وقتی برای اولین بار این عبارت را در یکی از کتابهای شادروان دکتر حمید عنایت خواندم برایم دیرهضم بود ، اینکه یکی از سخت ترین کارها تعریف مفاهیم ساده است .( مضمون )اما بعدها به کرات دشواری ِ این دشواری را به تجربه دریافتم . گذشته از اینکه خودِ تعریف شرایطی دارد و بسیاری از مجادلات ریشه در نداشتن تعریفِ درست یا حداقل تعریف مشترک از مفاهیم مورد مجادله دارد و از اینروی در اکثریت موارد خشت اول کج نهاده میشود و در نتیجه بنا به سامان نمیشود ، نا اگاهی از این دشواریها شرایط را بدتر هم می کند. .بعبارت دیگر ما عادت کرده ایم بسیاری از مسائل و مفاهیم را بدیهی در نظر بگیریم ، غافل از اینکه دشواری اصلی در همین یک فقره مندرج است .
عقل یکی از همین مفاهیم بدیهی در فرهنک گفتمانی انسانهاست . بطوریکه ترکیب وصفی انسانِ عاقل به تصور غالب در ادبیات روزانه تبدیل شده است. در حالیکه هنوز سؤال عقل چیست ؟ جواب مناسب خود را از کسی نگرفته است.
با ملاحظاتی در جمله معروف زیر موضوع را پی می گیریم.
« شنونده باید عاقل باشد.»
1- در حالیکه تصور عموم وجود عقل در نهاد همه آدمیان است ، این الزام در این گفتار مندرج نیست و این معنی از آن دریافت نمی شود .
2- اینکه حتی در صورت وجود عقل در نهاد آدمیان ، انسانهایی هستند که عاقل نیستند یا عاقل نمیشوند.
3- اینکه آیا عقل مراتبی دارد ؟
4- در صورت وجود سطوح و مراتب ، کدام سطح از آن مطلوب یا مطلوبتر است.
5- اینکه عقل آدمی را چه کسانی و چگونه داوری میکنند ؟
6- اینکه مبنا و ملاک داوری داوران در مورد میزان و کیفیت عقل برچه پایه های استوار است ؟
7- آینکه اگر عقل قابلیت رشد دارد آیا ممانعت از رشدِ آن هم موضوعیت دارد؟
8- اینکه آیا عقل موهبت یکسان و همگانی است؟
9- اینکه اگر عقل ملاک زندگی همه انسانهاست ، تفاوت احکام عقلی آنها در موضوعات واحد و این همه اختلاف درجهان مشترک انسانی و جنگ و نزاع چه توجیهی دارد ؟
10- اینکه تاکنون چه کسی وجود عقل در خود را انکار و به نتایج واقعی آن تن داداه است؟
و البته اینها فقط نمونه ای از مسائلی است که در مورد عقل برای بسیاری از انسانها روشن نیست. در حالیکه همه انسانها با اینکه از بسیاری از موهبتها در هستی شکایت دارند ، اما تقریباً هیچ کس از سهمِ عقل و عقلانیت شخصی خود شکایتی ندارد و بلکه خود را همیشه عاقل تر ازدیگران می پندارد!
یک نتیجه گیری ساده این است که میزان و کیفیت عقل هر کس با ملاحظات بسیار ، بسیار متفاوت و مستقل از دیگران است.