
صنعت گاو شیری یکی از بخشهای کلیدی امنیت غذایی و اقتصاد کشاورزی در خاورمیانه محسوب میشود. این صنعت نه تنها نقش مهمی در تأمین پروتئین حیاتی جمعیت منطقه دارد، بلکه به عنوان یک رشته اقتصادی با ارزش افزوده بالا، میتواند سهم قابل توجهی در صادرات محصولات لبنی ایفا کند. در سالهای اخیر، کشورهای منطقه با الگوهای حکمرانی متنوعی برای تقویت این بخش مواجه بودهاند که ترکیه به عنوان یکی از رقبا مطرح در بازارهای بینالمللی شناخته میشود.
در ترکیه، تولید شیر و محصولات لبنی با تمرکز بر افزایش جمعیت گاو شیری و بهبود کیفیت تولید در حدی است که گزارشها از رشد تدریجی تولید شیر خام و محصولات لبنی در سال ۲۰۲۵ خبر میدهند. این به معنای تقویت توان صادراتی در میان تولیدات متنوع لبنی و حضور در بازارهای منطقهای است.
در مقابل، ایران نیز به رغم چالشهای اقتصادی و سیاستهای ناپایدار، توانسته است موقعیت خود را در بازار لبنیات منطقه ارتقاء دهد. بر اساس آمار جدید، صادرات محصولات لبنی ایران در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است، برای نمونه در سال ۱۴۰۳ مقدار صادرات لبنیات ایران به بیش از ۵۸۷ هزار تن با ارزشی نزدیک به ۹۴۸ میلیون دلار رسید که رشد قابل توجهی نسبت به سال قبل را نشان میدهد. همچنین در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نیز آمارها از ادامه روند صعودی صادرات لبنیات خبر میدهند، با افزایش فروش به کشورهایی مانند عراق، پاکستان و امارات که بخش مهمی از بازار هدف صادرات ایران را تشکیل میدهند.
با این حال، سیاستهای حکمرانی در ایران با چالشهای جدی نیز روبهرو است. یکی از مهمترین عوامل، بحران منابع آب زیرزمینی کشور است که اساس تولیدات کشاورزی، از جمله صنعت گاو شیری را تحت فشار قرار داده است. ایران با اقلیم خشک و نیمه خشک، بارش محدود و توزیع نابرابر آب مواجه است و بیش از ۸۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور پیش از استفاده به هدر میروند. همچنین فرآیند استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی به ویژه برای مصارف کشاورزی منجر به افت جدیتر از آبخوانها شده است، به طوری که مطالعات بلندمدت نشاندهنده روند منفی ذخیره آبهای زیرزمینی در بخشهای گسترده کشور است. این مسئله نه تنها برای بخش کشاورزی، بلکه برای امنیت غذایی، توسعه پایدار و توان صادراتی ایران تهدید محسوب میشود.
در مقایسه با ترکیه، ایران مجبور است سیاستهای حکمرانی را با تمرکز بر مدیریت پایدار منابع آب و به کارگیری روشهای نوین تولید و استفاده بهینه از ظرفیتها شکل دهد. در حال حاضر بخش کشاورزی در ایران سهمی بیش از ۸۵ درصد از کل برداشت آب را به خود اختصاص داده و این در حالی است که بسیاری از مناطق کشاورزی و دامپروری دچار کمبود آب جدی شدهاند.
سیاستگذاری مؤثر در این حوزه باید شامل چند محور کلیدی باشد:
۱- بهبود حکمرانی منابع آب: تقویت قوانین و نظارت بر استخراج از سفرههای آب زیرزمینی، توسعه سامانههای مدیریت همزمان آب سطحی و زیرزمینی و ارتقای کارایی مصرف در صنعت دامداری-کشاورزی ضروری است.
۲- آمایش سرزمین و تولید: تمرکز بر تولید در مناطقی با دسترسی بهتر به آب و زیرساختهای مناسب، همراه با حمایت از طرحهای کم مصرف آب در گاوداریها صورت گیرد.
۳- پایداری زنجیره ارزش و نوآوری: سرمایهگذاری در فناوریهای هوشمند، مدیریت خوراک و بهبود بهرهوری دامها میتواند فشار بر منابع آب را کاهش دهد و مزیت رقابتی ایران را در بازارهای صادراتی تقویت کند.
۴- تنوع بازارهای صادراتی و ارتقای کیفیت محصولات لبنی: سیاستهای مشوق صادرات و استانداردسازی محصولات براساس تقاضاهای منطقهای و جهانی، به افزایش سهم ایران در تجارت لبنی کمک میکند.
در نهایت، چشمانداز صنعت گاو شیری ایران در خاورمیانه وابسته به تلفیق سیاستهای داخلی پایدار، مدیریت بهینه منابع پایه تولید و رقابت هوشمندانه در بازارهای منطقهای است. توان صادرات ایران در لبنیات نشان میدهد که پتانسیل بالقوهای برای گسترش سهم در بازارهای منطقه وجود دارد، اما بدون تقویت حکمرانی آب و بهبود مدیریت منابع طبیعی، این رشد ممکن است ناپایدار بماند.