
الکسی آن شب نخوابید.
نه به خاطر گریگوری.
حتی به خاطر عکس هم نه.
چیزی که خواب را از او گرفته بود، جملهی پشت عکس بود:
«او تنها کسی بود که برگشت.»
چه کسی رفته بود؟
چه کسی برگشته بود؟
و مهمتر از همه، از کجا؟
ساعت سه صبح از تخت بیرون آمد.
آشپزخانه تاریک بود. فقط چراغ کوچکی بالای اجاق روشن مانده بود. کسی همیشه فراموش میکرد خاموشش کند و نادژدا همیشه صبح سر همین موضوع غر میزد.
الکسی لیوانی برداشت و آب کرد.
پشت سرش صدای باز شدن در آمد.
برگشت.
والنتینا بود.
لباس خواب سادهای پوشیده بود و موهایش را پشت سرش بسته بود. بدون آرایش، بدون آن لبخند کوچکی که معمولاً جلوی آدمها میزد، صورتش خستهتر از همیشه بود.
ـ تو هم خوابت نمیبره؟
الکسی گفت:
ـ نه.
والنتینا رفت سمت سماور.
ـ آب نیست.
ـ میدونم.
ـ پس چرا روشنش کردی؟
ـ نمیدونم.
والنتینا به او نگاه کرد.
ـ تو خیلی چیزها رو نمیدونی.
الکسی لبخند زد.
ـ تو خیلی چیزها رو میدونی؟
ـ نه.
ـ پس چرا همیشه طوری حرف میزنی که انگار میدونی؟
والنتینا شیر آب را باز کرد.
ـ چون آدم وقتی چیزی رو نمیدونه، باید حداقل طوری رفتار کنه که بقیه نفهمن.
الکسی چیزی نگفت.
والنتینا قابلمه را پر کرد.
ـ عکس رو دیدی؟
الکسی سرش را بالا آورد.
ـ کدوم عکس؟
ـ همون که از اتاق گریگوری برداشتی.
الکسی چند ثانیه به او نگاه کرد.
بعد آرام گفت:
ـ تو از کجا میدونی؟
والنتینا شیر آب را بست.
ـ چون وقتی ترسیدی، دست چپت رو میجویی.
الکسی به انگشتش نگاه کرد.
پوست کنار ناخنش دوباره کنده شده بود.
والنتینا گفت:
ـ عکس رو بده.
ـ نه.
ـ الکسی...
ـ چرا؟
ـ چون مال تو نیست.
ـ مال تو هم نیست.
ـ درست میگی.
والنتینا صندلی را عقب کشید و نشست.
برای چند لحظه فقط صدای قطرهای که از شیر آب میچکید شنیده میشد.
بعد گفت:
ـ سال ۱۹۷۴ چند سالت بود؟
ـ هیچی.
ـ حتی به دنیا نیومده بودی؟
ـ نه.
ـ من هم هنوز بچه بودم.
الکسی عکس را از جیبش بیرون آورد.
روی میز گذاشت.
والنتینا به آن نگاه کرد.
چهرهاش عوض نشد.
همین الکسی را بیشتر ترساند.
گفت:
ـ این تویی.
والنتینا گفت:
ـ میدونم.
ـ کجا بودی؟
ـ لنینگراد.
ـ این ساختمان؟
ـ نه.
ـ پس چرا گریگوری عکس تو رو داشته؟
والنتینا دستش را روی عکس گذاشت.
ـ چون گریگوری عکسها رو نگه میداشت.
ـ این جواب نیست.
ـ جواب همه سؤالها رو نمیشه داد.
ـ چرا؟
والنتینا سرش را بلند کرد.
ـ چون بعضی جوابها، بعد از اینکه گفته میشن، دیگه نمیشه پسشون گرفت.
الکسی عکس را برداشت.
ـ تو گریگوری رو از قبل میشناختی؟
والنتینا چیزی نگفت.
ـ والنتینا؟
زن به ساعت نگاه کرد.
ـ برو بخواب.
ـ جواب بده.
ـ فردا صبح نادژدا میاد و میبینه دو نفر نصف شب توی آشپزخونه نشستن. بعد تا ظهر برای همه تعریف میکنه که ما چه کار میکردیم.
الکسی خندید.
ـ مگه ما کاری میکنیم؟
والنتینا نگاهش کرد.
این بار لبخند نزد.
ـ آدمها برای حرف زدن درباره چیزی لازم نیست چیزی دیده باشن.
بلند شد.
قبل از رفتن گفت:
ـ عکس رو به پلیس نشون نده.
ـ چرا؟
ـ چون هنوز نمیدونم پشتش چی نوشته شده.
الکسی گفت:
ـ من میدونم.
والنتینا برگشت.
ـ چی نوشته؟
ـ «او تنها کسی بود که برگشت.»
زن چند ثانیه به او خیره ماند.
بعد آرام گفت:
ـ پس بیشتر از چیزی که باید، میدونی.
و رفت.
صبح، نادژدا پتروونا متوجه شد یک تخممرغ کم است.
ده دقیقه تمام دنبال مقصر گشت.
الکسی گفت خودش خورده.
نادژدا باور نکرد.
پیوتر گفت شاید گربه برده.
نادژدا گفت:
ـ ما گربه نداریم.
پیوتر جواب داد:
ـ پس معلومه آدم بوده.
نادژدا برای اولین بار آن صبح خندید.
خندهاش کوتاه بود، اما واقعی.
الکسی متوجه شد.
مدتها بود خندهی نادژدا را نشنیده بود.
پیوتر هم متوجه شد.
گفت:
ـ هنوز میتونی بخندی.
نادژدا برگشت طرفش.
ـ چی؟
ـ هیچی.
پیوتر دوباره سرش را پایین انداخت.
نادژدا بشقاب را جلوی او گذاشت.
ـ بخور.
ـ نمیخوام.
ـ دیروز هم نخوردی.
ـ امروز هم نمیخوام.
ـ تو تصمیم گرفتی خودت رو بکشی؟
پیوتر قاشق را برداشت.
ـ آدم وقتی هفتاد سالش میشه، لازم نیست تصمیم بگیره.
نادژدا با اخم نگاهش کرد.
ـ باز شروع کردی.
ـ چی رو؟
ـ حرفهایی که خودت هم نمیفهمی.
پیوتر اولین قاشق را خورد.
ـ میفهمم.
نادژدا کنار میز نشست.
ـ پیوتر...
پیرمرد منتظر ماند.
ـ گریگوری از چی میترسید؟
پیوتر قاشق را پایین گذاشت.
ـ تو از کجا میدونی میترسید؟
ـ چون آدمی که نمیترسه، درِ اتاقش رو از داخل قفل نمیکنه.
ـ در قفل نبود.
نادژدا نگاهش کرد.
ـ چی؟
ـ شب قتل.
پیوتر گفت:
ـ در اتاق گریگوری قفل نبود.
نادژدا آهسته گفت:
ـ پس چرا همه فکر میکنن بود؟
پیوتر شانه بالا انداخت.
ـ چون گریگوری همیشه در رو قفل میکرد.
نادژدا چیزی نگفت.
بعد پرسید:
ـ تو وارد اتاقش شدی؟
ـ نه.
ـ مطمئنی؟
پیوتر به او نگاه کرد.
ـ تو چند ساله منو میشناسی؟
ـ بیستوهفت سال.
ـ پس باید بدونی وقتی میگم نه، یعنی نه.
نادژدا گفت:
ـ و وقتی میگی چیزی نمیدونی؟
پیوتر قاشق را برداشت.
ـ اون موقع باید بیشتر شک کنی.
آندری پتروویچ ساعت یازده برگشت.
این بار تنها آمده بود.
در دستش یک پوشه بود.
نادژدا با دیدنش آه کشید.
ـ باز چی شده؟
آندری گفت:
ـ چند سؤال.
ـ دیروز همهچیز رو پرسیدید.
ـ امروز سؤالها فرق کرده.
الکسی از اتاقش بیرون آمد.
والنتینا هم کمی بعد ظاهر شد.
آندری پوشه را باز کرد.
ـ گریگوری ایوانوویچ قبل از بازنشستگی در یک انبار دولتی کار میکرد.
پیوتر از اتاقش بیرون آمد.
همین کافی بود تا آندری متوجه شود این خبر برای او اهمیت دارد.
ادامه داد:
ـ بین سالهای ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۵ چند پرونده درباره کمبود کالا، مفقود شدن اجناس و دستکاری حسابها در اون محل ثبت شده.
نادژدا گفت:
ـ یعنی گریگوری دزد بوده؟
آندری گفت:
ـ من چنین چیزی نگفتم.
پیوتر پرسید:
ـ کسی از اون پروندهها مرد؟
آندری به او نگاه کرد.
ـ چرا این سؤال رو میپرسید؟
پیوتر جواب نداد.
آندری پوشه را بست.
ـ شما گریگوری رو از قبل میشناختید؟
ـ بله.
ـ از چه زمانی؟
ـ قبل از اینکه به این ساختمان بیاد.
ـ کجا؟
پیوتر گفت:
ـ سر کار.
آندری منتظر ماند.
ـ چه کاری؟
ـ انبار.
سکوت افتاد.
الکسی به پیوتر نگاه کرد.
والنتینا دیگر به هیچکس نگاه نمیکرد.
آندری گفت:
ـ جالبه.
پیوتر پرسید:
ـ چی؟
ـ چون در پروندههای قدیمی، اسم شما هم هست.
پیرمرد برای اولین بار دستش لرزید.
خیلی کم.
اما الکسی دید.
آندری پوشه را باز نکرد.
گفت:
ـ اسم شما، گریگوری ایوانوویچ و یک زن دیگه.
والنتینا ناگهان گفت:
ـ اسم زن چی بوده؟
آندری به او نگاه کرد.
ـ چرا براتون مهمه؟
والنتینا جواب نداد.
آندری گفت:
ـ ماریا سرگیونا.
پیوتر چشمهایش را بست.
فقط برای یک لحظه.
اما نادژدا دید.
و فهمید اسم را میشناسد.
بعدازظهر، نادژدا به اتاق خودش رفت.
از ته کمد، جعبهای فلزی بیرون آورد.
داخلش قبضهای قدیمی، چند نامه و یک عکس بود.
عکس را سالها بود ندیده بود.
سه مرد کنار یک کامیون ایستاده بودند.
گریگوری جوانتر بود.
پیوتر هم بود.
مرد سوم را نادژدا خوب میشناخت.
شوهر خودش.
پشت عکس نوشته شده بود:
«لنینگراد، ۱۹۷۴»
نادژدا روی تخت نشست.
چند بار عکس را برگرداند.
هیچ نوشته دیگری نبود.
اما حالا یک چیز را فهمیده بود.
گریگوری فقط همسایهشان نبود.
پیوتر هم فقط یک پیرمرد ساکت نبود.
و شوهر مردهی خودش هم شاید آنطور که نادژدا تمام این سالها فکر کرده بود، یک کارگر ساده نبوده.
او عکس را دوباره داخل جعبه گذاشت.
درست همان لحظه صدای والنتینا از پشت در آمد:
ـ نادژدا؟
نادژدا سریع جعبه را بست.
ـ چی؟
ـ میتونم بیام تو؟
نادژدا مکث کرد.
ـ بیا.
والنتینا وارد شد.
چند ثانیه چیزی نگفت.
بعد گفت:
ـ آندری اسم ماریا رو گفت.
نادژدا گفت:
ـ شنیدم.
ـ تو میشناختیش؟
نادژدا به صورتش نگاه کرد.
ـ نه.
والنتینا آرام گفت:
ـ دروغ نگو.
نادژدا از جا بلند شد.
ـ تو از کجا اینقدر مطمئنی؟
والنتینا جواب نداد.
نادژدا نزدیکش رفت.
ـ تو ماریا رو میشناختی؟
والنتینا سرش را پایین انداخت.
ـ مادرم بود.
نادژدا خشکش زد.
والنتینا ادامه داد:
ـ و گریگوری میدونست کجا رفته.
ـ مادرت مرده؟
ـ نه.
ـ پس کجاست؟
والنتینا به پنجره نگاه کرد.
ـ نمیدونم.
بعد مکث کرد.
ـ ولی فکر میکنم پیوتر میدونه.
نادژدا نشست.
برای چند لحظه فقط به کف اتاق نگاه کرد.
بعد گفت:
ـ والنتینا...
زن منتظر ماند.
ـ چرا بعد از این همه سال برگشتی اینجا؟
والنتینا جواب نداد.
فقط گفت:
ـ من برنگشتم.
ـ پس چی؟
زن به در نگاه کرد.
ـ من اومدم دنبال چیزی که مادرم جا گذاشته بود.
نادژدا پرسید:
ـ چی؟
والنتینا آرام گفت:
ـ حقیقت.
و برای اولین بار، نادژدا احساس کرد شاید گریگوری آن شب فقط به دست یک نفر کشته نشده باشد.
شاید بعضی آدمها سالها قبل از مرگشان، شروع میکنند به جمع کردن دشمن.
و گریگوری ایوانوویچ مردی بود که ظاهراً برای این کار، وقت زیادی داشته است.