چند وقتی است درمورد موضوع سیاه پوستان و ظلمی که به آن ها شده مطالعه میکنم. کتاب هایی خواندم با عنوان های: شکار انسان، مردی که به شیکاگو رفت، راه آهن زیرزمینی، نفرتی که تو میکاری و همینطور فیلم 12 سال بردگی را نیز تماشا کردم و... حسم از دیدن و خواندن ظلمی که به گروهی از انسان ها شده، آن هم فقط و فقط به علت متفاوت بودن رنگ پوستشان وصف ناپذیر است! این ظلم واقعا برای من قابل توجیه و فهم نیست و هربار در ذهنم به علامت بزرگی برمیخورم که "چرا؟"
شاید عجیب باشد، اما چیزی که در این مدت بیشتر از همه ذهنم را درگیر کرده، فقط خودِ بردهداری نیست؛ بلکه این است که چگونه ممکن است انسانی، انسانی دیگر را فقط به دلیل رنگ پوستش، از دایرهی «انسان بودن» خارج کند. چطور ممکن است رنگ پوست به معیاری برای ارزش انسان تبدیل شود؟ و از آن عجیبتر اینکه این تفکر چطور میتواند آنقدر ریشه بدواند که قرنها بعد هم آثارش باقی بماند؟
برای فهمیدن این موضوع، به نظرم باید از نقطهی آغاز آن شروع کرد؛ از زمانی که انسان سیاهپوست تبدیل به کالا شد.
کتاب شکار انسان، جلدی از مجموعه کتاب های سرگذشت استعمار است که مناسب برای نوجوانان میباشد. میتوانند تاریخ استعمار را به زبان ساده بخوانند و ببینند برخی کشورها چه بر سر دنیا آورده اند. در کتاب شکار انسان میخوانیم که برده داری از دوران باستان در جهان رایج بوده. کسانی که در جنگ ها اسیر میشدند یا به چنگ راهزنان می افتادند، برای کار بدون دستمزد در خدمت انسان های دیگر قرار میگرفتند. اما در سال هایی که اروپاییان با اکتشافات دریایی، قاره ها و سرزمین های جدید را کشف کردند، برده داری وضع تازه ای پیدا کرد.
مناطق فتح شده، منابع و معادن فراوانی داشتند و دشت های وسیع آن ها برای کشاورزی مناسب بود اما بهره بردن از تمام این ها به نیروی کار احتیاج داشت. استفاده از برده ها، بهترین راهی بود که اروپاییان برای تامین این نیروی کار عظیم پیدا کردند.
پرتغالی ها که در اکتشافات دریایی پیش گام بودند، تجارت برده را هم پیش از بقیهی کشورهای اروپایی آغاز کردند اما خیلی زود دیگر کشورها هم به این بازار پرسود پیوستند. هنری، شاهزادهی پرتغالی کسی بود که پای پرتغالی ها را به اقیانوس ها باز کرد و در ساحل آفریقا پیشروی کرد. در سال 1441 برای اولین بار 10 سیاه پوست توسط پرتغالی ها از ساحل آفریقا دزدیده شده و به عنوان برده به لیسبون آورده شدند. به همین ترتیب پرتغالی ها در چند سال 1000 آفریقایی به کشورشان بردند.

قبایل آفریقایی در جنگ همیشگی با هم بودند و قبیلهی پیروز، مردان و زنان قبیلهی شکست خورده را نزد خود نگه میداشت و به بردگی میگرفت و گاهی میفروخت. پرتغالی ها با رئسای قبایل وارد معامله شدند و بهشان پارچه، اسب، طلا و پوست بز کوهی میدادند و در مقابل برده هایشان را میگرفتند و آن ها را به غنا میبردند، جایی که به ساحل برده یا ساحل طلا معروف بود. بین سالهای 1500 تا 1535، حدود 11 هزار برده به بازار شهر المنا در غنا وارد شد. این برده ها سپس عازم پرتفال میشدند و در شهر لاگوس نیز بازار دیگری برای فروش برده ها برپا شده بود و این برده ها در این شهر باز هم با قیمت گران تری به فروش میرسدند. فروش برده به تجارت بسیار پرسودی تبدیل شده بود و چیزی نگدشت که کشورهای اسپانیا، فرانسه، و انگلستان هم شروع به فتح سرزمین های جدید و تجارت برده کردند.
هنگامیکه کریستف کلمب به آمریکا رسید، مناطق پیرامون دریای کارائیب و جزیرهی کوبا برای کشت نیشکر بسیار مناسب بودند و اروپاییها میتوانستند برای تجارت حجم عطیمی از شکر برنامه ریزی کنند. اما چه کسانی باید مزارع نیشکر را بوجود میآوردند و پس از آن محصولاتش را برداشت میکردند؟ اروپاییها به نیروی کار زیاد و ارزان نیاز داشتند و بومی های آمریکا یا همان سرخ پوستان باید این نیروی کار را تامین میکردند. اسپانیایی ها پیش از دیگران به این فکر افتادند که سرخ پوست ها را به بردگی بگیرند و آن ها را به کار روی کشتزارها مجبور میکردند. اما بردگان سرخ به کار سخت در کشتزارها و معادن عادت نداشتند و از سویی دیگر، بیماری هایی که اروپایی ها با خود به آمریکا برده بودند سرخ پوست ها را دسته دسته از پا درمیآورد. و اینگونه سرخ پوست ها قتل عام شدند. اروپایی ها سپس تصمیم گرفتند به جای بردگان سرخ، از برده های سیاه استفاده کنند و تاجران و دریانوردان، آن ها را از آفریقا به آمریکا ببرند. این به بزرگترین مهاجرت اجباری تاریخ بشر تبدیل شد.
همانظور که گفته شد، اروپایی ها بردگان را از روسای قبایل میخریدند، گاهی آن ها را از داخل خانه هایشان میدزدیدند. این برده ها را همراه برده های دیگر به هم زنجیر میکردند و گاهی هفته ها در جنگل پیش میرفتند تا به محلی برسند که بقیه اروپایی ها منتظرشان بودند. کار و زحمت برده ها از همین نقطه آغاز میشد. اروپایی ها بارهای عاج یا فلفل و حتی محموله های طلا را روی شانه های برده هایی که به هم زنجیر شده بودند میگذاشتند تا این کالا ها را به سمت ساحل حمل کنند. در ساحل یک پزشک آن ها را معاینه میکرد و بعد اجازه میداد وارد کشتی شوند. و اگر بخت با آن ها یار بود راهی اروپا میشدند چون مسیر کوتاه تر و آسان تر بود. اما اگر قرار بود در آمریکا فروخته شوند سفری هولناک روی اقیانوس اطلس انتظارشان را میکشید.
مسافری که با یکی از این کاروان ها همراه بود در خاطراتش نوشته است:
نمیتوانم کثیفی سر و تن این برده ها را توصیف کنم. بر تمام تنشان زخم های شلاق دیده میشد. مگس هایی که آن ها را دنبال میکردند، از خونی که از این زخم ها جاری بود تغذیه میکردند و همین وضع، زخم های آن ها را دردناک تر میکرد. هر نگهبان یک تفنگ، یک چاقو و یک نیزه همراه داشت. من به یکی از آن ها گفتم: این ها نمیتوانند با این وضع بار حمل کنند. او تنها لبخند زد: چاره ای ندارند. یا باید بروند یا بمیرند. گفتم: اگر آنقدر بیمار شوند که نتوانند راه بروند چه؟ گفت: سریع با یک نیزه کار را تمام میکنم.
هریک از زن ها یک عاج بزرگ را هم بر دوش میکشید. بعضی از آن ها بچه ای را هم در آغوش داشتند. از نگهبان پرسیدم: اگر آنقدر ضغیف شوند که نتوانند عاج را حمل کنند چه کار میکنید؟ نگهبان گفت: نمیتوانیم یک عاج ارزشمند را بر زمین بیندازیم و برویم. ما بچه را با نیزه میکشیم و بار او را سبک میکنیم. اول عاج، بعد بچه!
در آفریقا، اروپا و آمریکا بازارهای بزرگ برده فروشی به وجود آمده بود. برده ها در قفس های بزرگی به نمایش گذاشته میشدند. گاهی 150 برده درون یک قفس قرار میگرفتند. وقتی یکی از برده ها توجه خریداری را جلب میکرد، او را از دیگر برده ها جدا و سپس وارسی بدنی میکردند.
دشت های وسیع آمریکا، بهترین مکان برای کشت پنبه بود تا چرخ کارخانه های انگلستان از حرکت نایستد. اما زیر کشت بردن این دشت های گسترده به نیروی کار نیاز داشت. تنها چاره ای که به ذهن مزرعه داران آمریکایی میرسید استفاده از برده ها بود. نیاز مزارع پنبه، قیمت برده ها را روز به روز در آمریکا بالا میبرد و سود تجارت برده را روز به روز بیشتر میکرد. استفاده وسیع از برده ها در کشتزارهای آمریکا به جایی رسید که این مزارع به تولیدکننده ی 75% پنبه ی جهان تبدیل شدند.
این تجارت بزرگ، داد و ستد بزرگتری را پدید آورد که حجم آن، سه برابر تجارت برده بود و انگلیسی ها به آن مثلث تجاری میگفتند. کشتی هایی که برده ها را به آمریکای شمالی و مرکزی میبردند در مسیر بازگشت، انبارهای خود را از شکر و پنبه، تنباکو، ملاس، ادویه و طلا پر میکردند و این محصولات را در بازارهای اروپا میفروختند. آن ها سپس کشتی های خود را پر از سلاح، پارچه، شراب و هرچیزی که رؤسای قبایل آفریقا دنبال آن بودند میکردند و راهی آفریقا میشدند. آنجا کالاها را به رئیسان قبایل میدادند، برده تحویل میگرفتند و دوباره راهی آمریکا میشدند.
در سال 1775 مهاجرنشین های انگلیسی در آمریکا بر ضد انگلستان شورش کردند. در نهایت استقلال خود را بدست آوردند و بدین ترتیب ایالات متحدهی آمریکا متولد شد. اما برده داری همچنان تا 90 سال بعد از استقلال از انگلستان ادامه پیدا کرد. ایالت های جنوبی آمریکا بیشتر از برده ها استفاده میکردند و این وضع اقتصاد آن ها را چند برابر ایالت های شمالی تقویت میکرد. برده داری به موضوع اصلی اختلاف های شمال و جنوب آمریکا تبدیل شد و جنگ داخلی را آغاز کرد. جنگ پس از 4 سال در سال 1865 با پیروزی شمالی ها به پایان رسید. اکنون همه ایالت ها باید برده های خود را آزاد میکردند. اما تفاوت و تبعیض بین انسان سفید و سیاه در آمریکا ادامه پیدا کرد. مبارزه سیاهان برای رسیدن به حقوق اجتماعی برابر با سفیدها هنوز هم ادامه دارد.
زنجیرها باز شدند، اما نگاهها هنوز باقی مانده بودند. و شاید همینجا باید از خودمان بپرسیم: اگر زنجیر از دست و پای انسان باز شود، اما جامعه هنوز او را به چشم انسانی متفاوت و کمارزشتر نگاه کند، آیا واقعاً آزاد شده است؟
فیلم ۱۲ سال بردگی برای من تصویر انسانیتر و ملموستری از همین فاجعه بود. داستان سولومون نورثاپ، مردی سیاهپوست و آزاد را روایت میکند که ربوده میشود و به عنوان برده فروخته میشود و دوازده سال از زندگیاش را در اسارت میگذراند. شاید یکی از دردناکترین جنبههای فیلم این باشد که سولومون پیش از اسارت، یک انسان آزاد بود؛ خانواده داشت، کار میکرد، موسیقی مینواخت و برای خودش هویت و زندگی مستقلی داشت، اما ناگهان انسان بودنش از نظر کسانی که او را خرید و فروش میکردند، هیچ اهمیتی نداشت و به یک «کالا» تبدیل شد. فیلم نشان میدهد بردهداری فقط گرفتن آزادی نیست؛ تلاش برای گرفتن نام، هویت، خانواده، اختیار و حتی امید انسان است. با این حال، سولومون در تمام آن سالها تلاش میکند چیزی را در درون خودش حفظ کند که صاحبانش نمیتوانند از او بگیرند: باور به اینکه او یک انسان آزاد است. شاید به همین دلیل «۱۲ سال بردگی» فقط داستان دوازده سال اسارت یک مرد نیست؛ داستان مبارزهی انسان برای حفظ کرامت خودش در شرایطی است که تمام جهان اطرافش سعی میکند او را متقاعد کند که دیگر یک انسان نیست. و همین موضوع فیلم را برای من به چیزی فراتر از روایتی دربارهی بردهداری تبدیل میکند؛ به یادآوری این حقیقت ساده و تلخ که اگر انسانها بتوانند ارزش انسانی یکدیگر را به خاطر رنگ پوست، نژاد یا هر تفاوت دیگری فراموش کنند، فاصلهی میان تمدن و وحشیگری میتواند بسیار کمتر از چیزی باشد که تصور میکنیم.
کتاب راه آهن زیرزمینی نیز روایت دیگری از همین دوران است، داستانی بر اساس واقعیت که سرگذشت زنی سیاه پوست و سختی هایی که متحمل شده است را روایت میکند. بسیار تاثیر گذار و قابل تامل است. متاسفانه این بخش از تاریخ با وجود اینکه هیچ رنگ و بویی از انسانیت ندارد، باید خوانده و دیده شود تا به فراموشی در لابلای زمان سپرده نشود. این ظلم ها باید در ذهن جهانیان تازه بماند تا دوباره به تکرار تاریخ منجر نشود.
در کتاب مردی که به شیکاگو رفت نیز با سیاهپوستی روبهرو میشویم که از جنوب آمریکا به شیکاگو میرود؛ با این امید که در جایی دور از محدودیتهای گذشته، بتواند زندگی تازهای برای خودش بسازد. اما خیلی زود متوجه میشود که فرار از یک مکان، لزوماً به معنای فرار از تبعیض نیست. او حتی در موقعیتهایی که مستقیماً با خشونت یا تحقیر مواجه نمیشود، باز هم نگاه دیگران را از پشت عینک سالها تبعیض و تحقیر تجربه میکند. شاید دردناکترین بخش داستان همین باشد؛ اینکه ظلم فقط بدن انسان را زخمی نمیکند، بلکه کمکم وارد ذهن او میشود و تصویری که از خودش دارد را هم تغییر میدهد. آدمی که بارها به او گفته شده «کمتر ارزش دارد»، ممکن است سرانجام خودش هم به ارزش و تواناییهای خودش شک کند. رایت در واقع نشان میدهد که نژادپرستی فقط گرفتن فرصتهای یک انسان نیست؛ گاهی آنقدر عمیق میشود که انسان را از خودش بیگانه میکند. به همین دلیل سؤال اصلی داستان فقط این نیست که «چرا سفیدپوستان با سیاهپوستان چنین رفتاری میکنند؟» بلکه این است که «وقتی جامعهای سالها به انسانی میگوید تو کمتر از دیگری هستی، این باور چه بلایی بر سر روح و هویت او میآورد؟»

در بخشی از کتاب میخوانیم:
هنوز چیزی یاد نگرفته بودم که بتواند در پیدا کردن مسیرم در این روابط نژادی پیچیده کمکم کند. درحالیکه سعی میکردم محیط اطرافم را همانطور که هست بپذیرم، اسیر احساسات خودم، مدام از خود میپرسیدم "مگر سیاه پوست ها چه کرده اند که این دنیای دیوانه اینطور علیه شان قد علم کرده است؟"
وقتی به وسعت و گستردگی سرزمین بیصاحبی که ذهن کاکاسیاههای آمریکا به آن تبعید شده بود فکر میکردم از خودم میپرسیدم "آیا در تمام تاریخ بشر یورشی ویران کنندهتر و نابود کنندهتر از اندیشهی تبعیض نژادی به شخصیت انسانها شده است یا نه"
احساس میکنم برای درک مشکل سیاهها، آمریکایی قویتر و بزرگتر از چیزی که تا به حال بوده لازم است. احساس میکنم گذشته آمریکا زیادی سطحی و شخصیت ملی اش زیادی خوشبین است. اخلاق آمریکایی آنقدر از تنفر نژادی اشباع شده که نمیتواند از عهده کاری پیچیده و عظیم برآید. از لحاظ فرهنگی سیاه نمایانگر تناقض است. او بخشی بنیانی از جامعه است اما توسط جریان فرهنگ آمریکایی از جامعه کنار گذاشته شده است. واضح است تحریم شدنش کاری درست تلقی شده و آزادیاش عملی اشتباه است. بنابراین اگر جامعه سعی کند علی رغم محدودیتهای فرهنگ کنونیاش، از تنفر نژادی پاک شود، خودش را در جنگ با خویش قرار میدهد و از تشنجی احساسی و اخلاقی گیج میشود. اگر جمعه روزی بخواهد رابطه واقعیاش با سیاهها را بررسی کند، خود را در حال انجام کاری بسیار فراتر از این خواهد یافت، چرا که رفتارهای ضد سیاهِ سفید پوستها، تنها بخش کوچکی از واکنش اخلاقی جامعه است.
آمریکای زیادی جوان و زیادی جدید ما که چون تنهاست، آتش تندی دارد و چون میترسد مهاجم است، اصرار دارد دنیا را از زاویه خوب و بد ببیند، مقدس و شیطانی، بالا و پایین، سفید و سیاه. آمریکا از حقیقت، از تاریخ، از جریان، از نیاز میترسد. راه ساده را انتخاب میکند و با کمال میل آنهایی را که نمیفهمند لعنت میکند، آنهایی را که ظاهری متفاوت دارند، محروم و وجدانش را در شنل خودبافته نیکوکاری پنهان میکند.
و در نهایت نفرتی که تو میکاری، داستانی متعلق به نسلی بسیار جدیدتر اما گرفتار مسئله ای که ریشه هایش در گذشته است. داستان استار، دختر نوجوان سیاهپوستی است که شاهد کشته شدن دوست دوران کودکیاش، خلیل، به دست یک افسر پلیس سفیدپوست میشود. استار بعد از این اتفاق میان دو دنیای متفاوت گرفتار میشود؛ دنیای محلهی سیاهپوستنشین خودش و مدرسهای که بیشتر دانشآموزان آن سفیدپوست هستند. او باید تصمیم بگیرد سکوت کند یا دربارهی چیزی که دیده حرف بزند، حتی اگر حرف زدن برایش هزینه داشته باشد. اما کتاب فقط دربارهی یک قتل یا یک پروندهی پلیسی نیست؛ دربارهی این است که چگونه تبعیض و نفرت میتواند نسلی را تحت تأثیر قرار دهد و چگونه سکوت، ترس و بیعدالتی میتوانند به چرخهای تبدیل شوند که نسل به نسل ادامه پیدا کند. چیزی که برای من در این داستان قابل تأمل بود این است که گاهی برای مبارزه با بیعدالتی، تنها عصبانی بودن کافی نیست؛ باید جرئت پیدا کرد و صدای خود را به زبان آورد. استار در طول داستان کمکم میفهمد که سکوت او هم میتواند بخشی از همان چرخهای باشد که از آن متنفر است. شاید مهمترین حرف کتاب همین باشد که نفرت، یکباره و از هیچجا به وجود نمیآید؛ جامعه آن را میسازد، در ذهن آدمها میکارد و اگر با آگاهی و شجاعت با آن مقابله نشود، دوباره به شکل دیگری رشد خواهد کرد.
و در پایان دوباره به همان سوال اول برمیگردم که "چرا؟"
شاید هیچوقت نتوان پاسخی قانع کننده و قطعی به این پرسش بزرگ داد، شاید نتوان تاریخ را تغییر داد اما میتوان کاری کرد که انسان امروز، انسان دیروز را فراموش نکند...