
سخن مدیر مسئول
مهتدس قاسمعلی حسن زاده
مهندس قاسملی حسنزاده - مدیرعامل شرکت تعاونی دامپروران و کشاورزان وحدت اصفهان
تابستان ۱۴۰۵ برای صنعت دام کشور تابستان سختی نبود. در فاصله مرداد تا پایان شهریور، سه تصمیم دولتی رقم خورد که هر کدام به تنهایی خبری اقتصادی به نظر میرسید، اما در کنار هم، تصویر یک سیاست واحد را ترسیم میکنند: کوچکتر شدن سهم دام مولد داخلی و بزرگتر شدن سهم واردات در تأمین گوشت کشور.
نخستین تصمیم، هشتم مرداد رقم خورد. گمرک ایران در بخشنامهای، پیرو دستورالعمل معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی و دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت، موافقت با صادرات گاو شیری را به صورت مجاز و مشروط اعلام کرد. این تصویب همزمان بود با اعلام گمرک ایران که موضوع موافقت با صادرات تلیسه را به صورت مجاز و مشروط ابلاغ کرد، در شرایطی که به گفته همین گزارش، صنعت لبنیات ایران میان دو تیغه هزینه و بازار گرفتار شده و افزایش قیمت شیر خام، نهادههای دامی، بستهبندی و انرژی، قیمت تمامشده تولید شیر را بالا برده است.
پرسش بنیادین همین جا مطرح میشود: در روزگاری که هزینه تولید شیر بیسابقه بالا رفته، آزادسازی صادرات گاو شیری - یعنی خروج دام مولد از چرخه تولید داخلی - با چه منطقی همزمان اتخاذ شده است؟
دومین تصمیم، از اول شهریور، معاونت توسعه بازرگانی کلید خورد. وزارت جهاد کشاورزی مجوز ثبت سفارش واردات انواع گوشت گرم و منجمد گاو، گوساله و گوسفند را از ابتدای شهریور آزاد اعلام کرد. این روند تا پایان ماه ادامه یافت. گزارشهای میدانی نشان میدهد یکی از محدودیتهای مهم واردات گوشت قرمز را برداشته و محدودیتهای مربوط به سقف و سابقه تجاری برای ثبت سفارش گوشت گرم و منجمد گاو، گوساله و گوسفند حذف شده است.
به بیان ساده، در فاصله کمتر از یک ماه، دولت همزمان یک دریچه صادراتی برای خروج دام زنده باز کرد و یک دریچه واردات برای ورود گوشت خارجی. این همزمانی تصادفی نیست. این تصمیمها نشان میدهد سیاستگذار مسیر عرضه داخلی را نه از راه حمایت از تولید، بلکه از راه دنبالکردن بازار جهانی پیش میبرد.
سومین تکه پازل، آماری است که در پایان شهریور منتشر شد. بر اساس آمارهای رسمی کشتارگاههای دام، تولید گوشت قرمز در کشتارگاههای رسمی کشور در مرداد ۱۴۰۵ نسبت به مرداد سال قبل ۱۱ درصد کاهش یافته و به ۳۷ هزار و ۷۱۹ تن رسیده است. در همان گزارش تأکید شده که گوشت گاو و گوساله بیشترین سهم را از این کاهش تولید داشتهاند. این یعنی افت واقعی در بخش گاوداری صنعتی و سنتی، حتی بیش از میانگین ۱۱ درصدی کل بازار گوشت قرمز بوده است.
نکته تلختر اینجاست که این افت تولید، در حالی رخ میدهد که هزینه خوراک دام هنوز کاهش نیافته. آخرین آمارهای بازار نهاده در شهریور نشان میدهد قیمت ذرت در حدود ۷۰ هزار تومان و قیمت جو بیش از ۵۰ هزارتومان بوده و کنجاله سویا همچنان یکی از پرهزینهترین اقلام جیره دام به شمار میرود. همان گزارش هشدار میدهد که اگر عرضه داخلی نهاده در سطح فعلی باقی نماند یا واردات با اختلال مواجه شود، احتمال جهش سریع قیمت دام وجود خواهد داشت.
اینجاست که سه خبر به یک روایت واحد تبدیل میشوند: دامدار در یک سو با هزینه خوراک بالا دست و پنجه نرم میکند؛ در سوی دیگر، دولت به جای حمایت هدفمند از نگه داشتن دام مولد، مسیر صادرات تلیسه را تسهیل کرده و در انتها، برای جبران کمبود گوشت ناشی از همین روند، دروازه واردات را باز گذاشته است. نتیجه، وابستگی فزاینده بازار داخلی به گوشت وارداتی است – دقیقاً همان چیزی که صنعت گاوداری کشور در دهه گذشته تلاش کرده از آن فاصله بگیرد.
نباید همه تصویر را سیاه دید. در همین بازه، وزارت جهاد کشاورزی مسیر دیگری را هم دنبال کرده که میتواند نویدبخش باشد. بر اساس گزارشهای مجلس، شرکتهای دانشبنیان با مشارکت دانشگاه تهران در حوزه ژنتیک دام فعال شدهاند و استان قم به عنوان پایلوت طرح توسعه نژادهای برتر گاو شیری انتخاب شده است. به گفته رئیس فراکسیون کشاورزی مجلس، این شرکتها در حال انعقاد قرارداد با دامداریهای قم هستند تا جنین گاوهای برتر و نژادهای ممتاز داخل کشور در این منطقه توسعه یابد. این طرح، اگر با سیاست صادرات گاو شیری هم راستا نشود، میتواند نقض غرض باشد: تقویت ژنتیک داخلی از یک سو و خروج همان دام مولد از کشور از سوی دیگر.
وزیر جهاد کشاورزی نیز در بازدید از نمایشگاه دام و طیور در هشتم مرداد، بر همفکری با تشکلهای بخش خصوصی در سیاستگذاری وزارتخانه طی چند ماه اخیر تأکید کرده بود. سؤال از همین جلسات این است: آیا نمایندگان واقعی گاوداران شیری کشور، پیش از صدور بخشنامه صادرات گاو شیری، در این میزهای مشورتی حضور داشتهاند؟
نمودار زیر، تنها گوشهای از این تصویر را نشان میدهد: افت تولید گوشت قرمز کشور در مرداد ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل، به تفکیک کل بازار و بخش گاو و گوساله. همانطور که نمودار نشان میدهد، افت تولید در بخش گاو و گوساله، از میانگین کل بازار گوشت قرمز هم فراتر رفته، نشانهای که نباید در میان اخبار روزانه قیمت دام گم شود.

صادرات تلیسه، آزادسازی واردات گوشت و گوساله، سه روی یک سکه هستند. اگر سیاستگذاری کشاورزی کشور قرار است از دامداران حمایت کند، باید پیش از باز کردن دریچه صادرات دام مولد، ابتدا هزینه نهاده و توان نگه داشتن گله را حل کند، وگرنه واردات گوشت، تنها مسکنی موقت برای دردی است که ریشهاش در همین بخشنامههای همزمان نهفته است.