«خشونتی که برای زنده‌ماندن باید جرمی بسازد»

نقدی بر نمایشنامه‌ی پلیس نوشته اسلاومیر مروژک

در یک دولتِ پلیسیِ کاملاً موفق، آخرین زندانی سیاسی توبه می‌کند و وفاداری کامل به رژیم را اعلام می‌کند. حالا نه یک مخالف باقی مانده، نه یک جرم. دستگاه پلیس، برای اولین بار در تاریخش، بی‌کار می‌ماند. و همین‌جاست که فاجعه‌ی واقعی نمایشنامه آغاز می‌شود، نه با جرم، بلکه با نبودِ جرم.

والتر بنیامین در رساله‌ی «نقد خشونت» (۱۹۲۱) میان دو نوع خشونت تمایز می‌گذارد: خشونتِ واضعِ قانون، که قانونی تازه بنا می‌کند، و خشونتِ حافظِ قانون، که قانون موجود را نگه می‌دارد. به گفته‌ی او، پلیس تنها نهادی است که این دو خشونت را در خود ادغام می‌کند؛ نهادی که پاسداری از قانون را با ساختنِ قانون تازه -و در صورت لزوم، حتی جرم تازه- یکی می‌کند. افسران نمایشنامه‌ی مروژک دقیقاً در همین نقطه گیر می‌افتند: چون جرمی نمانده، مجبورند خودشان جرم بسازند تا کارکردِ حافظِ قانونشان همچنان توجیه‌پذیر بماند.

بنیامین این ادغامِ دو خشونت را «بی‌شکل» (formless) می‌نامد؛ خشونتی که هیچ مرز روشنی ندارد و می‌تواند در هر لحظه، به هر بهانه‌ای، خودش را بازتولید کند. در نمایشنامه، این بی‌شکلی به‌طرز کمیکی به‌شکل واقعی درمی‌آید: سروانی که برای نجات دستگاه، خودش نقش مخالف رژیم را بازی می‌کند، همزمان بازجو و متهم، حافظ قانون و ناقض آن. این همان مرزی است که بنیامین می‌گفت پلیس محوش می‌کند؛ اینجا اما آن مرز نه در یک نهاد انتزاعی، بلکه در بدن یک شخصیتِ واحد از میان می‌رود.

ساختار نمایشنامه هم همین منطق را تکرار می‌کند: پایان داستان دقیقاً به همان نقطه‌ی آغازش بازمی‌گردد -یک زندانیِ تازه، یک دستگاهِ دوباره سرپا. این حلقه‌ی بسته، فرمِ نمایشی همان چیزی است که بنیامین درباره‌ی محتوای خشونتِ پلیسی می‌گوید: نظامی که پایانی ندارد، چون بقایش وابسته به بازتولید بی‌وقفه‌ی همان چیزی است که قرار بود از بین ببرد.

مروژک، بدون آن‌که هرگز نامی از بنیامین بیاورد، دقیق‌ترین نمایشنامه‌ی ممکن را درباره‌ی این ایده نوشته: دولتی که موفقیتش در سرکوب، پایه‌ی بقای خودش را از بین می‌برد، و برای زنده‌ماندن، مجبور می‌شود دشمنی از دل خودش بتراشد.

نمایشنامه‌ای که ثابت می‌کند خطرناک‌ترین نوع قدرت، آن قدرتی نیست که دشمن دارد؛ آن قدرتی است که برای وجود داشتن، مجبور است دشمن بسازد.