پرسشِ «حالت خوبه؟» که مرا به شرم واداشت شاید باز هم نپرسیم «حالت خوبه؟»، اما با نگاهمان به یکدیگر خواهیم گفت: «من شاهدِ رنجِ تو بودم، و عهد میبندم که دیگر هیچکس تنها نباشد.»
انسانِ ایرانی، از خاکسترِ این تجاوزها و گلولهها، انسانی خواهد بود که «درد» را به «آگاهی» و «بیپناهی» را به «همبستگیِ جهانی» گره زده است. ما دیگر به دنبالِ «قهرمان» نخواهیم گشت؛ ما خود به «نگهبانانِ کرامتِ یکدیگر» بدل خواهیم شد. این پایانِ «نهایتِ شب» است؛ نه با طلوعِ خورشیدی از بیرون، بلکه با اشتعالِ قلبی که دیگر از لرزیدن نمیترسد.
ما به «مکانهای حافظه» نیاز داریم. همانگونه که در آلمانِ پس از نازیها، اردوگاهها به موزههایی برای «هرگز فراموش نکردن» تبدیل شدند، سلولهای انفرادی و شکنجهگاههای ایران نیز باید به میعادگاهِ وجدانِ جمعی بدل شوند. ما باید برای آن چهل هزار جوان، و برای آن پدرِ غریب، بناهایی بسازیم که نه بویِ مرگ، بلکه بویِ «تعهد به کرامت» بدهند. بازسازیِ انسان یعنی تبدیلِ آن تروما به یک «میراثِ اخلاقی» که به نسلهای بعد هشدار دهد:
«اینجا مرزی است که انسان در آن سقوط کرد؛ دیگر هرگز به آنجا بازنگردید.»