
هشدار: اگر هنوز ادیسهٔ هومر را نخواندهاید یا فیلم آن را ندیدهاید، این نوشته بخشهایی از داستان و اتفاقات مهم آن را لو میدهد.
این روزها نام «ادیسه» دوباره زیاد شنیده میشود. فیلم جدید کریستوفر نولان با عنوان The Odyssey، اقتباسی از منظومهٔ مشهور هومر، شاعر یونان باستان، دوباره توجهها را به داستان اولیس و سفر طولانی او جلب کرده است.
اما برای من، ادیسه مدتهاست فقط یک داستان اسطورهای یا یک اثر کلاسیک ادبی نیست. مواجههٔ من با آن از مسیر دیگری شکل گرفت؛ از شنیدن تحلیلهای علی شاهی دربارهٔ این کتاب.
اولین بار تابستان ۱۴۰۱، در لایوهای اینستاگرامی صفحهٔ کتابخانهٔ بابل با آقای علی شاهی آشنا شدم؛ لایوهایی که موضوعشان تحلیل کتاب ادیسهٔ هومر بود. این جلسات به دلیل اتفاقات شهریور همان سال ناتمام ماند، اما برای من شروع یک جور دیگر دیدن و خواندن کتابها بود.
خوشبختانه کمتر از دو سال بعد، تحلیل ادیسه در کانال تلگرامی ایشان، «آگرافوس»، منتشر شد. «آگرافوس» در یونانی به معنای «نانوشته» است و اشاره دارد به اینکه مطالب کانال به شکل صوتی بیان میشوند، نه به صورت مکتوب.
چیزی که در تحلیلهای علی شاهی برای من جذاب بود، فقط اطلاعاتی که درباره کتابها میداد نبود. او به کتابها و رمانها از زاویهای نگاه میکرد که برای من تازه بود. ارجاعهایش به کتابهایی که معمولاً در پیجهای کتابمحور اینستاگرامی نمیدیدم و کشفهایی که از دل آثار بیرون میکشید، باعث شد به این فکر کنم که شاید یک اثر ادبی فقط همان چیزی نباشد که در سطح داستانش میبینیم.
مهمترین چیزی که از تحلیلهای او یاد گرفتم همین بود: جور دیگری دیدن یک اثر. اینکه یک داستان، ورای سطرهایش، چه چیزی برای گفتن دارد و منِ خواننده چه چیزی میتوانم از آن با خودم به زندگی ببرم.
و در مورد ادیسه، برای من این چیز، بیش از هر چیز، مواجههٔ اولیس با جهان بود.

داستان ادیسه بعد از پایان جنگ تروا آغاز میشود. اولیس، پادشاه ایتاکا، میخواهد به خانه برگردد؛ نزد همسرش پنهلوپه، پسرش تلماخوس و سرزمینش.
اما بازگشت به خانه آنقدرها هم ساده نیست.
سفر او چیزی حدود ده سال طول میکشد. در این مسیر اتفاقات مختلفی برایش رخ میدهد: با سیکلوپها مواجه میشود، خشم پوزئیدون را برمیانگیزد، به جزیرهٔ سیرسه میرسد، از کنار سیرنها عبور میکند، مدتی نزد کالیپسو میماند و بارها با خطرهایی روبهرو میشود که میتوانند سفرش را برای همیشه تمام کنند.
در نهایت حتی همهٔ همراهانش را از دست میدهد و خودش تنها ادامه میدهد.
اولیس فقط با یک مسیر دشوار روبهرو نیست؛ انگار تمام جهان دست به دست هم داده است تا او به خانه نرسد.
و درست همینجا بود که برای من، ادیسه از یک داستان اسطورهای فاصله گرفت.
اگر بخواهم تجربهام از تحلیل علی شاهی را دربارهٔ ادیسهٔ هومر در یک عبارت خلاصه کنم، آن عبارت برای من این است: مواجههٔ اولیس با جهان.
اولیس بعد از جنگ تروا، در راه بازگشت به ایتاکا، با بیرحمی دنیا چشم در چشم میشود. مدام مانعی تازه سر راهش قرار میگیرد. یک بار دریا، یک بار یک موجود ناشناخته، یک بار خدایان و یک بار اتفاقی که اصلاً در کنترل او نیست و ...
اما چیزی که برای من جالب بود این بود که اولیس در چنین جهانی دست از زندگی و هدفش نمیکشد. او در این دنیای ترسناک نظم و برنامه دارد. میخواهد به ایتاکا برگردد و برای این هدف، با وجود تمام اتفاقاتی که برایش میافتد، مسیرش را ادامه میدهد.
در نگاه تحلیلی که از علی شاهی شنیدم، خدایان را هم نمیتوان صرفاً موجوداتی اسطورهای دید. آنها بیشتر شبیه نیروهای کور طبیعتاند؛ نیروهایی که برای انسان اهمیت خاصی قائل نیستند. یکی با اولیس خوب است و دیگری بد. اگر بخواهیم خیلی اسطورهای به آن نگاه نکنیم، میشود آنها را شبیه همان چیزی دید که ما در زندگی «شانس»، «بخت» و «تصادف» مینامیم. چیزهایی که ممکن است یک روز به نفع ما باشند و روز دیگر علیه ما. ما خیلی از اتفاقاتی را که برایمان میافتد انتخاب نمیکنیم. اما اینکه بعد از اتفاق چه کار کنیم، همیشه هم به طور کامل از دست ما خارج نیست.
اصلاً یکی از چیزهایی که اولیس را برای من جذاب میکند همین است. او نمیتواند جهان را کنترل کند. اما سعی میکند در جهانی که نمیتواند کنترلش کند، راه خودش را پیدا کند.

اما شاید مهمترین بخش تحلیلهای ادیسه برای من جایی بود که اولیس به دنیای مردگان (هادس) میرود و با آشیل دیدار میکند. آشیل یکی از بزرگترین قهرمانان جنگ ترواست؛ قهرمانی که افتخار و نام جاودانه برایش اهمیت داشت. اما حالا که مرده است، وقتی اولیس او را میبیند، نگاه متفاوتی به زندگی و مرگ آشیل پیدا میکنیم. آشیل، با تمام افتخاری که در زندگی به دست آورده، دیگر زنده نیست. و اولیس؟
او هنوز میخواهد زندگی کند. همین تفاوت برای من بسیار مهم بود. آشیل دنبال افتخار است، ولو مرده باشد؛ اولیس دنبال زندگی است. برای اولیس زندگی مهم بود، نه مردن و افتخار.
این نگاه باعث شد دربارهٔ خیلی از چیزهایی که در زندگی برایمان ارزش تلقی میشوند فکر کنم. اینکه زندگی اصل است؛ نه اینکه حتماً باید برای افتخار، برای نام، برای قهرمان بودن یا برای چیزهایی از این جنس از خود زندگی بگذریم. مگر چقدر وقت داریم برای زندگی؟ آن هم در جهانی که خودش به اندازهٔ کافی سخت است.
از اینجا به بعد، ادیسه برای من دیگر فقط دربارهٔ اولیس نیست. دربارهٔ خودم هم هست. دربارهٔ زندگی در جهانی که خیلی از اتفاقاتش دست ما نیست. دربارهٔ چیزهایی که نمیتوانیم کنترل کنیم و اتفاقاتی که بدون اینکه از ما اجازه بگیرند وارد زندگیمان میشوند.
وقتی به شرایط امروز و به زندگی خودم فکر میکنم، نمیتوانم ادعا کنم شرایط من همان چیزی است که اولیس تجربه کرده. مقایسهٔ مستقیم بین زندگی یک انسان امروز و یک قهرمان اسطورهای هم چندان معنایی ندارد.
اما میتوانم از خودم بپرسم: واقعاً میشود مثل اولیس بود؟
وقتی زندگی سخت میشود، وقتی اتفاقاتی میافتند که انتخابشان نکردهایم، وقتی بخش زیادی از مسیر در اختیار ما نیست، آیا میتوانیم همچنان هدفی داشته باشیم و راه خودمان را پیدا کنیم؟ حتی گاهی از خودم میپرسم زندگی من سختتر است یا زندگی اولیس؟ اولیس یک داستان است. یک شخصیت اسطورهای است. چرا باید اینقدر به او اهمیت بدهم؟
شاید مسئله دقیقاً همینجا باشد.
قرار نیست اولیس را جدی بگیریم چون واقعاً وجود داشته است. قرار است ببینیم آیا چیزی از او برای زندگی خودمان قابل برداشتن هست یا نه. من، دستکم، دوست دارم اولیس باشم. نمیدانم چقدر در این کار موفق بودهام. شاید خیلی جاها نبودهام اما فکر میکنم باید بشود. به هر حال باید بشود.
چیزی که از اولیس برای خودم نگه داشتهام، نه داستان سفرهای عجیبش است، نه جنگ با موجودات افسانهای و نه حتی بازگشت باشکوهش به ایتاکا. چیزی که برای من مانده، تصویر آدمی است که فهمیده دنیا قرار نیست با او مهربان باشد، اما با این حال تصمیم گرفته زندگی کند و راهش را پیدا کند. و شاید این چیزی باشد که امروز بیشتر از همیشه به آن احتیاج داریم: یاد بگیر دنیا بیرحم و ترسناک است؛ پس بدان چطور در آن بجنگی.