
وقتی یونس بعد از بیستودو سال به هرمز برگشت، اولین چیزی که شناخت، خاک نبود.
صدای موتور قایق بود.
همان صدای خفه و یکنواختی که از کودکی به یاد داشت؛ صدایی که روی آب کش میآمد و بعد در فاصله میان جزیره و دریا گم میشد. آن روزها پدرش او را کنار اسکله مینشاند و میگفت:
ـ گوش بده پسر. دریا هیچوقت ساکت نیست. فقط بعضی وقتها ما صدایش را نمیشنویم.
یونس آن موقع خیال میکرد پدرش از دریا حرف میزند.
حالا میدانست که منظورش چیز دیگری بوده.
قایق به اسکله نزدیک شد.
هرمز آرام آرام از روبهرو بزرگ میشد؛ تکهای از زمین که در نور صبح، رنگ ثابتی نداشت. سرخ بود و زرد و نارنجی و جاهایی خاکستری. انگار کسی سالها پیش جزیره را از چندین ظرف رنگ ساخته و بعد فراموش کرده رنگها را با هم قاطی کند.
مردی که کنار یونس نشسته بود، پرسید:
ـ اولین باره میای؟
یونس گفت:
ـ نه.
مرد لبخند زد.
ـ پس چرا اینجوری نگاه میکنی؟
یونس جواب نداد.
چون نمیتوانست برای مرد توضیح بدهد که آدم گاهی به جایی برمیگردد که تمام عمر از آن فرار کرده، و با این حال، همان لحظه که دوباره میبیندش، میفهمد هیچوقت واقعاً از آنجا نرفته بوده.
در جیب پیراهنش یک نامه بود.
نامهای که سه هفته پیش به دستش رسیده بود.
نامه را برای بار بیستوچندم لمس کرد.
کاغذ تاخورده بود.
خط پدرش را از همان چند کلمه شناخته بود.
پدرش بیستودو سال پیش مرده بود.
اما نامه سه هفته پیش نوشته شده بود.
تاریخش را چند بار خوانده بود.
دو روز پیش از مرگ.
روی کاغذ فقط چند خط بود:
«یونس،
اگر یک روز برگشتی هرمز، دنبال قبر من نگرد.
دنبال خاکی بگرد که از تو دزدیدم.
و اگر رعنا هنوز آنجاست، هیچوقت از او نپرس پدرت چه کرد.
از خودش بپرس.
ـ پدر»
تمام.
همین چند خط کافی بود تا مردی که بیستودو سال از جزیره دور مانده بود، بلیت بگیرد و برگردد.
رعنا را همان روز دید.
نه در بازار.
نه کنار ساحل.
نه جایی که آدم انتظار دارد زنی را که بیستودو سال است ندیده پیدا کند.
او را کنار یک دیوار نیمهخراب دید؛ جایی که چند زن مشغول جدا کردن تکههای سفال و سنگ از خاک بودند.
یونس ابتدا نشناختش.
رعنا هم او را نشناخت.
طبیعی بود.
آخرین باری که همدیگر را دیده بودند، یونس هجده ساله بود و رعنا شانزده سال داشت.
آن روز رعنا صورتش را با گوشه روسری پاک کرده بود و گریه میکرد.
یونس فقط یک جمله به او گفته بود:
«من برمیگردم.»
بعد نرفته بود.
یا بهتر بود بگوید، برگشته بود؛ اما بیستودو سال دیرتر.
رعنا سرش را بالا آورد.
نگاهشان چند ثانیه در هم ماند.
زن دیگری چیزی از او پرسید.
رعنا جواب نداد.
بعد آرام گفت:
ـ یونس؟
صدایش تغییر کرده بود.
اما همان صدا بود.
همان صدایی که بیستودو سال پیش، پشت دیوار خانه، گفته بود:
«نرو.»
یونس گفت:
ـ سلام، رعنا.
رعنا لبخند نزد.
فقط گفت:
ـ خیلی دیر کردی.
یونس چیزی نگفت.
ـ بیستودو سال، خیلی دیره.
ـ میدونم.
رعنا خاک روی دستش را تکاند.
ـ نه. تو نمیدونی.
و برگشت سر کارش.
آن شب یونس در خانه قدیمی پدرش خوابید.
خانه هنوز همان بود.
دیوارهای گچی، پنجره چوبی، حیاط کوچک و اتاقی که پدرش در آن میخوابید.
حتی میز قدیمی هم هنوز کنار پنجره بود.
یونس چراغ را روشن نکرد.
روی زمین نشست.
نامه را دوباره باز کرد.
«دنبال خاکی بگرد که از تو دزدیدم.»
بیستودو سال بود که از خودش میپرسید چرا پدرش مرد.
در روایت رسمی، ماجرا ساده بود.
پدرش، نادر، شبانه برای سرکشی به محدودهای خارج از روستا رفته بود.
فردای آن روز جسدش را پیدا کرده بودند.
گفته بودند سقوط کرده.
پرونده بسته شده بود.
یونس آن زمان فقط هجده سال داشت.
اما یک چیز را هیچوقت فراموش نکرده بود.
صبح روز مرگ پدرش، رعنا جلوی خانه ایستاده بود.
پدر رعنا هم همان شب ناپدید شده بود.
مردم میگفتند او از ترس فرار کرده.
بعدها شنیده بود که خانواده رعنا سالها نادر را مقصر میدانستند.
اما هیچکس نگفته بود چرا.
یونس همیشه از پرسیدن ترسیده بود.
چون بعضی حقیقتها را آدم نمیخواهد بداند.
صبح روز بعد رعنا خودش آمد.
در زد.
یونس در را باز کرد.
رعنا یک سبد در دست داشت.
ـ مادرم گفته اینا رو بیارم.
ـ چرا؟
ـ چون هنوز خیال میکنه مهمونی.
یونس کنار رفت.
رعنا وارد شد.
سبد را روی میز گذاشت.
ـ ماهی خشک و نون.
ـ ممنون.
رعنا نگاهی به اتاق انداخت.
ـ هنوز همون بوی خونه رو میده.
یونس گفت:
ـ چه بویی؟
ـ پدرت.
یونس ساکت شد.
رعنا فهمید حرفش سنگین شده.
گفت:
ـ منظورم...
ـ میدونم.
چند ثانیه سکوت کردند.
رعنا به سمت پنجره رفت.
ـ چرا برگشتی؟
یونس نامه را از جیبش درآورد.
رعنا همین که خط را دید، رنگ صورتش عوض شد.
ـ اینو از کجا آوردی؟
ـ سه هفته پیش برام فرستادن.
رعنا نامه را گرفت.
خواند.
تا رسید به جمله آخر، دستش لرزید.
یونس گفت:
ـ تو میدونستی؟
رعنا جواب نداد.
ـ رعنا؟
نامه را روی میز گذاشت.
ـ پدرت به پدر من چی گفته بود؟
ـ هیچی.
ـ دروغ نگو.
رعنا برگشت.
ـ تو بیستودو سال نبودی اینجا. حق نداری بیای و از من جواب بخوای.
ـ حق ندارم؟
ـ نه.
ـ من پسرشم.
ـ و من دختر کسیام که پدرت کشت.
اتاق ناگهان کوچک شد.
یونس به او خیره ماند.
رعنا خودش هم انگار از جملهای که گفته بود ترسیده بود.
اما دیگر نمیشد پسش گرفت.
یونس آرام پرسید:
ـ پدرم پدرت رو کشت؟
ـ نمیدونم.
ـ پس چرا گفتی؟
رعنا چشمهایش را بست.
ـ چون بیستودو ساله دارم با همین فکر زندگی میکنم.
ـ این با حقیقت فرق داره.
ـ حقیقت؟
خندید؛ خندهای کوتاه و تلخ.
ـ تو هنوز دنبال حقیقتی؟
ـ آره.
ـ حقیقت همیشه نجاتت نمیده، یونس.
ـ ولی دروغ هم نجاتم نداد.
رعنا نگاهش کرد.
برای اولین بار چیزی در چهرهاش شکست.
گفت:
ـ پس بمون.
ـ چی؟
ـ اگه واقعاً حقیقت میخوای، این بار فرار نکن.
آن روز با هم به سمت جنوب جزیره رفتند.
رعنا راه را بلد بود.
از میان زمینهایی گذشتند که رنگ خاک در هر چند صد متر تغییر میکرد.
یونس پرسید:
ـ اینجا چی کار میکردن؟
ـ پدرت؟
ـ آره.
ـ خاک جمع میکرد.
ـ برای چی؟
ـ میگفت میخواد یه کاری کنه.
ـ چه کاری؟
رعنا جواب نداد.
به تپهای رسیدند.
زمین آنجا قرمز نبود.
زرد بود.
رعنا ایستاد.
ـ اینجا رو میشناسی؟
یونس نگاه کرد.
چیزی در حافظهاش تکان خورد.
ـ نه.
ـ بچگیهات اینجا میاومدی.
رعنا خم شد و خاک را برداشت.
ـ پدرت اینجا یه گودال زده بود.
یونس جلو رفت.
ـ برای چی؟
ـ میگفت این خاک باید از زمین جدا بمونه.
ـ چرا؟
رعنا گفت:
ـ چون میترسید یکی بفروشتش.
یونس به او نگاه کرد.
ـ کی؟
ـ خودش.
سکوت.
ـ پدرت میخواست زمینهای این قسمت رو بفروشه.
ـ پس چرا؟
ـ چون بعدش پشیمون شد.
یونس نشست.
ـ پدر من از اول دنبال چی بود؟
رعنا به دوردست نگاه کرد.
ـ پول.
ـ و بعد؟
ـ فهمید چیزی که میفروشه فقط خاک نیست.
باد آرام از روی زمین گذشت.
رعنا ادامه داد:
ـ پدرت با چند نفر از بیرون قرارداد بسته بود. قرار بود بخشی از زمینهای جزیره واگذار بشه. اون موقع خیلیها پول میخواستن. خانواده ما هم احتیاج داشت.
ـ پس پدر تو مخالف بود؟
ـ نه.
یونس سرش را بلند کرد.
رعنا گفت:
ـ پدرم اول خودش میخواست بفروشه.
این بار یونس واقعاً حیرت کرد.
ـ پس چی شد؟
رعنا گفت:
ـ وقتی فهمید پدرت یه قسمت از قرارداد رو عوض کرده، دعواشون شد.
ـ چه قسمتی؟
ـ پدرت میخواست اسم زمینها به نام چند خانواده بومی ثبت بشه.
ـ چرا؟
رعنا آرام گفت:
ـ چون فهمیده بود اگر زمینها یکجا فروخته بشن، همهشون از دست میرن.
یونس به خاک نگاه کرد.
ـ پس پدرم منصرف شده بود.
ـ آره.
ـ و پدر تو؟
ـ پدر من هم مخالف شده بود.
ـ چرا؟
رعنا جواب نداد.
یونس فهمید هنوز تمام حقیقت را نگفته.
ـ رعنا.
ـ پدرم فهمیده بود پدرت میخواد اسناد رو تحویل مردم بده.
ـ خب؟
ـ و اگر این کار رو میکرد، خیلیها پولی گیرشون نمیاومد.
یونس به آرامی گفت:
ـ از جمله پدرت.
رعنا سرش را پایین انداخت.
ـ از جمله پدرم.
شب که برگشتند، یونس نامه دیگری پیدا کرد.
در کشوی میز.
زیر چند قبض قدیمی.
خط پدرش بود.
اما این نامه خطاب به رعنا بود.
«رعنا،
اگر این نامه به دستت رسید، یعنی دیگر نتوانستم با پدرت حرف بزنم.
من به یونس چیزی نگفتم، چون میخواستم بچه بماند.
تو هم به او چیزی نگو.
او نباید بداند شب آخر چه اتفاقی افتاد.
اگر یک روز فهمید، از او نخواه مرا ببخشد.
من خودم هم نمیتوانم.
ـ نادر»
یونس چند بار نامه را خواند.
بعد رفت سراغ رعنا.
او کنار دریا نشسته بود.
یونس نامه را جلویش گرفت.
ـ این چیه؟
رعنا با دیدنش فهمید.
ـ کجا پیداش کردی؟
ـ تو میدونستی؟
ـ نه.
ـ دروغ نگو.
ـ نمیدونستم.
ـ پس چرا همیشه از پدرم متنفر بودی؟
رعنا مدتی به دریا نگاه کرد.
ـ چون پدرم قبل از اینکه بره، یه جمله گفت.
ـ چی؟
ـ گفت: «نادر میدونه.»
ـ میدونه چی؟
رعنا سرش را تکان داد.
ـ هیچوقت نفهمیدم.
یونس نشست.
ـ من باید بدونم.
ـ نه.
ـ چرا؟
ـ چون اگر بفهمی، دیگه نمیتونی همون آدمی باشی که صبح از خواب بیدار شد.
یونس خندید.
ـ من بیستودو ساله همون آدم نیستم.
آنها سه روز دنبال گودالی گشتند که پدر یونس در نامه از آن حرف زده بود.
سرانجام رعنا آن را پیدا کرد.
پشت تپهای، جایی که خاک قرمز به زرد میرسید.
گودال تقریباً پر شده بود.
رعنا با دست شروع به کنار زدن خاک کرد.
یونس هم کمک کرد.
چیزی زیر خاک به بیل خورد.
یک جعبه فلزی.
کوچک.
زنگزده.
یونس آن را بیرون کشید.
داخلش اسناد زمین بود.
و یک ضبط صوت قدیمی.
رعنا گفت:
ـ این دیگه چیه؟
یونس باتری پیدا کرد.
دستگاه روشن شد.
صدای خشدار پدرش آمد.
صدایی که بیستودو سال بود نشنیده بود.
«اگر اینو گوش میدید، یعنی دیگه نمیتونم خودم توضیح بدم.»
نفس یونس بند آمد.
صدای دیگری هم بود.
پدر رعنا.
«تو قرار بود پول رو بگیری.»
نادر گفت:
«گفتم نمیفروشم.»
ـ بعد از اینکه امضا کردی؟
ـ امضا کردم که زمینها از دست آدمهای بیرون دربیاد.
ـ تو منو بازی دادی.
ـ نه.
ـ تو همهمون رو بازی دادی.
صدای چیزی افتاد.
بعد سکوت.
و سپس صدای نادر:
«اگر میخوای منو بکشی، بکش. ولی این زمین رو نمیدم.»
ضبط قطع شد.
رعنا به یونس نگاه کرد.
ـ یعنی پدرم...
یونس ادامه داد:
ـ نمیدونیم.
دستگاه دوباره خش کرد.
صدای نادر آمد:
«یونس اگر یه روز اینو شنیدی، بدون که من پدرت رو نکشتم.»
رعنا خشکش زد.
یونس به دستگاه نگاه کرد.
صدای نادر ادامه داد:
«اما حقیقت اینه که من باعث مرگش شدم.»
رعنا گفت:
ـ یعنی چی؟
صدا ادامه داشت:
«من میتونستم کمکش کنم. اون شب وقتی افتاد، هنوز زنده بود. من ترسیدم. اگر نجاتش میدادم، همه چیز لو میرفت. قراردادها، پولها، زمینها... من فرار کردم.»
صدای نفسنفس زدن.
بعد:
«من کشتمش؟ نمیدونم. شاید نه با دستم. ولی آدم همیشه با دست خودش کسی رو نمیکشه.»
ضبط تمام شد.
رعنا نشست روی خاک.
یونس کنارش نشست.
هیچکدام حرف نزدند.
بعد از چند دقیقه رعنا گفت:
ـ پس پدر من قاتل نبود.
یونس گفت:
ـ شاید بود.
ـ چی؟
ـ اگر میدونسته پدرت زنده بوده و کمک نکرده، فرقی نداره.
رعنا به او نگاه کرد.
ـ چرا داری از پدرت دفاع میکنی؟
یونس سرش را پایین انداخت.
ـ دفاع نمیکنم.
ـ پس؟
ـ دارم برای اولین بار میفهمم پدرم آدمی بوده، نه پدر.
رعنا گریه نکرد.
فقط گفت:
ـ من هم همین الان فهمیدم پدرم آدم بوده، نه پدر.
آن دو کنار هم نشستند.
میان خاکی که سرخ بود و زرد و سفید.
برای نخستین بار، هیچکدام از پدرهایشان را قهرمان نکردند.
و شاید همین، اولین حقیقتی بود که میتوانستند با هم تحمل کنند.
صبح روز بعد یونس تصمیم گرفت برگردد.
رعنا کنار اسکله آمد.
گفت:
ـ باز میری؟
ـ آره.
ـ این بار چند سال؟
ـ نمیدونم.
رعنا لبخند تلخی زد.
ـ تو همیشه همینجوری میری.
یونس گفت:
ـ این بار فرق داره.
ـ چه فرقی؟
ـ این بار میدونم کجا باید برگردم.
رعنا چیزی نگفت.
یونس چند قدم رفت.
بعد برگشت.
مشتی خاک سرخ از زمین برداشت.
گذاشت کف دست رعنا.
گفت:
ـ این همون خاکیه که پدرم از من دزدید.
رعنا خاک را نگاه کرد.
ـ چی توشه؟
ـ بیستودو سال.
ـ خاک که سال نمیشماره.
یونس گفت:
ـ آدمها میشمرن.
رعنا انگشتهایش را بست.
یونس سوار قایق شد.
قایق از اسکله جدا شد.
هرمز آرام آرام کوچک شد.
اما این بار یونس به جزیره نگاه نمیکرد.
به رعنا نگاه میکرد.
رعنا هنوز همانجا ایستاده بود.
مشتش بسته بود.
خاک سرخ از لای انگشتهایش پایین میریخت.
و یونس ناگهان فهمید پدرش دروغ نگفته بود.
بعضی خاکها را آدم از زمین نمیکند.
از آدم میکنند.
از کودکی.
از خانه.
از عشق.
از گذشته.
و بدترینشان خاکی است که بعد از بیستودو سال، هنوز وقتی روی دستت میریزد، بوی چیزی را میدهد که خیال میکردی مرده است.
یونس دستش را روی جیب پیراهنش گذاشت.
نامه پدر هنوز آنجا بود.
اما دیگر نیازی نبود دوباره بخواندش.
حالا میدانست منظور پدرش از آن جمله چه بوده:
«دنبال خاکی بگرد که از تو دزدیدم.»
پدرش خاک هرمز را از او ندزدیده بود.
سالهایی را دزدیده بود که یونس میتوانست کنار رعنا زندگی کند.
و بعضی دزدیها، حتی وقتی حقیقتشان پیدا میشود، دیگر قابل پس گرفتن نیستند.