
بعدها هر وقت به آن بعدازظهر فکر میکرد، نمیتوانست دقیقاً بگوید مرگش از چه لحظهای آغاز شده بود؛ از وقتی چشمهایش را باز کرده بود یا خیلی سال پیش، زمانی که آخرین کسی که دوستش داشت نام او را فراموش کرده بود.
آن روز پاییزی، در یکی از محلههای قدیمی و نمور سنپترزبورگ، جایی نزدیک کانال گریبایدوف، پانتلیون روی تخت باریک اتاق اجارهای خود نشسته بود و به دیوار روبهرو خیره مانده بود.
اتاق کوچک بود.
آنقدر کوچک که گاهی احساس میکرد دیوارها شبها چند سانتیمتر به هم نزدیکتر میشوند.
ترکهای روی گچ را میشناخت. سالها بود که هر صبح و هر شب آنها را میدید. یکی از ترکها شبیه شاخه خشکیده درختی بود که به سمت پنجره میرفت و دیگری به رودخانهای میمانست که در دل دیوار گم میشد.
اما آن روز چیزی فرق داشت.
اتفاقی افتاده بود.
نه در اتاق.
نه در شهر.
در خودش.
مدتی طولانی همانطور نشست.
سپس ناگهان فکری به ذهنش رسید.
فکری ساده.
بیصدا.
قطعی.
«من مردهام.»
نه وحشت کرد و نه تعجب.
انگار سالها بود که در اعماق وجودش منتظر رسیدن به همین نتیجه بود.
کت کهنهاش را پوشید و از خانه بیرون رفت.
راهروی ساختمان بوی نم و چوب پوسیده میداد. پیرزن طبقه دوم از کنارش گذشت. زنی که هر روز هنگام دیدنش سری تکان میداد.
آن روز هیچ نگفت.
حتی نگاهش هم نکرد.
پانتلیون ایستاد.
ـ خانم؟
پیرزن بیتفاوت به راهش ادامه داد.
احساس سردی در دلش نشست.
از ساختمان بیرون آمد.
خیابانهای سنپترزبورگ زیر آسمان سربی کشیده شده بودند. رهگذران با عجله از کنار کانال عبور میکردند. صدای دوردست ترامواها در شهر میپیچید.
همه چیز عادی بود.
فقط انگار او دیگر جزئی از این دنیا نبود.
به سمت کیوسک روزنامهفروشی رفت.
ـ ببخشید...
روزنامهفروش مشغول مرتب کردن مجلات بود.
ـ ببخشید آقا...
هیچ پاسخی نیامد.
پانتلیون دستش را روی پیشخوان گذاشت.
مرد سرش را بلند نکرد.
چند لحظه همانجا ماند و بعد آرام عقب رفت.
باران روی صورتش مینشست.
«واقعاً مردهام؟»
سؤال عجیبی بود.
اما سؤال عجیبتری ذهنش را آزار میداد.
اگر مرده بود...
چرا هیچ اتفاقی نیفتاده بود؟
همیشه تصور میکرد مرگ باید چیزی را تغییر دهد.
دستکم برای چند نفر.
شاید دوستی گریه کند.
شاید همسایهای ناراحت شود.
شاید کسی بگوید:
«چه حیف شد.»
اما حالا شهر بدون کوچکترین اختلالی به حرکتش ادامه میداد.
مثل رودخانهای که سنگ کوچکی را با خود ببرد.
پانتلیون راه افتاد.
پاهایش او را به خیابانی برد که سالها پیش در آن زندگی میکرد.
خانه کودکیاش هنوز آنجا بود.
رنگ دیوارها پریدهتر شده بود و پنجرهها کهنهتر.
دقایقی طولانی روبهرویش ایستاد.
به یاد آورد که زمانی فکر میکرد روزی آدم بزرگی خواهد شد.
پسر بچهای بود که شبها به ستارهها نگاه میکرد و خیال میکرد سرنوشت ویژهای در انتظارش است.
بعد بزرگ شد.
و هیچ اتفاقی نیفتاد.
نه نویسنده شد.
نه دانشمند.
نه عاشق.
نه قهرمان.
فقط بزرگ شد.
درست مثل هزاران نفر دیگر.
صدای خنده چند کودک او را به خود آورد.
آنها از کنار او دویدند.
یکی از بچهها از میان بدنش رد نشد؛ شانهاش به او خورد.
پانتلیون لحظهای خشکش زد.
پس هنوز جسم داشت.
پس چرا کسی او را نمیدید؟
دوباره راه افتاد.
به کافه کوچکی رسید که سالها پیش هر عصر به آنجا میرفت.
داخل شد.
بوی قهوه و دود در فضا پیچیده بود.
مردم پشت میزها نشسته بودند.
میخندیدند.
حرف میزدند.
زندگی میکردند.
او روی صندلی همیشگیاش نشست.
هیچکس متوجه حضورش نشد.
گارسون از کنارش گذشت.
بیآنکه نگاهش کند.
پانتلیون به بخار پنجره خیره شد.
ناگهان چیزی را فهمید.
شاید مشکل این نبود که مرده بود.
شاید مشکل این بود که وقتی زنده هم بود، کسی متوجه حضورش نمیشد.
این فکر مثل سوزنی در ذهنش فرو رفت.
او زندگیاش را مرور کرد.
چند دوست واقعی داشت؟
هیچ.
چه کسی آخرین بار نامش را با اشتیاق صدا زده بود؟
به خاطر نمیآورد.
چه کسی نگران حالش بود؟
کسی نبود.
حتی خودش هم اغلب نگران خودش نبود.
سالها زندگی کرده بود؛ بیآنکه واقعاً وارد زندگی کسی شود.
مثل سایهای که از کنار دیوارها عبور میکند.
برای نخستین بار احساس کرد مرگ شاید در یک لحظه اتفاق نمیافتد.
شاید آدمها کمکم میمیرند.
ذرهذره.
هر بار که از ترس صمیمیت عقب میکشند.
هر بار که حقیقتی را نمیگویند.
هر بار که دوست داشتن را به فردا موکول میکنند.
و روزی میرسد که دیگر چیزی از آنها باقی نمیماند؛ حتی اگر قلبشان هنوز بتپد.
از کافه بیرون آمد.
باران بند آمده بود.
شهر زیر نور کمرنگ عصر نفس میکشید.
پانتلیون در امتداد رودخانه قدم زد.
آب تیره بود.
آسمان تیرهتر.
مرغان دریایی دوردست پرواز میکردند.
او به چهره رهگذران نگاه میکرد.
عجیب بود.
سالها آنها را قضاوت کرده بود.
این مرد فقیر است.
آن یکی احمق است.
این زن مغرور است.
آن پیرمرد شکستخورده است.
اما حالا برای نخستین بار میفهمید که هر کدام جهانی کامل درون خود دارند.
ترسها.
آرزوها.
خاطرات.
عشقها.
اندوهها.
و او هیچگاه برای شناختنشان تلاشی نکرده بود.
شاید چون شناختن دیگران دشوار بود.
و قضاوت کردن آسان.
خورشید آرامآرام پشت ابرها فرو میرفت.
سایه ساختمانها روی آب کشیده میشد.
پانتلیون روی نیمکتی نشست.
احساس خستگی میکرد.
خستگی سالهایی که پشت سر گذاشته بود.
سالهایی که ناگهان کوتاهتر از آنچه تصور میکرد به نظر میرسیدند.
به یاد مادرش افتاد.
سالها قبل مرده بود.
آن روز در مراسم خاکسپاری، مادرش برایش غریبهای به نظر میرسید.
و حالا میترسید.
میترسید روزی خودش هم به خاطرهای مبهم تبدیل شود.
نه.
حتی خاطره هم نه.
به هیچ.
باد سردی وزید.
پانتلیون به آب خیره شد.
«اگر فردا از این دنیا بروم چه چیزی تغییر میکند؟»
مدتها به سؤال فکر کرد.
بعد ناگهان جواب را یافت.
هیچ چیز.
و عجیب آنکه پاسخ، او را نابود نکرد.
بلکه آرامش عجیبی به همراه داشت.
برای نخستین بار فهمید جهان موظف نیست او را به خاطر بسپارد.
خورشید برای او طلوع نمیکند.
باران برای او نمیبارد.
شهر برای او ساخته نشده است.
و شاید همین زیبایی زندگی باشد.
اینکه همه چیز بدون اهمیت دادن به ما ادامه پیدا میکند.
اینکه ما مرکز جهان نیستیم.
و با این حال فرصت کوتاهی داریم تا دوست بداریم.
تا ببخشیم.
تا دیده شویم.
و دیگران را ببینیم.
او سالها این فرصت را از دست داده بود.
اما حالا، در واپسین ساعت زندگی یا مرگش، حقیقت را لمس میکرد.
از روی نیمکت بلند شد.
آسمان به رنگ سرب درآمده بود.
چراغهای خیابان یکییکی روشن میشدند.
در همان لحظه مردی میانسال از کنارش عبور کرد.
چند قدم جلو رفت.
بعد برگشت.
به پانتلیون نگاه کرد.
نگاهی مستقیم.
واقعی.
زنده.
و گفت:
ـ ببخشید آقا... ساعت چنده؟
پانتلیون خشکش زد.
قلبش به تپش افتاد.
تمام بعدازظهر منتظر همین لحظه بود.
کسی او را دیده بود.
بالاخره کسی حضورش را تشخیص داده بود.
لبهایش را باز کرد.
خواست جواب بدهد.
اما ناگهان متوجه شد ساعتی به دست ندارد.
سالها بود ساعتش خراب شده بود.
زمان برایش اهمیتش را از دست داده بود.
مرد دوباره پرسید:
ـ ساعت چنده؟
پانتلیون به آسمان نگاه کرد.
به رودخانه.
به نور چراغها.
به رهگذرانی که در تاریکی محو میشدند.
و برای نخستین بار در عمرش نفهمید زنده است یا مرده.
فقط میدانست که آن لحظه وجود دارد.
در همان غروب سرد.
در همان شهر بیاعتنا.
در همان جهان عظیمی که بدون او نیز ادامه مییافت.
و شاید همین کافی بود.
مرد منتظر پاسخ ماند.
اما پانتلیون لبخند کمرنگی زد.
لبخندی که سالها فراموشش کرده بود.
و در سکوت به رودخانه خیره شد.
آب همچنان میگذشت.
همانطور که همیشه گذشته بود.
همانطور که همیشه خواهد گذشت