرهنگ آن سرزمین را بشناسد و از هوش و تدبیر کافی برخوردار باشد.

پس از جست‌وجو میان مردان دانشمند و خردمند، سرانجام برزویه طبیب را برگزیدند؛ پزشکی که آوازه دانش و مهارتش به دربار رسیده بود. انوشیروان او را فراخواند و مأموریت را به او سپرد. سپس پنجاه صُرّه زر، که هر یک ده هزار دینار ارزش داشت، در اختیارش گذاشت و راهی هندش کرد.

برزویه به هند رفت، اما رسیدن به مقصود زمان می‌خواست. مدتی در میان مردم آن سرزمین زندگی کرد و به جست‌وجوی راهی برای دستیابی به کتاب پرداخت. سرانجام با مردی هندو آشنا شد و توانست اعتماد او را جلب کند.

روزی راز سفرش را با او در میان گذاشت و از کتابی گفت که برای به دست آوردنش راهی این سرزمین شده بود.

مرد هندو پس از شنیدن خواسته برزویه، نگران شد. می‌دانست اگر پادشاه از این ماجرا باخبر شود، مجازاتی سخت در انتظار هر دوی آن‌ها خواهد بود. به برزویه گفت که پادشاه هند مردی سخت‌گیر است و برای گناهی کوچک، مجازاتی بزرگ در نظر می‌گیرد؛ چه رسد به اینکه کسی کتاب گران‌بهای خزانه را در اختیار بیگانه‌ای بگذارد. در چنین وضعی، نه مال و نه جان هیچ‌کدام پناهشان نخواهد بود.

اما برزویه از تصمیم خود منصرف نشد. سرانجام مرد هندو پذیرفت که به او کمک کند و نسخه کتاب را در اختیارش گذاشت.

اکنون دشوارترین بخش مأموریت آغاز شده بود. برزویه باید در پنهان‌کاری کامل از کتاب نسخه‌برداری می‌کرد. با بیم و هراس، شب و روز به کار مشغول شد تا سرانجام نسخه‌ای از آن تهیه کرد. سپس همراه با کتاب‌های دیگری از هند، راه بازگشت به ایران را در پیش گرفت.

وقتی برزویه به دربار انوشیروان بازگشت، شاه از موفقیت مأموریت او خرسند شد. برای قدردانی، درِ خزانه را به رویش گشود و اجازه داد هر پاداشی که می‌خواهد برای خود بردارد.

اما برزویه برخلاف انتظار، به زر و سیم خزانه چشم ندوخت. از میان آن همه ثروت، تنها جامه‌ای از پارچه بافته خوزستان برداشت و خواسته دیگری مطرح کرد: می‌خواست بابی به کتاب افزوده شود و نام و یاد او در آن باقی بماند.

این خواسته پذیرفته شد. انوشیروان به بزرگمهر، وزیر و دانشمند دربار، فرمان داد تا بابی درباره برزویه بنویسد. بدین‌ترتیب، باب برزویه طبیب به کتاب افزوده شد؛ بابی که از زندگی، اندیشه‌ها و نگاه او به دانش و فضیلت سخن می‌گفت.

شاید این انتخاب برزویه از پاداش‌های زرین خزانه هم ماندگارتر بود. او در برابر ثروتی که می‌توانست زندگی‌اش را دگرگون کند، چیزی را برگزید که قرار بود پس از او باقی بماند: نام و اندیشه‌اش در کتابی که برای به دست آوردنش چنین راه دشواری را پیموده بود.

اما سرگذشت کتاب در ایران نیز به پایان نرسید. در روایت مقدمه ابن‌مقفع، اثر در ده باب تنظیم شد و پنج باب دیگر نیز به آن افزوده شد. به این ترتیب، مجموعه‌ای پانزده‌بخشی شکل گرفت که حاصل انتقال و گسترش روایت‌ها در گذر زمان بود.

البته این ماجرا را باید در چارچوب روایت سنتی انتقال کتاب از هند به ایران خواند؛ زیرا همه جزئیات آن، از جمله چگونگی دستیابی برزویه به نسخه، به‌طور مستقل اثبات تاریخی نشده است. آنچه در تاریخ ادبیات می‌دانیم این است که پنجه‌تنتره از آثار کهن هند بود، در دوره ساسانی به پهلوی ترجمه و بازپرداخت شد و بعدها عبدالله بن مقفع در دوره اسلامی، متن پهلوی آن را به عربی برگرداند. بنابراین، ترجمه ابن‌مقفع مستقیماً از زبان هندی نبود.

کتاب پس از آن سفرهای دیگری نیز در پیش گرفت؛ از پهلوی به عربی و سپس به فارسی و زبان‌های دیگر راه یافت و در فرهنگ‌های گوناگون بازخوانی و بازنویسی شد. داستان‌هایی که روزگاری در هند برای آموزش شاهزادگان و پادشاهان روایت شده بودند، اکنون در سرزمین‌های دیگر نیز خوانده می‌شدند. کلیله و دمنه به یکی از ماندگارترین آثار ادبیات تعلیمی تبدیل شد؛ کتابی که در آن، حیوانات سخن می‌گویند، اما سخنشان بیش از هر چیز درباره انسان و مناسبات پیچیده زندگی اوست.

در این میان، یک نکته در داستان سفر کتاب به ایران تأمل‌برانگیز است: انوشیروان، پادشاه سرزمینی پهناور و قدرتمند، برای دستیابی به دانشی که در سرزمینی دیگر پدید آمده بود، هزینه می‌کند و مردی را به سفری دشوار می‌فرستد. او برای آموختن، به دانسته‌های سرزمین خود بسنده نمی‌کند و ارزش دانش را به مرزهای جغرافیایی محدود نمی‌سازد.

شاید ارزشمندترین بخش این داستان همین باشد: پادشاهی که برای دانستن، از مرزهای قلمرو خود فراتر می‌رود.

اما آیا ما امروز هم، به اندازه انوشیروان، برای آموختن از دیگران ارزش قائلیم؟ آیا حاضریم برای دانستن، از مرزهای عادت و غرور خود عبور کنیم؟