«مالیخولیا، زبانِ بی‌زبانی»

نقدی بر رمان شیدایی لل.و.اشتاین نوشته مارگریت دوراس
«شیدایی لل.و.اشتاین»: نمایشی ظریف و وحشتناک از فروپاشی روانی، در پوششی از یک رمان عشقی ساده. لل، زنی که در یک رقص شبانه معشوقش را در آغوش زن دیگری از دست می‌دهد، هرگز از سوگواری به مالیخولیا عبور نمی‌کند، بلکه در همان آستانه معلق می‌ماند؛ حالتی که سوژه حتی نمی‌داند دقیقاً چه چیزی را از دست داده.
فروید در مقاله‌ی «سوگواری و مالیخولیا» (۱۹۱۷) می‌گوید:
«در سوگواری، جهان خالی می‌شود و سوژه آگاهانه با فقدان کنار می‌آید.» اما در مالیخولیا، خودِ سوژه خالی می‌شود. او نمی‌داند چه را از دست داده، فقط می‌داند چیزی عظیم از درونش کنده شده. لل دقیقاً «سوگوارِ بی‌خبر» است. او سوگواری ابژه‌ای را که حتی نامش را نمی‌داند، به مالیخولیایی ابدی تبدیل کرده.
ژولیا کریستوا در کتاب درخشان «خورشید سیاه: افسردگی و مالیخولیا» دقیق‌ترین کلید را برای خوانش این رمان به دست می‌دهد. لل در فضای کورا (Chora) زندگی می‌کند؛ آن فضای پیشازبانی، پر از امیال و احساسات خام، جایی ست که هنوز به «نظم نمادین» (زبان و قانون پدر) وارد نشده. او در مرز سکوت و زبان معلق مانده؛ سوژه‌ای در حال شدن که هرگز کامل به وجود نمی‌رسد. دوراس بی‌زبانیِ لل را نه موضوع، بلکه خودِ فرمِ نوشتار می‌کند.
زبان رمان «شیدایی» دوراس به طور کلی شامل جملات کوتاه، بریده‌بریده، تکرارهای آزاردهنده، راوی ناموثق، زمان دایره‌ای و غیبت‌های پررنگ است. درحقیقت نویسنده، روایت خطی را عمداً نابود می‌کند تا ساختار ذهنی لل را بازسازی کند؛ ذهنی که در گذشته گیر کرده، بین حضور و غیاب معلق است. او با سکوت‌ها و ابهام‌ها، خواننده را مجبور می‌کند خودش جای خالی‌های متن را پر کند. دقیقاً مثل لل که سعی دارد با عشق و بدن، جای خالی آن خسران ناشناخته را ببندد. دوراس می‌گوید: «نوشتن، نقل توأمان داستان و غیبت داستان است».
این رمان نه فقط داستان عشق از دست رفته، بلکه روایتی است از سوژه‌شدگی ناتمام زنانه در مواجهه با فقدانِ بی‌نام.
«شیدایی لل.و.اشتاین» را بخوانید؛ نه برای یافتن پاسخ، بلکه برای ماندن در سؤال. برای تجربه‌ی آن تعلیق زیبا و دردناک میان حضور و غیاب، زبان و بی‌زبانی.