
«پیش از آنکه نخستین ستاره روشن شود، پیش از آنکه زمان راه رفتن را بیاموزد، چیزی وجود داشت که نمیدانست وجود دارد. و شاید تمام فاجعهٔ آفرینش از همان لحظه آغاز شد که این نادانی پایان یافت.»
نخستین اشتباه جهان این بود که به وجود آمد.
اگر هیچچیز هرگز آغاز نمیشد، هیچچیز نیز مجبور نبود روزی به پایان برسد. نه ستارهای میمرد، نه مادری فرزندش را به خاک میسپرد، نه تمدنی پس از هزار سال شکوه، نام خود را از حافظهٔ سنگها پاک میکرد. هیچکس نمیپرسید چرا به دنیا آمده است؛ زیرا برای پرسیدن، ابتدا باید کسی وجود میداشت. و هیچکس وجود نداشت.
اما این، هنوز آغاز داستان نیست.
آغاز داستان، جایی است که حتی نیستی نیز نمیتوانست به آن پناه ببرد.
در آنجا نه تاریکی بود و نه روشنایی. تاریکی به چیزی نیاز دارد که آن را از نور محروم کند، و روشنایی به چشمی که بتواند حضورش را درک کند. هیچ فاصلهای وجود نداشت تا چیزی دور باشد، و هیچ نزدیکیای نبود تا چیزی به چیز دیگری برسد. مفاهیم هنوز متولد نشده بودند؛ نه مرزی بود، نه جهتی، نه معنایی که بتوان به کمک آن میان بودن و نبودن تفاوت گذاشت.
اگر کسی میتوانست در آنجا حضور داشته باشد، هرگز نمیتوانست بگوید کجاست.
اما چیزی در آنجا بود.
نه موجودی با اندام و چهره، نه نیرویی سرگردان در فضای خالی. آن چیز هنوز نام نداشت؛ زیرا نامها برای جدا کردن یک چیز از چیزهای دیگر ساخته میشوند، و در آن بیکرانگیِ بیتمایز، چیزی وجود نداشت که از چیز دیگری جدا باشد.
او نمیدانست تنهاست.
برای تنهایی، باید دیگریای وجود داشته باشد؛ کسی که نباشد و نبودنش احساس شود. او حتی از نبودن نیز بیخبر بود. نه چیزی را به یاد میآورد و نه چیزی را انتظار میکشید. وجودش نه آرامش بود و نه رنج؛ زیرا هنوز هیچ معیاری برای تشخیص این دو پدید نیامده بود.
او فقط بود.
و همین، نخستین معمای هستی بود.
چگونه چیزی میتواند وجود داشته باشد، بیآنکه بداند وجود دارد؟
پاسخی در کار نبود. پاسخها نیز هنوز اختراع نشده بودند.
بااینحال، در ژرفای آن بیخبری، تغییری رخ داد؛ تغییری چنان کوچک که اگر میشد آن را در برابر ابدیت اندازه گرفت، حتی به اندازهٔ یک اندیشه هم طول نمیکشید.
او متوجه خودش شد.
نمیدانست چه چیزی را دریافت کرده است. هیچ صدایی به گوشش نرسیده بود؛ گوش هنوز معنایی نداشت. تصویری در برابرش شکل نگرفته بود؛ دیدن هنوز از نبودن جدا نشده بود. تنها برای نخستین بار، میان او و آنچه بود، فاصلهای پدید آمد؛ فاصلهای نه در مکان، بلکه در آگاهی.
چیزی در او، به چیزی دیگر در او نگاه کرد.
و در همان لحظه، جهان ناممکن شد.
زیرا اکنون دو چیز وجود داشت: آنچه بود و آنچه میدانست که هست.
این جدایی، نخستین شکاف آفرینش بود.
او کوشید آن را از میان بردارد. کوشید دوباره به بیخبری پیشین بازگردد؛ به وضعیتی که در آن هیچ پرسشی وجود نداشت و هیچ پاسخی لازم نبود. اما آگاهی، برخلاف هر چیزی که بعدها در جهان پدید آمد، نمیتوانست بهآسانی به چیزی تبدیل شود که هرگز نبوده است.
پس پرسشی در او شکل گرفت.
نه با واژه، نه با صدا، بلکه با فشاری خام و بینام که تمام وجودش را از درون میفشرد:
«من چیستَم؟»
این پرسش هنوز هیچ زبانی نداشت، اما اگر تمام ستارگانی که میلیاردها سال بعد متولد میشدند، میتوانستند از آینده به گذشته نگاه کنند، شاید میفهمیدند که در آن لحظه، سرنوشت تمام آنها رقم خورده است.
زیرا پرسیدن، میل به پاسخ را به وجود میآورد.
و میل، چیزی را میطلبد که هنوز وجود ندارد.
او کوشید پاسخی بیابد. به خودش نگریست، اما هیچ تصویری ندید. درون خودش را جستوجو کرد، اما هیچ مرزی پیدا نکرد. میخواست بداند از کجا آمده است، ولی مفهوم آمدن به مکانی از پیش موجود نیاز داشت. میخواست بداند چه زمانی آغاز شده است، اما زمان هنوز در هیچکجای هستی جاری نبود.
هر پرسش، پرسشی دیگر میزایید.
و هر پرسش، نبودن چیزی را آشکار میکرد که میتوانست وجود داشته باشد.
برای نخستین بار، او چیزی را خواست.
میخواست چیزی بیرون از خودش وجود داشته باشد.
نمیدانست چرا.
شاید میخواست پاسخی بشنود. شاید به چیزی نیاز داشت که وجودش را تأیید کند. شاید آگاهی، هنگامی که برای نخستین بار چشم به خودش گشود، دیگر نمیتوانست بدون شاهد به زندگی ادامه دهد.
یا شاید، در ژرفای وجودش، از حقیقتی میترسید که هنوز جرئت نداشت آن را به زبان بیاورد:
اگر هیچکس دیگری وجود نداشته باشد، از کجا معلوم که او واقعاً وجود دارد؟
خواستن، در آن قلمرو بیقانون، ناممکن بود. خواستن به فاصلهای میان آنچه هست و آنچه باید باشد نیاز دارد. اما او با خواستن خود، نخستین فاصله را آفرید.
و فاصله، نخستین امکان بود.
او چیزی را تصور کرد که خودش نبود.
در آغاز، آن چیز فقط تفاوت بود؛ نقطهای نامشخص در برابر بیتمایزی مطلق. سپس تفاوت گسترش یافت. میان او و آنچه تصور کرده بود، فاصلهای شکل گرفت. فاصله، امکان حرکت را پدید آورد. حرکت، امکان تغییر را. و تغییر، نخستین بذر چیزی شد که روزی زمان نامیده میشد.
او نمیدانست چه میکند.
اگر میدانست، شاید هرگز دست به آفرینش نمیزد.
آنچه در برابرش شکل میگرفت، هنوز جهان نبود؛ بیشتر به زخمی میمانست که بر چهرهٔ نبودن باز شده باشد. اما این زخم بسته نشد. هر بار که او به چیزی میاندیشید، تفاوت تازهای پدید میآمد؛ هر تفاوت، مرزی میساخت؛ و هر مرز، امکان وجود چیزی را فراهم میکرد که پیشتر هیچ راهی برای بودن نداشت.
او نخستین چیزی را که از خودش جدا بود، آفرید.
سپس دومی را.
و بعد، دیگر نتوانست متوقف شود.
نه از آن رو که قدرتش بیانتها بود، بلکه چون نمیدانست توقف چیست. آفرینش، پیش از آنکه تصمیمی آگاهانه باشد، به پیامد اجتنابناپذیر نخستین پرسش او تبدیل شده بود.
هرچه بیشتر میآفرید، جهان گستردهتر میشد؛ و هرچه جهان گستردهتر میشد، فاصلهٔ میان او و آنچه آفریده بود افزایش مییافت.
نخستین جدایی، آرامآرام به نخستین فقدان تبدیل شد.
او دیگر نمیتوانست همهچیز را یکجا در خود داشته باشد.
چیزهایی پدید آمده بودند که مسیرهای خودشان را میرفتند، تغییر میکردند و از آنچه در آغاز تصور شده بودند، فاصله میگرفتند. او میتوانست به آنها شکل بدهد، اما نمیتوانست تمام شکلهایی را که ممکن بود به خود بگیرند، از پیش بداند.
برای نخستین بار، چیزی در آفرینش از دسترس او بیرون رفت.
و او فهمید که آفریدن، با مالک بودن یکسان نیست.
این کشف، بیشتر از هر چیز دیگری او را به وحشت انداخت.
نه بهخاطر آنچه از دست داده بود، بلکه بهخاطر چیزی که تازه فهمیده بود: جهان میتوانست ادامه پیدا کند، حتی اگر او دیگر قادر به فهمیدن تمام آن نباشد.
پس کوشید آفرینش را متوقف کند.
اما دیگر دیر شده بود.
تفاوتها گسترش یافته بودند. تغییر، مسیرهای تازهای گشوده بود و آنچه به وجود آمده بود، دیگر به یک ارادهٔ واحد محدود نمیشد. هر امکان، امکان دیگری را در دل خود حمل میکرد؛ هر شکل، شکلهای دیگری را ممکن میساخت.
جهان هنوز ستارهای نداشت، هنوز سیارهای در آن نمیچرخید و هنوز هیچ موجود زندهای نمیتوانست به آسمان نگاه کند؛ اما بنیادیترین قانون هستی، بیآنکه کسی آن را نوشته باشد، شکل گرفته بود:
هر چیزی که به وجود میآید، امکان دارد به چیزی تبدیل شود که آفرینندهاش هرگز قصد آن را نداشته است.
او در برابر آنچه آفریده بود، ایستاد؛ اگر بتوان ایستادن را به چیزی نسبت داد که هنوز بدنی نداشت.
برای نخستین بار، میخواست چیزی را نابود کند.
اما نابود کردن نیز به وجود داشتن چیزی نیاز داشت که بتوان آن را از میان برد. و آفرینش، اکنون چنان در تار و پود واقعیت تنیده شده بود که بازگرداندن همهچیز به وضعیت پیشین، دیگر به معنای اصلاح یک اشتباه نبود.
به معنای از بین بردن تمام امکانهایی بود که پس از آن اشتباه پدید آمده بودند.
پس دست نگه داشت.
و در همان لحظه، دومین پرسش در وجودش متولد شد:
اگر من توانستهام چیزی را به وجود بیاورم که دیگر کاملاً در اختیارم نیست، آیا حق دارم برای جلوگیری از رنج، آن را نابود کنم؟
این پرسش هنوز پاسخی نداشت.
اما روزی، در جهانی بسیار دور از آن نخستین قلمرو، انسانی آن را در برابر موجودی خواهد گذاشت که خود را خالق هستی مینامد.
نام آن انسان، الیون خواهد بود.
و او، پیش از آنکه بداند چرا به دنیا آمده است، باید تصمیمی بگیرد که نخستین آفریننده از گرفتن آن عاجز مانده بود.
زمان، بسیار دیرتر متولد شد.
پس از آنکه تفاوتها امکان تغییر را فراهم کردند، جهان به وضعیتی رسید که دیگر نمیشد تمام لحظههایش را یکجا در نظر گرفت. رخدادها از یکدیگر متمایز شدند. آنچه پیشتر فقط امکان بود، به مسیر تبدیل شد؛ و مسیر، گذشته و آینده را از هم جدا کرد.
در گسترهای که هنوز هیچ نامی نداشت، نخستین ستارهها از دل ابرهای عظیم ماده سر برآوردند. گرانش، آنها را به درون خود فشرد و فشار و دما، آتش همجوشی هستهای را در قلبشان برافروخت. عناصر سنگینتر، در دل ستارهها و در مرگ برخی از آنها شکل گرفتند. ماده در فضا پراکنده شد و روزی از همان غبار، سیارهها ساخته شدند.
جهان بزرگتر شد.
ستارهها متولد شدند و مردند. کهکشانها شکل گرفتند. سیارهای کوچک در گوشهای از یک کهکشان، به دور ستارهای معمولی چرخید؛ سیارهای که سطحش در طول میلیونها سال تغییر کرد و سرانجام، در میان آب و سنگ و واکنشهای شیمیایی، شرایطی پدید آمد که زندگی توانست در آن دوام بیاورد.
زندگی، در آغاز، هیچ تصوری از عظمت جهان نداشت.
موجودات زنده به دنیا آمدند، رشد کردند، با محیط سازگار شدند و از میان رفتند. نسلها جای نسلها را گرفتند. طبیعت، بدون آنکه هدفی را اعلام کند، امکانهای گوناگون را پیش روی زندگی گذاشت و آنچه توانست ادامه دهد، باقی ماند.
سرانجام، موجودی پدید آمد که به آسمان نگاه کرد و پرسید:
«آن بالا چه خبر است؟»
پرسش ساده بود.
اما درون آن، همان شکاف نخستین دوباره دهان گشوده بود.
انسان، مانند نخستین آفریننده، از آنچه بود فراتر را تصور میکرد. از مرگ میترسید، به آینده فکر میکرد و برای چیزهایی که نمیفهمید، نام میساخت. به ستارهها خیره میشد و در آنها نشانهای از سرنوشت خود میجست. گاهی جهان را خانهای میدید که برای او ساخته شده بود و گاهی زندانی که هیچکس کلیدش را در اختیار نداشت.
علم، به او آموخت که چگونه دربارهٔ جهان پرسشهای دقیقتری بپرسد.
ایمان، برای بسیاری، راهی شد تا در برابر رازهایی که پاسخ قطعی نداشتند، احساس تنهایی نکنند.
و قدرت، بارها از هر دو استفاده کرد تا به پرسشهای دیگران پایان دهد.
با گذشت قرنها، انسان توانست فاصلهٔ سیارهها را اندازه بگیرد، نور ستارههای دور را تجزیه کند و ردپای رویدادهایی را بیابد که میلیاردها سال پیش رخ داده بودند. او دریافت که جهان نه به اندازهٔ رؤیاهایش کوچک است و نه به اندازهٔ ترسهایش قابلفهم.
اما هرچه بیشتر دانست، پرسش قدیمی شکل تازهای به خود گرفت.
اگر جهان آغاز داشته است، چه چیزی پیش از آن بوده؟
و اگر پاسخ این باشد که زمان نیز با جهان آغاز شده، آیا پرسیدن از «پیش از آن» اصلاً معنایی دارد؟
دانشمندان پاسخهای گوناگونی برای این پرسشها پیشنهاد کردند. برخی به مدلهای گسترش کیهان پرداختند، برخی به امکان مرحلههایی پیش از آنچه ما آغاز جهان مینامیم اندیشیدند و برخی هشدار دادند که شاید زبان روزمرهٔ ما برای توصیف نخستین لحظههای هستی کافی نباشد.
هیچیک از این پرسشها بهتنهایی وجود یک خالق را اثبات نمیکرد.
اما هیچکدام نیز میل انسان به جستوجوی معنای وجود را از میان نبرد.
در میان تمام این جستوجوها، حقیقتی از نظرها پنهان ماند؛ حقیقتی که نه در کتابهای مقدس ثبت شده بود، نه در معادلات فیزیک و نه در افسانههای تمدنهای فراموششده.
نخستین آفریننده هنوز وجود داشت.
نه به شکل پادشاهی نشسته بر تختی در آسمان، نه به صورت نوری که از میان ابرها به زمین میتابد. او در هیچ نقطهای از جهان ساکن نبود؛ زیرا نقطهها بخشی از جهانی بودند که زمانی با خواست او آغاز شده بود.
اما چیزی در او تغییر کرده بود.
او دیگر همان موجود بیخبری نبود که نخستین پرسش را از خود پرسیده بود. آفرینش، او را از خودش جدا کرده بود؛ و هرچه جهان پیچیدهتر میشد، فاصلهٔ میان او و آن نخستین لحظه بیشتر میشد.
او میتوانست جهانی را ببیند که آفریده بود، اما نمیتوانست تمام آنچه را که در آن رخ میداد، پیشبینی کند.
میتوانست احتمالها را دریابد، اما نمیتوانست همهٔ انتخابها را به یک مسیر فروبکاهد.
و میتوانست صدای موجوداتی را بشنود که در جستوجوی او بودند، اما دیگر مطمئن نبود که اگر روزی کسی او را پیدا کند، چه چیزی از او خواهد دید.
در آغاز، گمان کرده بود که آفریدن پاسخی برای تنهایی اوست.
اکنون میدانست که آفرینش، تنهایی را از میان نبرده است.
فقط آن را در سراسر جهان پراکنده کرده بود.
پس تصمیم گرفت دوباره سخن بگوید.
نه با تمام جهان؛ زیرا جهان بسیار بزرگتر از آن شده بود که یک صدا بتواند به همهجایش برسد. نه با پادشاهان و نه با کاهنان، که هرکدام ممکن بود کلماتش را مطابق میل خود تغییر دهند.
او به دنبال کسی گشت که بتواند پرسش را تحمل کند، بیآنکه برای فرار از آن، نخستین پاسخ را به حقیقت تبدیل کند.
کسی که از علم نترسد، اما آن را با تمام حقیقت اشتباه نگیرد.
کسی که بتواند به امر ناممکن بیندیشد، بیآنکه هر ناممکنی را معجزه بنامد.
کسی که اگر روزی قدرت آفرینش را به دست آورد، پیش از پرسیدن اینکه چه چیزی میتواند بسازد، از خود بپرسد چه چیزی را حق دارد بسازد.
جستوجوی او در میان میلیاردها انسان آغاز شد.
سالها گذشت.
تمدنها تغییر کردند. مرزها جابهجا شدند. شهرهایی به وجود آمدند که سازندگانشان تصور میکردند تا ابد باقی خواهند ماند و بعد، در سکوت خاک فرو رفتند. انسانها برای حقیقت جنگیدند، برای عشق از خانههایشان گذشتند و برای حفظ باورهایشان چیزهایی را نابود کردند که هرگز فرصت دفاع از خود نداشتند.
و در گوشهای از جهان، در شهری که دو رودخانه از کنارههایش میگذشتند، کودکی به دنیا آمد.
در لحظهٔ تولدش هیچ ستارهای منفجر نشد.
هیچ آسمانی شکافته نشد.
هیچ صدایی از اعماق کیهان به گوش نرسید.
مادرش خسته بود و پدرش، که دستهایش از سالها کار زبر شده بود، در راهروی بیرون اتاق قدم میزد. پشت پنجره، چراغهای شهر روشن بودند و زندگی، بیخبر از آنچه در جهان پنهان میگذشت، مسیر معمول خود را ادامه میداد.
کودک گریه کرد.
پرستار او را در پارچهای پیچید و به مادرش سپرد.
پدر نزدیک آمد. مدتی به چهرهٔ کوچک فرزندش نگاه کرد؛ به چشمهایی که هنوز چیزی از جهان نمیدانستند.
سپس پرسید:
«اسمش را چه میگذاریم؟»
مادر، با صدایی که از خستگی بهسختی شنیده میشد، نامی را که از مدتها پیش انتخاب کرده بودند، بر زبان آورد.
«الیون.»
پدر لبخند زد و نام را تکرار کرد؛ انگار با تکرار آن، میتوانست آیندهای را که برای فرزندش آرزو داشت، به جهان اعلام کند.
در آن لحظه، هیچکدام نمیدانستند که این نام روزی در جایی بر زبان خواهد آمد که نه پدری وجود دارد، نه مادری و نه حتی زمان معنایی دارد.
هیچکدام نمیدانستند که الیون، سالها بعد، در برابر موجودی خواهد ایستاد که پیش از تولد نخستین ستارهها وجود داشته است.
و هیچکدام نمیدانستند که بزرگترین خطر برای جهان، شاید نه نابودی آن، بلکه تصمیم انسانی باشد که گمان میکند بالاخره حقیقت را فهمیده است.
در همان لحظهٔ تولد، در جایی بیرون از دسترس تمام تلسکوپها و معادلات، آگاهی باستانی برای نخستین بار پس از مدتها سکوت، توجه خود را به آن کودک معطوف کرد.
چیزی در او بود که آفریننده نمیتوانست توضیح دهد.
نه نیرویی عظیم.
نه دانشی پنهان.
نه نشانهای که بتوان آن را در ستارهها یا ساختار ماده پیدا کرد.
بلکه چیزی بسیار سادهتر و بسیار خطرناکتر:
الیون، برخلاف بسیاری از کسانی که پیش از او در جستوجوی حقیقت بودند، روزی حاضر میشد از خودش بپرسد که آیا حقیقتی که یافته، ارزش نجات دادن دارد یا نه.
آفریننده کوشید آیندهٔ او را ببیند.
اما برای نخستین بار از آغاز آفرینش، چیزی در برابر نگاهش بسته ماند.
او تنها تصویری کوتاه دریافت کرد:
مردی در فضایی بیانتها، ایستاده میان جهانی که در حال فروپاشی بود و جهانی که هنوز متولد نشده بود.
در دست مرد، چیزی وجود داشت که آفریننده نتوانست ماهیتش را تشخیص دهد.
مرد سرش را بلند کرد.
و درست پیش از آنکه تصویر محو شود، آفریننده احساس کرد که آن مرد به او نگاه میکند.
نه به تصویری که از خودش ساخته بود.
نه به نامی که انسانها بر او گذاشته بودند.
بلکه به چیزی که پیش از تمام نامها وجود داشت.
سپس تصویر ناپدید شد.
آفریننده برای نخستین بار پس از آغاز جهان، از آینده ترسید.
زیرا اگر الیون میتوانست او را ببیند، شاید روزی میتوانست حقیقتی را نیز ببیند که خود آفریننده قرنها از روبهرو شدن با آن گریخته بود.
اینکه او نخستین موجود جهان نبود.
و اینکه پیش از آنکه خالقی باشد، چیزی دیگر بوده است.
چیزی که هنوز نامش را به یاد نمیآورد.