این الگو آنقدر شایع است که توی روانشناسی و جامعهشناسی دین کلی دربارهاش بحث شده؛ از «مذهبیِ سوپرتندرو» تا «آتئیستِ سوپرتندرو» که ۱۸۰ درجه میچرخد. داستان این است که خیلی از این افراد، جهان را فقط سیاه و سفید میبینند. یا ۱۰۰ درصد حق با ماست، یا ۱۰۰ درصد باطل و فاسد. این سبک فکر کردن باعث میشود تا وقتی ایمان دارند، دین برایشان یک کلِ بینقص و روحانیون برایشان مقدس باشند و هر نقدی را حمله شیطانی بدانند. اما وقتی اولین شک جدی پیش میآید (مثلاً با دیدن یک تناقض یا ریاکاری)، چون حد وسطی نمیشناسند، ذهن یکباره از «همه چیز حق است» میپرد به «همه چیز دروغ است». نتیجهاش هم چرخش ۱۸۰ درجهای بدون طی کردن طیف میانی است.
نکته مهم اینجاست که برای خیلی از تندروها، دین فقط یک عقیده نیست؛ هویت اصلی زندگیشان است. آنها خودشان را سرباز دین یا مدافع حقیقت مطلق میبینند و دوستان و شغل و احترامشان در دل این هویت تعریف میشود. حالا اگر این هویت فرو بریزد، سقوط فقط برای «باور» نیست، بلکه «خودِ من» است که فرو میپاشد. برای همین است که ذهن برای فرار از این فروپاشی، سریع یک هویت جدیدِ بههماناندازه پررنگ میسازد: «من حالا افشاگر خرافهام». دوباره همان شدت، همان تعصب، فقط در جهت معکوس.
تندروی مذهبی اغلب با سرکوب شدید نیازها همراه است. وقتی کسی سالها لذتها و پرسشگریهایش را سرکوب کند، یا افسرده میشود یا یکجا میترکد. آن وقت از «هرچه میل است حرام است» میرسد به «هرچه قبلاً حرام بوده حالا باید تجربه کنم». این همان انفجار بعد از فشار است. در کنار اینها، بحثِ «ایمان قرضی» هم مطرح است. خیلیها ایمانشان را از خانواده و محیط گرفتهاند، بدون اینکه شخصاً پرسیده باشند. این ساختمانِ ایمان، دیوارهای قطوری دارد اما «پی» ندارد. وقتی مهاجرت میکنند یا به محیطهای بازتر میروند، ساختمان شروع میکند به ریزش و چون تفکر انتقادی تمرین نکردهاند، کل سیستمعامل ذهن را پاک میکنند.
در نهایت، خیلی از این آدمها با مفاهیمی مثل احتمال، عدم قطعیت و نسبیت معرفت راحت نیستند. آنها دنبال قطعیت مطلقاند. وقتی تناقض میبینند، بهجای اینکه بگویند «شاید بخشهایی از این سیستم درست باشد و بخشهایی نه»، میگویند یا کلش دروغ است یا کلش حقیقت. افراد متعادل معمولاً با «معنای کوچک اما پایدار» در زندگی کنار میآیند؛ رشد شخصی، روابط انسانی، و اخلاق روزمره. آنها نیاز ندارند خودشان را وسط یک جنگ کیهانیِ خیر و شر ببینند.
خلاصه اینکه ضد دین شدن همیشه نشانه فهم عمیق نیست. چرخش ۱۸۰ درجه، خیلی وقتها فقط جابجایی تعصب است، نه حلکردن آن. نرمافزار ذهن عوض نشده؛ فقط دیتابیس عوض شده است. همان مکانیسمهایی که یک روز فرد را مبلغ متعصب کرده بود، حالا او را به یک آنتیمذهبِ متعصب تبدیل کرده است.