امید نکوزاده | بولتن اقتصادی صنعت گاو شیری | مهر ۱۴۰۵
صنعت گاو شیری ایران در مهرماه ۱۴۰۵ با مسئله‌ای روبه‌روست که پیامدهای آن فراتر از سود و زیان یک دوره مالی است: چگونه می‌توان در شرایط افزایش هزینه‌های تولید و محدودیت نقدینگی، سرمایه مولد گاوداری‌ها را حفظ کرد؟
در دامداری شیری، سرمایه تنها ساختمان، تجهیزات و ماشین‌آلات نیست؛ گاوهای مولد، تلیسه‌های جایگزین، ظرفیت ژنتیکی گله و دانش انباشته مدیریت نیز اجزای اصلی سرمایه اقتصادی بنگاه‌اند.
به همین دلیل، فروش دام باید بر مبنای ارزش اقتصادی آن در طول عمر تولیدی انجام شود، نه صرفاً قیمت روز بازار.
فشار نقدینگی و خطر تصمیم‌های کوتاه‌مدت
افزایش هزینه نهاده‌ها، دشواری تأمین سرمایه در گردش و تأخیر در وصول مطالبات شیر می‌تواند دامدار را به فروش بخشی از گله برای تأمین هزینه‌های جاری سوق دهد.
گزارش‌های اقتصادی منتشرشده در سال ۱۴۰۵ نیز از فشار افزایش قیمت خوراک و دشواری تأمین نقدینگی در زنجیره دام و طیور حکایت دارند.
در چنین وضعیتی، فروش دام ممکن است بدهی کوتاه‌مدت را تسویه کند، اما اگر دام فروخته‌شده مولد یا جایگزین ضروری باشد، ظرفیت درآمدزایی آینده نیز کاهش می‌یابد.
این تصمیم زمانی خطرناک‌تر می‌شود که درآمد حاصل از فروش دام صرف هزینه‌های مصرف‌شده شود، بدون آنکه ساختار هزینه یا بهره‌وری واحد اصلاح شده باشد.
تلیسه؛ هزینه جاری یا سرمایه آینده؟
تلیسه هنوز درآمد مستقیم ناشی از تولید شیر ندارد، اما پرورش آن بخشی از سرمایه‌گذاری برای حفظ اندازه و ساختار گله آینده است.
هزینه خوراک، نیروی انسانی، بهداشت، واکسیناسیون، تلقیح، آب، جایگاه و سرمایه درگیر تا نخستین زایش باید در محاسبه ارزش اقتصادی این دام منظور شود.
در مقابل، ارزش تلیسه به توان ژنتیکی، سلامت، رشد مناسب، باروری، هزینه پرورش و قیمت مورد انتظار شیر در آینده وابسته است.
بنابراین، پرورش همه تلیسه‌ها بدون توجه به کیفیت ژنتیکی و ظرفیت اقتصادی گله، همان‌قدر می‌تواند پرهزینه باشد که فروش شتاب‌زده دام‌های مناسب برای جایگزینی.
سیاست صحیح، حفظ حداکثری تعداد دام نیست؛ حفظ ترکیب اقتصادی و پایدار گله است.
آزادسازی صادرات و ضرورت ارزیابی ظرفیت داخلی
انتشار خبر آزادشدن صادرات تلیسه گاو شیری هلشتاین در ۷ مهر ۱۴۰۵، اهمیت این بحث را دوچندان کرد.
صادرات دام می‌تواند برای تولیدکننده درآمد ایجاد کند و در شرایط مناسب به بازاریابی ظرفیت ژنتیکی کشور کمک کند؛ اما نتیجه آن به میزان عرضه مازاد و وضعیت گله‌های داخلی وابسته است.
اگر دام صادرشده واقعاً مازاد بر نیاز جایگزینی باشد، صادرات می‌تواند از منظر اقتصادی قابل دفاع باشد.
اما اگر تلیسه‌های آماده جایگزینی بدون ارزیابی نیاز تولیدکنندگان از کشور خارج شوند، احتمال افزایش هزینه تأمین دام جایگزین و کاهش ظرفیت تولید آینده وجود دارد.
در نتیجه، ارزیابی این سیاست باید بر داده‌های واقعی تعداد تلیسه‌های آماده زایش، نرخ حذف گاوها، نیاز جایگزینی و ظرفیت تولید شیر استوار باشد.
صرف صدور مجوز صادرات، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که مازاد ملی تلیسه وجود دارد یا صادرات الزاماً به کاهش تولید منجر خواهد شد.
علم اقتصاد گله چه می‌گوید؟
پژوهش‌های اقتصاد زیستی گله نشان می‌دهند که تصمیم حذف یا نگهداری هر گاو باید با مقایسه ارزش اقتصادی گزینه‌های پیش‌رو گرفته شود.
در این مقایسه، تولید مورد انتظار شیر، چربی و پروتئین، وضعیت آبستنی، احتمال بیماری، هزینه خوراک، باروری و ارزش دام حذفی اهمیت دارند.
گاو پرتولید و سالم ممکن است حتی در سن بالاتر ارزش نگهداری داشته باشد؛ در مقابل، گاو کم‌بازده با مشکلات مزمن باروری یا سلامت ممکن است زودتر نیازمند حذف باشد.
بااین‌حال، هیچ سن یا شکم زایش ثابتی را نمی‌توان برای حذف تمام گاوها در همه گاوداری‌ها توصیه کرد.
قیمت شیر، هزینه خوراک، قیمت تلیسه، عملکرد تولیدمثلی و شرایط نقدینگی می‌توانند نتیجه اقتصادی تصمیم را تغییر دهند.
پژوهشی در نشریه علمی Agricultural Systems در سال ۲۰۲۴ نشان داده است که محدودیت تأمین تلیسه جایگزین می‌تواند حاشیه سود و اندازه گله را در سناریوهای شبیه‌سازی‌شده کاهش دهد.
این نتیجه، ضرورت برنامه‌ریزی جایگزینی را تقویت می‌کند؛ هرچند ارقام مدل اروپایی را نباید مستقیماً به گاوداری‌های ایران تعمیم داد.
تفاوت گاوداری بزرگ و واحد نیمه‌صنعتی
در گاوداری‌های بزرگ، حجم بالای خرید خوراک، سرمایه در گردش، هزینه تجهیزات و ساختار نیروی انسانی، مدیریت جریان نقدی را به عاملی تعیین‌کننده تبدیل می‌کند.
در این واحدها، پایش فردی تولید شیر، وضعیت آبستنی، هزینه خوراک و احتمال حذف می‌تواند انتخاب دام‌های قابل نگهداری را دقیق‌تر کند.
در گاوداری‌های متوسط و نیمه‌صنعتی، محدودیت دسترسی به اعتبار، هزینه بالاتر برخی خدمات و دشواری تأمین دام جایگزین ممکن است انعطاف تصمیم‌گیری را کاهش دهد.
ازاین‌رو، نسخه واحد برای تمام اندازه‌های گله مناسب نیست؛ تحلیل باید با ساختار هزینه، ظرفیت جایگاه، کیفیت مدیریت و دسترسی هر واحد به نهاده و بازار تطبیق یابد.
چگونه هزینه جایگزینی را محاسبه کنیم؟
نخست باید هزینه کامل پرورش تلیسه از تولد تا زایش، شامل خوراک، بهداشت، تولیدمثل، نیروی کار، تلفات و هزینه سرمایه محاسبه شود.
سپس باید این هزینه با قیمت خرید تلیسه آماده زایش و ارزش اقتصادی دام تولیدشده در داخل مقایسه شود.
در مرحله بعد، هزینه فرصت جایگاه و خوراک، زمان لازم تا آغاز درآمد شیر و ریسک بیماری یا ناباروری نیز باید به محاسبه افزوده شود.
پرورش داخلی همواره ارزان‌تر از خرید نیست و خرید نیز همیشه بهترین انتخاب نخواهد بود؛ نتیجه به داده‌های واقعی هر واحد وابسته است.
در تصمیم حذف، درآمد فروش دام حذفی باید در کنار زیان احتمالی ناشی از کاهش تولید، هزینه جایگزینی و زمان مورد نیاز برای ورود دام جدید بررسی شود.
مقایسه درست، بر پایه سود مورد انتظار آینده است، نه صرفاً هزینه‌ای که تاکنون برای دام انجام شده است.
نقش تعاونی‌ها و نهادهای سیاست‌گذار
تعاونی‌های دامداران می‌توانند با تجمیع اطلاعات اعضا، نیاز منطقه به تلیسه، نرخ حذف و ظرفیت جایگزینی را برآورد کنند.
خرید گروهی نهاده، قراردادهای شفاف تأمین خوراک، تسهیل دسترسی به اعتبار و ایجاد شبکه مبادله دام‌های سالم و ارزیابی‌شده نیز می‌تواند هزینه مبادله را کاهش دهد.
سازمان جهاد کشاورزی استان‌ها باید اطلاعات قابل اتکایی از تعداد دام مولد، تلیسه‌های آماده جایگزینی، تولید شیر و تغییرات جمعیت گله منتشر کند.
سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و مراکز دانشگاهی می‌توانند مدل‌های اقتصادی متناسب با قیمت‌ها و شرایط تولید ایران را توسعه دهند.
اتاق بازرگانی و تشکل‌های تخصصی نیز باید آثار سیاست‌های ارزی، واردات نهاده، تأمین مالی و صادرات دام را با تکیه بر داده‌های تجارت و هزینه تولید ارزیابی کنند.
گمرک جمهوری اسلامی ایران می‌تواند اطلاعات رسمی صادرات و واردات دام و نهاده‌ها را برای سنجش روند تجارت فراهم کند؛ البته آمار باید بر حسب کد تعرفه، دوره زمانی و واحد اندازه‌گیری بررسی شود.
هماهنگی این نهادها می‌تواند تصمیم‌های پراکنده را به سیاستی مبتنی بر شواهد تبدیل کند.
پیشنهادهای اجرایی برای مهرماه ۱۴۰۵
هر گاوداری باید برای دست‌کم دوازده ماه آینده، برنامه‌ای از تعداد گاوهای مولد، تلیسه‌های در دست پرورش، نرخ حذف و نیاز جایگزینی تدوین کند.
دام‌ها باید بر اساس تولید، سلامت، باروری و ارزش اقتصادی آینده دسته‌بندی شوند تا حذف اضطراری جای خود را به تصمیم برنامه‌ریزی‌شده بدهد.
پیش از فروش دام مولد یا کاهش پرورش تلیسه، باید اثر تصمیم بر تولید شیر، هزینه تأمین دام جایگزین و جریان نقدی ماه‌های بعد محاسبه شود.
تسهیلات سرمایه در گردش نیز باید تا حد امکان به واحدهای دارای برنامه اقتصادی شفاف و توان بازپرداخت متناسب تخصیص یابد.
در سطح ملی، انتشار منظم داده‌های قیمت شیر، نهاده، تجارت دام و شاخص‌های گله، امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر را برای دامدار و سیاست‌گذار فراهم می‌کند.
جمع‌بندی
آینده صنعت گاو شیری نه با حفظ بی‌قیدوشرط تمام دام‌ها تضمین می‌شود و نه با فروش شتاب‌زده آنها برای جبران کمبود نقدینگی.
راهکار پایدار، حذف علمی دام‌های کم‌بازده، حفظ دام‌های اقتصادی، برنامه‌ریزی دقیق تلیسه‌های جایگزین و اصلاح ساختار تأمین مالی است.
صادرات تلیسه نیز باید با شناخت نیاز داخلی، برآورد مازاد واقعی و پایش آثار آن بر ظرفیت تولید ارزیابی شود.
سرمایه مولد زمانی حفظ می‌شود که تصمیم امروز، علاوه بر حل مسئله نقدینگی، توان تولید و درآمدزایی فردای گاوداری را نیز در نظر بگیرد.
در اقتصادی که خوراک، ارز و سرمایه در گردش بر سرنوشت تولید اثر مستقیم دارند، داده دقیق و تصمیم اقتصادی، بخشی جدایی‌ناپذیر از مدیریت گله‌اند.
