
1- مقدمه
ماهواره، يا قمر مصنوعي (Artificial Satellite) ، به دستگاههاي ساخت بشر گفته ميشود که در مدارهايي در فضا به گرد زمين يا سيارات ديگر ميچرخند، (ماه، زمين و ساير سيارات ، ماهواره هاي طبيعي (Natural Satellite) نام دارند).
پس از ساخت ماهواره، آنها را توسط يک ماهواره بر، موشک يا شاتل فضايي به فضا پرتاب مي کنند تا در مدار معين خود بر حول محور زمين قرار گيرند. ماهواره هايي که حول محور مدار زمين در گردشند تنها زماني ميتوانند در مدار خود باقي بمانند که شتاب آنها با نيروي گرانش جرمي (به طور مثال زمين) که به دور آن مي چرخند، تناسب و تعادل داشته و تحت تاثير آن باشند. در صورتي که شتاب ماهواره بيشتر از گرانش زمين باشد، ماهواره در مسيري مستقيم از زمين دور
مي شود و بالعکس اگر شتاب ماهواره کمتر باشد به سمت زمين کشيده خواهد شد.
پس از اتمام عمر ماموريت ماهواره، آنها معمولاً در نقاط خاصي از جمله اقيانوس ها سقوط مي کنند. البته پيش از سقوط هنگام برخورد با مولکول هاي خارجي ترين لايه اتمسفر سرعت ماهواره کم شده و در اين زمان نيروي گرانش، ماهواره را به سمت لايه هاي داخلي اتمسفر مي کشاند و اين امر باعث مي شود در اثر حرارت بسيار زياد بخش اعظم ماهواره سوخته و باقي مانده احتمالي آن در نقاط از پيش تعيين شده اي که اکثراً در اقيانوس ها و درياهاي آزاد است، سقوط مي کند.
امروزه ماهواره ها تنها براي کسب اطلاعات از زمين كاربرد ندارند، بعنوان مثال هم اکنون چندين ماهواره پيشرفته علمي تحقيقاتي بر گرد خورشيد و اجرام منظومه خورشيدي در حال حرکتند و اطلاعات خود را از آن اجرام به مراکز مديريت ماهواره خود در زمين ارسال مي کنند.
2- تاريخچه
در چهارم اکتبر 1957 اولين ماهواره مصنوعي با نام اسپوتنيک 1 به فضا پرتاب شد.
اسپوتنيک 1 حاصل تحقيقاتي بود که دانشمندان علوم فضايي شوروي از سال 1955 آغاز کرده بودند. اسپوتنيک 1 در هر 96 دقيقه يک دور کامل به دور زمين مي چرخيد و اطلاعات به دست آمده را به صورت سيگنال هاي راديويي به زمين ارسال مي کرد. وزن اين ماهواره در حدود 83 کيلوگرم بود و چهارم ژانويه 1958 يعني سه ماه پس از پرتاب، به زمين سقوط کرد.
دو سال بعد اتحاد جماهير شوروي توانست دومين ماهواره مصنوعي را با نام اسپوتنيک 2 به فضا پرتاب کند، كه اين ماهواره بيش از پنج ماه در مدار زمين مي چرخيد.
در جدول 1 نخستين ماهواره كشورهايي كه اقدام به پرتاب آن نموده اند، ذكر شده است.
کشور سال پرتاب نام نخستين ماهواره
اتحاد جماهير شوروي ۱۹۵۷ اسپوتنيک ۱
ايالات متحده ۱۹۵۷ اکسپلورر ۱
فرانسه ۱۹۶۵ آستريکس
ژاپن ۱۹۷۰ اسومي
چين ۱۹۷۰ دونک فانگ هونگ ۱
هند ۱۹۸۰ روهيني
اسرائيل ۱۹۸۸ اوفک-۱
اوکراين ۱۹۹۵ سيچ-۱
ايران ۲۰۰۹ اميد ۱
3- انواع ماهواره ها
ماهواره هاي مصنوعي بر اساس ماموريت هايشان طبقه بندي مي شوند. شش نوع اصلي ماهواره عبارتند از:
3-1- تحقيقات علمي
ماهواره هاي تحقيقات علمي اطلاعات را به منظور بررسي هاي كارشناسي جمع آوري مي كنند.
3-2- هواشناسي
ماهواره هاي هواشناسي به دانشمندان براي مطالعه بر روي نقشه هاي هواشناسي و پيش بيني وضعيت آب و هوا كمك مي كنند.
3-3- ارتباطي
ماهواره هاي ارتباطي در واقع ايستگاه هاي تقويت كننده سيگنال ها هستند ، كه از نقطه اي امواج را دريافت و به نقطه اي ديگر ارسال مي كنند. يك ماهواره ارتباطي مي تواند در آن واحد هزاران تماس تلفني و چندين برنامه شبكه تلويزيوني را تحت پوشش قرار دهد. اين ماهواره ها اغلب در ارتفاع هاي بلند و بر فراز يك ايستگاه در زمين قرار داده ميشوند. يك ايستگاه در زمين مجهز به آنتني بسيار بزرگ براي دريافت و ارسال سيگنال ها مي باشد. گاهي چندين ماهواره كه دريك شبكه و درمدارهاي كوتاهترقرار گرفته اند ، امواج را دريافت و با انتقال دادن سيگنال ها به يكديگر آنها را به كاربران روي زمين در اقصي نقاط آن مي رسانند.
3-4- ردياب
به كمك ماهواره هاي ردياب ، كليه هواپيماها ، كشتي ها و خودروها بر روي زمين قادر به مكان يابي با دقت بسيار زياد خواهند بود. علاوه بر خودروها و وسايل نقليه اشخاص عادي نيز ميتوانند از شبكه ماهواره هاي ردياب بهره مند شوند. در واقع سيگنال هاي اين شبكه ها در هر نقطه اي از زمين قابل دريافت مي باشند. دستگاه هاي دريافت كننده ، سيگنالها را حداقل از سه ماهواره فرستنده دريافت و پس از محاسبه كليه سيگنال ها، مكان دقيق را نشان مي دهند.
3-5- مشاهده زمين
ماهواره هاي مخصوص مشاهده زمين به منظور تهيه نقشه و بررسي كليه منابع سياره زمين و تغييرات ماهيتي چرخه هاي حياتي در آن ، طراحي و ساخته مي شوند. اين ماهواره ها دائما در شرايط تحت تابش نور خورشيد مشغول عكس برداري از زمين با نور مرئي و پرتوهاي نامرئي هستند. محققان به كمك اين ماهواره ها، معادن و مراكز منابع در زمين را مكان يابي و ظرفيت آنها را مشخص مي كنند. همچنين اين ماهواره ها مي توانند به مطالعه بر روي منابع آبهاي آزاد و يا مراكز ايجاد آلودگي و تاثيرات آنها و يا آسيب هاي جنگل ها و مراتع بپردازند
3-6- تاسيسات نظامي
ماهواره هاي تاسيسات نظامي مشتمل از ماهواره هاي هواشناسي ، ارتباطي ، ردياب و مشاهده زمين مي باشند كه براي مقاصد نظامي به كار مي روند . برخي از اين ماهواره ها كه به ماهواره هاي جاسوسي نيز شهرت دارند قادر به تشخيص دقيق پرتاب موشكها ، حركت كشتي ها در مسير هاي دريايي و جابجايي تجهيزات نظامي در روي زمين مي باشند.
4- مدار ماهوارهها
ماهواره در يک مسير بسته که آن را مدار ماهواره مينامند، به دور زمين در گردش است. اين مسير ممکن است دايرهاي يا بيضي شکل بوده و مرکز زمين در مرکز اين مسير يا در يکي از کانونهاي بيضي آن قرار داشته باشد. ماهواره درصورتي که تحت تاثير نيروهاي گرانشي ديگري قرار نگيرد، همواره درصفحهاي به نام صفحه مداري به گردش خود به دور زمين ادامه ميدهد. حرکت اين صفحه مداري به پريود مدار و زاويه صفحه با صفحه استوا بستگي دارد. اگر اين زاويه صفر باشد، صفحه مداري منطبق بر صفحه استوايي زمين ميشود.
عموما ماهوارهها بروي چهار نوع مدار ذيل که بستگي به نوع کاربرد ماهواره دارد، قرار ميگيرند:
4-1- مدار پائين (Low Earth Orbit)
پائين ترين مداري كه ماهواره ها ميتوانند در آن قرار بگيرند، مدار پائين يا (LEO)
مي باشد. ارتفاع اين نوع ماهوارهها از سطح زمين بين ۳۲۰ تا ۸۰۰ کيلومتر است. مسير حرکت اين ماهوارهها از غرب به شرق و همجهت با دوران زمين بدور خود است.
بدليل نزديکي فاصله اين نوع ماهوارهها از سطح زمين، سرعت حرکت اين ماهوارهها خيلي بيشتر از سرعت دوران زمين بدور خود است. گاهي سرعت اين نوع ماهوارهها به ۲۷۳۵۹ کيلومتر در ساعت نيز ميرسد. با اين سرعت، اين نوع از ماهوارهها ميتوانند در هر ۹۰ دقيقه، يک دور کامل بدور زمين بگردند. برخي از ماهوارههاي هواشناسي، ماهوارههاي سنجش از دور و ماهوارههاي جاسوسي از اين نوعاند.
4-2- مدار قطبي
ماهوارههاي مدار قطبي به نوعي از ماهوارههايي گفته ميشود که مسير مدار حرکت آنها عمود بر خط استوا و مسير دوران از قطبهاي شمال و جنوب ميگذرد.
بعضي از ماهوارههاي هواشناسي و ماهوارههاي سنجش از دور از اين نوعاند.
4-3- مدار هم گردش (Geosynchronous Equatorial Orbit)
يك ماهواره در مدار هم گردش و يا مدار سنكرون استوايي دقيقا در بالاي خط استوا به گردش در
مي آيد. ارتفاع اين مدارحدود 35788 كيلومتر بوده و زمان چرخش كامل يك ماهواره در اين مدار برابر با 24 ساعت مي باشد، كه دقيقا برابر چرخش يك دور كامل زمين به دور خود است.
از آنجا كه زمين و ماهواره در يك جهت در حال گردش بوده مكان يك ماهواره در اين مدار از ديد ناظران زميني همواره ثابت بنظر مي رسد. بدليل فاصل زيادي كه ماهواره هاي هم گردش از زمين دارند محدوده پوشش اين ماهوارها در روي زمين بسيار وسيع و گسترده خواهد بود. كليه ماهوارههاي مخابراتي و تلويزيوني در اين مدار قرار دارند.
مدار GEO به افتخار پروفسور ارتور کلارک با نام کلارک اربيت Clark Orbitنامگذاري شده است.
4-4- ماهوارههاي مدار بيضوي
اين ماهوارهها داراي مداري بيضوي هستند. دو نقطه مهم از مدار اين ماهوارهها نقطه اوج و نقطه حضيض آنها است: قسمتي که به سطح زمين نزديک ميشوند به نام نقطه حضيض ناميده ميشود. قسمتي که از سطح زمين دور ميشود به نام نقطه اوج ناميده ميشود.
مسير حرکت و دوران اين نوع ماهواره مانند ماهوارههاي قطبي از سمت شمال به جنوب است. چون اکثر ماهوارههاي مخابراتي در مدار زمينايست قرار گرفتهاند، اين ماهوارهها هيچ پوششي بروي قطبهاي شمال و جنوب ندارند. به همين دليل و جهت پوشش قطبها از ماهوارههاي مدار قطبي استفاده ميشود. در واقع اين نوع از ماهوارهها شماليترين و جنوبيترين قسمت نيمکرهها را پوشش ميدهند.
5- سنجش از راه دور
5-1- تعريف
سنجش از راه دور تكنولوژي كسب اطلاعات و تصويربرداري از زمين با استفاده از تجهيزات هوانوردي مثل هواپيما ، بالن يا تجهيزات فضايي مثل ماهواره است . به عبارتي ديگر سنجش از راه دور عبارتست از علم و هنر كسب اطلاعات فيزيكي و شيميايي از پديده هاي زميني و جوي از طريق ويژگي هاي امواج الكترومغناطيسي بازتابي يا منتشر شده از آن ها و بدون تماس مستقيم با پديده هاي مذكور.
5-2- كاربردها
طيف وسيعي از کاربردهاي سنجش از دور در زمينه هاي مختلف شناسائي شده است، كه در ادامه به برخي از آنها اشاره مي شود.
1- انرژي
اکتشافات معدن
نفت و گاز (اكتشافات هيدروكربوري)
2- منابع طبيعي
کشاورزي
مديريت و پايش سواحل
آلودگيهاي زيست محيطي
پايش محيطي
جنگلداري و مرتع
پوشش و کاربري زمين
زمين شناسي
خاکشناسي و فرسايش خاک
اقيانوس شناسي و مطالعات آب
برف سنجي
حيات وحش
3- بلاياي طبيعي
سيل
زلزله
آتش سوزي
خشکسالي
زمين لغزش
طوفان شن
4- مطالعات توسعه شهري
کاداستر و ثبت املاک
مهندسي عمران و نقشه برداري
توسعه و برنامه ريزي شهري
5- مطالعات هواشناسي و جوي
بررسي لايه هاي مختلف جوي
بررسي خصوصيات ابرها
6- ساير موارد
آشکار سازي تغييرات
باستانشناسي
سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي
رادار
6- كاربردهاي ماهواره در صنعت نفت
6-1- پايش از راه دور ايستگاه هاي حفاظت كاتدي
در سيستمهاي حفاظت كاتدي جمع آوري، ثبت و ذخيره اطلاعات بسيار مهم مي باشد. با در اختيار داشتن اطلاعات مناسب از چگونگي تغييرات پتانسيل خطوط لوله انتقال نفت، مي توان اقدام مناسب را براي رفع نواقص حفاظت كاتدي انجام داد. پايش سيستمهاي حفاظت كاتدي مي تواند بصورت دستي و يا به كمك سيستمهاي مخابراتي انجام گيرد. امروزه بدليل محدوديت هاي روش هاي پايش دستي، روشهاي پايش از راه دور و به كمك سيستمهاي مخابراتي مورد توجه ويژه اي قرار گرفته است. سيستمهاي پايش از راه دور قادرند اطلاعات مرتبط با حفاظت كاتدي خطوط لوله را در فواصل مشخص زماني و يا بصورت Online اندازه گيري و گزارش نمايند. اين اطلاعات بر روي
Data Logger نصب شده در Test Point ها و ايستگاه هاي حفاظت كاتدي ذخيره شده و از راه دور قابل دسترس براي اپراتور سيستم حفاظت كاتدي مي باشد. انواع روشهاي تبادل اطلاعات در پايش از راه دور حفاظت كاتدي خطوط لوله عبارتند از : امواج راديويي، شبكه با سيم، شبكه موبايل يا تلفن همراه و سيستم ماهواره اي.
روش بي سيم شامل روش ماهواره اي و روش امواج راديويي مي باشد. در اين روش RTU ها، در محل ركتيفايرها و در وسط IP (Injection Point) يا نقطه تزريق جريان حفاظت كاتدي به لوله نصب مي شود. وظيفه RTU ها اندازه گيري اطلاعات سيستم حفاظت كاتدي، ذخيره سازي و تبادل اطلاعات مي باشد. در روش راديويي اطلاعات بين RTU ها تا رسيدن به آنتن اصلي از طريق امواج راديويي و به روش Forward & Store انجام مي پذيرد. به عبارت ديگر اطلاعات از يك RTU به RTU ديگر انتقال يافته تا در نهايت به واحد جمع آوري كل داده ها (Data Concentrator Unit) برسد و از آنجا اطلاعات از طريق ماهواره، فيبرنوري، موبايل، تلفن يا مايكروويو به اتاق كنترل نهايي (Master Control Center) ارسال مي شود،
در برخي از موارد بدليل مشكلات طبيعي و موقعيت جغرافيايي محل خط لوله، امكان بكارگيري روش با سيم و يا امواج راديويي وجود ندارد. در چنين شرايطي استفاده از تبادل اطلاعات از طريق ماهواره پيشنهاد مي گردد. در روش انتقال اطلاعات از طريق ماهواره مطابق شكل 1، اطلاعات حفاظت كاتدي از طريق RTU ها به ماهواره ارسال مي گردد. سپس اطلاعات در محل ديگري توسط سايت زميني دريافت و به شبكه اينترنت منتقل مي گردد. با انتقال اطلاعات به شبكه اينترنت، كاربران ذي ربط
مي توانند در هر محلي از اطلاعات حفاظت كاتدي خطوط لوله مطلع شوند. همچنين با توجه به پيشرفت هاي اخير بعمل آمده كاربران مي توانند فرمان هاي كنترلي لازم را براي ترانس ركتيفايرهاي موجود در مسير خطوط لوله ارسال نمايند.
شكل 1- پايش حفاظت كاتدي به روش ماهواره اي
6-2- رانش (زمين لغزش)
حركت توده اي از مواد تشكيل دهنده زمين، از يك شيب به سمت پايين را رانش يا ناپايداري شيب مينامند. اين پديده که گاهي منجر به صدمات مالي و جاني جبران ناپذيري مي شود در مناطق عمدتاً کوهستاني با وضعيت خاص اقليمي رخ مي دهد. رانش در ايران به عنوان يكي از بلاياي طبيعي، ساليانه خسارات جاني و مالي فراواني به كشور وارد مي سازد. سنجش از راه دور شامل فتوگرافي هوايي و تصاوير اخذ شده توسط ماهواره ها يا هر تکنيک دورسنجي ديگر براي مطالعه رانش، سودمند است.
کاربرد تصاوير سنجش از دور در مطالعات ناپايداري شيب ها، از نظر هزينه و زمان مقرون به صرفه مي باشد. همچنين، شرايط کلي سرزمين ها، تعيين کننده قابليت (استعداد) يک مکان براي رانش است، که اين امر مي تواند از داده هاي سنجش از راه دور تفسير مي شود.
مساله رانش در بخش انتقال مواد نفتي، با توجه به وسعت و پراكندگي خطوط لوله زيرزميني و عدم امكان پايش مستقيم و مستمر آنها از جمله مشكلاتي است كه مي تواند خسارات جبران ناپذيري به خطوط لوله وارد آورد كه حساسيت عمليات انتقال نفت و گاز اهميت اين امر را مضاعف نموده است. از آنجاييكه بخش زيادي از خطوط لوله در مناطق صعب العبور قرار داشته و اندازه گيري تنش خط لوله و ثبت اطلاعات مربوط به آنها بصورت مستمر از طريق نيروي انساني براحتي ميسر نبوده ، لذا پايش مداوم وضعيت خطوط لوله مي تواند با بكارگيري شبكه اي از سنسورها بمنظور پايش عومل موثر در رانش صورت پذيرد. اطلاعات جمع آوري شده در اين سامانه مي بايستي جهت تحليل و مديريت حفاظت خطوط لوله به پايگاه داده مركزي انتقال يابد. با توجه به اين موضوع كه در برخي نواحي، موانعي جهت برقراري ارتباط زميني وجود دارد، لذا مي توان از طريق ارتباط ماهواره اي اطلاعات جمع آوري شده را به پايگاه داده مركزي منتقل نمود و حتي در صورت نياز آلارم احتمال بروز رانش را به نزديكترين مركز كنترل ارسال نمود.