این روزها زیاد درباره‌ی AI slop می‌شنویم؛ محتواهایی که سریع و در حجم زیاد تولید می‌شن، اما اغلب شبیه هم به نظر می‌رسن.
مقاله‌های زیادی هم خوانده‌ام که درباره‌ی ارتباط بین اسکرول بی‌پایان ما و این همه شباهتی که در چیزهایی که می‌بینیم وجود دارد، حرف می‌زنند؛ چه در شبکه‌های اجتماعی و چه بیرون از آن در Pinterest، Instagram، LinkedIn...
برای ما طراح‌ها این فهرست حتی طولانی‌تر هم می‌شه.
هر روز صدها UI، case study، design system، landing page و محصول جدید می‌بینیم.
اما یک سؤال برای من پیش اومده:
آیا بیشتر دیدن، لزوماً باعث می‌شه بهتر ببینیم؟
یا شاید داریم فقط چیزهای بیشتری مصرف می‌کنیم، بدون اینکه واقعاً بهشون توجه کنیم؟
مدتیه دارم به این فکر می‌کنم که در چنین فضایی، یکی از چیزهایی که بیشتر از همیشه بهش نیاز داریم، سلیقه است.
نه سلیقه به معنای اینکه بدونیم چه چیزی «قشنگ»ه.
بلکه به معنای اینکه بدونیم چه چیزی برای ما خوبه، چرا خوبه و چرا بعضی چیزها رو انتخاب نمی‌کنیم.
من هم خودم شک دارم که این اسکرول‌های شبانه روی سلیقه‌ام بی‌تأثیر باشند.
اما یک سؤال برایم پیش آمده:
از کی مصرف کردن این‌قدر چیز بدی شد؟
مگر یکی از ویژگی‌های مشترک نویسنده‌ها این نیست که عاشق کتاب خواندن‌اند؟
مگر دیدن طراحی محصولات برتر قاعده طراحی فیچر جدید نیست؟
پس چرا حالا هر بار که نمی‌دانم چه بپوشم و می‌روم سراغ Pinterest، احساس می‌کنم دارم کار اشتباهی می‌کنم؟
ما در یک دوره‌ی جالب از کارهای خلاقانه زندگی می‌کنیم؛ دوره‌ای که AI می‌تواند بخش زیادی از فرایند اجرا را برایمان انجام دهد.
در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین چیزهایی که برای ما باقی می‌ماند، سلیقه‌مان است.
اما اگر سلیقه‌ی ما بیش از حد تحت تأثیر دنیای آنلاین باشد، چطور می‌توانیم آگاهانه آن را شکل بدهیم؟
تعریفی که من از سلیقه دارم، طی سال‌ها تغییر کرده و گسترده‌تر شده.
ولی هنوز وقتی به «سلیقه» فکر می‌کنم، چیزهایی مثل استایل شخصی، خانه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، لباس‌هایی که می‌پوشیم، کتاب‌هایی که می‌خوانیم و موسیقی‌ای که گوش می‌دهیم به ذهنم می‌رسد.
اگر کمی عمیق‌تر نگاه کنیم، چیزی که همه‌ی این‌ها را به هم وصل می‌کند این است که همه‌شان فقط وسیله‌اند.
چیزی که از طریق آن‌ها بیان می‌کنیم، ترجیحات خودمان است.
Scott H. Young، نویسنده‌ی کتاب Ultralearning، تعریف جالبی از سلیقه دارد:
سلیقه یعنی توانایی تشخیص ایده‌های خوب از بد، فرصت‌های امیدوارکننده از مسیرهای بن‌بست و راه‌حل‌های ظریف و هوشمندانه از راه‌حل‌هایی که فقط کار می‌کنند.
اگر بخواهیم کمی علمی‌تر به موضوع نگاه کنیم، سلیقه یک جور حس درونی برای تشخیص و تمایز است که از تجربه و ترجیحات ما شکل می‌گیرد.
در مورد سلیقه، technically چیزی به اسم «درست» یا «غلط» وجود ندارد.
ولی با این حال، تقریباً همه‌مان می‌توانیم بفهمیم کسی «خوش‌سلیقه» است یا «بدسلیقه».
چون سلیقه فقط به زیبایی‌شناسی مربوط نمی‌شود.
ترکیبی است از تجربه‌های انسانی، فرهنگ، زیبایی و حتی ارزش‌های اخلاقی ما.
و وقتی بتوانیم بخشی از این‌ها را در چیزهایی که خلق می‌کنیم نشان بدهیم، آدم‌های دیگر هم به شکل طبیعی با آن ارتباط برقرار می‌کنند.
در تمام مقاله‌ها و فروم‌هایی که برای نوشتن این مطلب زیرورو کردم یک توصیه بیشتر از همه تکرار می‌شد:
خودت را غرق آثار خوب کن.
شبکه‌های اجتماعی این کار را خیلی راحت کرده‌اند.
می‌توانیم بین لحظه‌ای که روی تخت دراز می‌کشیم تا وقتی خوابمان ببرد، ۲۳ ویدیوی موردعلاقه، ۱۲ آموزش و تعداد بی‌شماری لیست و مقاله ببینیم.
و البته که آدم‌های خلاق زیادی هستند که واقعاً ارزش دنبال کردن دارند.
اما چیزی که داریم دائماً وارد ذهنمان می‌کنیم، در نهایت بیشتر از هر چیز نظر و سلیقه‌ی دیگران است.
من فکر می‌کنم ما کمی بیش از حد به «مصرف کردن» بد و بیراه گفته‌ایم.
چون بین مصرف بیش از حد و مصرف آگاهانه تفاوت زیادی وجود دارد.
و به نظرم، دومی اولین قدم برای ساختن سلیقه است.
یکی از چیزهایی که درباره‌ی سلیقه بهش فکر می‌کنم، اینه که از چیزی که مصرف می‌کنیم ساخته می‌شه.
اگر مدام یک نوع موسیقی گوش بدیم، یک ژانر فیلم ببینیم یا یک مدل طراحی رو دنبال کنیم، طبیعیه که نگاه‌مون هم کم‌کم در همون محدوده شکل بگیره.
برای همین، شاید اولین قدم این باشه که کمی آگاهانه‌تر انتخاب کنیم چه چیزهایی وارد ذهنمون می‌شن.
و اینجا یک نکته‌ی مهم برای من وجود داره:
الهام گرفتن فقط از حوزه‌ی خودمون نیست.
اگر Product Designer هستیم، لازم نیست تمام چیزی که می‌بینیم UI و case study باشه.
یک فیلم خوب می‌تونه به ما درباره‌ی storytelling یاد بده.
یک کتاب می‌تونه نگاه‌مون به structure و hierarchy رو تغییر بده.
معماری می‌تونه درباره‌ی فضا و proportion چیزهایی بهمون یاد بده.
حتی یک بسته‌بندی خوب می‌تونه باعث بشه به information hierarchy جور دیگه‌ای نگاه کنیم.
گاهی بهترین ایده‌ی طراحی محصول، از یک محصول دیگر نمیاد.
خیلی راحت است که خودمان را در یک چارچوب محدود کنیم و بگوییم:
«خب، من طراح محصول هستم، پس باید محصولات زیادی ببینم.»
هنر، هنر است.
فرقی نمی‌کند از چه مدیومی آمده باشد، در چه فرهنگی ساخته شده باشد یا متعلق به کجای دنیا باشد.
الهام گرفتن را به چیزی که خودت تولید می‌کنی محدود نکن.
سلیقه فقط از چیزهایی که دوست داریم ساخته نمی‌شه؛ از چیزهایی که دوست نداریم هم ساخته می‌شه.
برای همین، باید کمی judgmental باشیم.
هر چیزی که انتخاب می‌کنی ببینی یا بخوانی، سعی کن همزمان نظر خودت را هم شکل بدهی.
این رو دوست دارم.
این رو دوست ندارم.
این قسمت خوبه، ولی این یکی نه.
نمی‌دونم چرا، ولی این تجربه برای من درست کار نمی‌کنه.
و بعد از خودمون بپرسیم:
چرا؟
این «چرا» خیلی مهمه.
مثلاً وقتی یک اپلیکیشن رو دوست داریم، فقط نگیم «UI خوبی داره».
دقیق‌تر نگاه کنیم.
آیا navigation باعث شده راحت‌تر مسیرم رو پیدا کنم؟
آیا microcopy حس اعتماد ایجاد کرده؟
آیا hierarchy به من گفته از کجا شروع کنم؟
آیا interactionها قابل پیش‌بینی بودن؟
یا حتی برعکس؛ چرا با یک محصول ارتباط نگرفتم، با اینکه از نظر بصری خیلی خوب طراحی شده بود؟
این تمرین کم‌کم کمک می‌کنه از «می‌پسندم» برسیم به «می‌فهمم چرا می‌پسندم.»
و فکر می‌کنم این دقیقاً یکی از تفاوت‌های بین داشتن سلیقه و صرفاً دنبال کردن ترندهاست.
و همین به تو کمک می‌کند بفهمی چطور می‌توانی کار خودت را بهتر کنی.
منظورم این نیست که یک فولدر پر از screenshot داشته باشیم.
احتمالاً همه‌ی ما یکی از این فولدرها داریم.
مشکل اینه که اگر فقط چیزهایی رو که دوست داریم save کنیم، بعد از مدتی یک آرشیو خیلی بزرگ داریم که نمی‌دونیم چرا داخلشون هستن.
بهتره گاهی همراه چیزی که ذخیره می‌کنیم، دلیلش رو هم ثبت کنیم.
مثلاً:
«این صفحه رو دوست دارم چون اطلاعات زیادی داره، ولی هنوز شلوغ به نظر نمی‌رسه.»
یا:
«این onboarding رو دوست دارم چون قبل از اینکه چیزی از من بخواد، دلیلش رو توضیح می‌ده.»
یا حتی:
«این طراحی از نظر بصری جذابه، ولی فکر می‌کنم زیادی دنبال ترند بودن رفته.»
این کار ساده کم‌کم یک چیز جالب می‌سازه:
آرشیوی از طرز فکر خودمون.
بعد از مدتی، وقتی برمی‌گردیم و نوشته‌هامون رو می‌خونیم، الگوها رو می‌بینیم.
می‌فهمیم چه چیزهایی مدام توجهمون رو جلب می‌کنن.
چه نوع طراحی‌هایی رو ترجیح می‌دیم.
چه چیزهایی اذیتمون می‌کنن.
و حتی چه نوع مسئله‌هایی بیشتر برامون جذابن.
این‌ها همون چیزهایی هستن که کم‌کم تبدیل می‌شن به نقطه‌نظر شخصی ما به‌عنوان یک طراح.
الهام گرفتن از دیگران راه خیلی خوبی برای بزرگ‌تر کردن دنیای خلاقانه‌ات است.
اما چیزی که از دنیای خودت و تجربه‌های خودت وارد کارت می‌کنی، همان چیزی است که خروجی تو را منحصربه‌فرد خودت می‌کند.
«خوب است که در ارتباط بمانیم. فکر می‌کنم دفترچه‌ها دقیقاً برای همین هستند...
فکر می‌کنم بهتر است با آدمی که قبلاً بودیم هم در ارتباط بمانیم؛ حتی اگر دیگر هم‌صحبتی با او را دوست نداشته باشیم...
به یاد داشته باش که من بودن چه حسی داشت؛ اصل ماجرا همیشه همین است.»
— Joan Didion، On Keeping a Notebook
شاید این یکی از سخت‌ترین بخش‌های ماجرا باشه.
ما عادت کردیم هر چیزی که می‌سازیم، از همون اول قرار باشه خوب باشه.
به‌خصوص در طراحی.
اما برای ساختن سلیقه، شاید لازم باشه گاهی چیزهایی بسازیم که قرار نیست خوب باشن.
یک پوستر بد.
یک نقاشی بد.
یک UI عجیب.
یک ایده‌ای که شاید هیچ‌وقت وارد portfolio نشه.
چون وقتی چیزی می‌سازیم، مجبور می‌شیم انتخاب کنیم.
و همین انتخاب‌ها هستن که کم‌کم به ما یاد می‌دن چه چیزی رو دوست داریم و چه چیزی رو نه.
سلیقه فقط از مصرف کردن ساخته نمی‌شه؛ از ساختن هم ساخته می‌شه.
هر بار که چیزی را امتحان می‌کنی، یک چرخه‌ی بازخورد برای خودت می‌سازی.
یک چرخه که به تو می‌گوید چه چیزی جواب می‌دهد، چه چیزی نمی‌دهد و مهم‌تر از همه، ساختن چه چیزی برای خودت حس خوبی دارد.
❖❈❖
در دنیایی که هر روز با هزاران تصویر و ایده مواجه می‌شیم، شاید چیزی که بیشتر از همیشه بهش نیاز داریم، این باشه که گاهی از جریان محتوا فاصله بگیریم.
به کتاب‌فروشی بریم و بدون اینکه الگوریتم چیزی بهمون پیشنهاد بده، بین کتاب‌ها بچرخیم.
فیلمی ببینیم که ترند نیست.
به گالری بریم.
به معماری یک ساختمان دقت کنیم.
یک کتاب رو فقط به خاطر جلدش برداریم و ورق بزنیم.
یا حتی یک چیزی بسازیم که قرار نیست هیچ‌کس ببینتش.
چون شاید ساختن سلیقه، بیشتر از اینکه به بیشتر دیدن مربوط باشه، به دقیق‌تر دیدن مربوطه.
خیلی راحت است که به آدم‌های خلاق دیگر نگاه کنیم و با خودمان بگوییم:
«وای، این انگار استعداد ذاتی دارد. من هیچ‌وقت نمی‌توانم همچین کاری بکنم.»
اما چیزی که واقعاً داریم انجام می‌دهیم، کم‌اهمیت جلوه دادن توانایی خودمان برای یاد گرفتن است.
سلیقه خیلی وقت‌ها شبیه چیزی غیرقابل لمس به نظر می‌رسد؛ انگار یا آن را داری یا نداری.
ولی در واقع خیلی ساده‌تر از این حرف‌هاست:
سلیقه یعنی ترجیح شخصی تو.
و برای ساختن این ترجیح چه کار باید کرد؟
آثار خوب را ببین.
درباره‌شان نظر داشته باش.
مقایسه‌شان کن.
و چیزهای مختلف را امتحان کن.
در نهایت، قرار نیست فقط بلد باشیم از patternهای موجود استفاده کنیم یا بفهمیم «الان چه چیزی ترنده».
مهم‌تر اینه که بتونیم ببینیم، سؤال بپرسیم و انتخاب کنیم.
چون شاید یکی از ارزشمندترین چیزهایی که یک طراح می‌تونه بسازه، قبل از هر محصولی، نگاه خودش باشه.
