ویرگول
ورودثبت نام
محمود فروزبخش
محمود فروزبخشنویسنده و اصفهان اندیش
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
خواندن ۷ دقیقه·۱ سال پیش

مرور تاريخي تحليلي باباركن الدين

 

بابارکن الدین عارف قرن هشتم است و در اواخر دوران ایلخانیان می زیسته است. عمده شهرت وی به دلیل داشتن بقعه زیبایی است که بنیان آن در دوره ایلخانی بنا شده است و در دوره صفویه تکمیل شده است. این گنبد را همگان با 12 ترک بودن آن می شناسند که این عدد 12 به وضوح اشاره به 12 امام شیعه اشاره دارد و این ونوع معماری بر تشیع بابارکن الدین تاکید دارد.

همچنین رجوع به بابارکن الدین از زمانی بیشتر شد که شیخ بهایی، جوار این عارف را مکانی برای راز و نیاز خود قرار داد و چله خانه کنار مزار او، مکانی برای خلوت شیخ شد. جایی که این چهره نامدار جهان اسلام جدا از خلق، در بیرون از شهر، خدای خود را عبادت می کند و در نهایت از ضمیر همین مزار نورانی است که ندایی ویژه دریافت می کند که «ای شیخ برو و به کار خود مشغول باش». یعنی برو و به عبادت ویژه بپرداز که وقت مرگ تو نزدیک است.

شخصیت بابارکن الدین

اما جدا از بقعه بابارکن الدین که اکنون در اصفهان بعد از مسجدجامع، گلزار شهدا و حرم زینبیه، چهارمین مکان معنوی مورد رفت و آمد مردم است باید پرسید که اصلا این شخص چه بوده است و به کدامین تخصص شناخته شده است. بابارکن الدین آثار فراوانی دارد اما مهم ترین آنان کتاب «نصوص فی شرح فصوص» است کتابی که در آن فصوص الحکم ابن عربی را شرح کرده است. این کتاب هم اکنون در سه جلد به کوشش حامد ناجی برای اهل فن آماده است. یادآور می شویم که فصوص الحکم کتابی دشوار است که آن را مهم ترین اثر عرفان نظری می دانند و از رهگذر بابارکن الدین از شارحان ابن عربی به حساب می آید. شرحی که دو ویژگی اساسی دارد اول آن که به زبان فارسی نوشته شده است و ثانیا این که مذاقی شیعی دارد.

پس بابارکن الدین را باید نویسنده ای برجسته در حوزه عرفان نظری بدانیم شخصی که حتما در عرفان عملی هم دستی داشته است و لقب «بابا» اشاره به همین مقام دارد. بابا عنوانی بوده است که در گذشته های دوربه شخصیت های عرفانی اطلاق می شده است. باباها کسانی بوده اند که تنها از راه خدا صحبت نمی کردند بلکه دست شخص را می گرفتند و به مقصد می رساندند. در اصفهان چندین بابا بوده اند که به سبب این بقعه، اکنون بابارکن الدین بیشترین شهرت را دارد وهمین مطلب هم به خوبی نشان می دهد که اگر کسی بارگاه و بقعه ای زیبا داشته باشد تا چه حد می تواند به ماندگاری نامش کمک کند.

فهم جایگاه تاریخی صوفیه

از طرف دیگر ای عنوان بابا نشان می دهد که بابارکن الدین از صوفیه بوده است. برای فهم صوفیه باید پلی به جایگاه تصوف در قرن هشتم بزنیم تا درک درستی از صوفیان در آن مقطع زمانی داشته باشیم. در آن دوره اصفهان هنوز به طور رسمی شیعه نشده است زیرا در قرن دهم است که به وسیله صفویه، تشیع مذهب رسمی ایران اعلام می شود و ما هنوز تا آن زمان سالیانی راه داریم. از طرفی هلاکوخان حدود صد سال پیش در کشورگشایی های خود، با سقوط بغداد خلیفه عباسی را ساقط کرده است و محور اصلی عالم تسنن از میان برداشته شده است.

بعد از هم پاشیده شدن خلافت عباسی، عالم اسلام فرصت نفس کشیدنی یافت و با نابودی ستون اصلی، محورهای فرعی امکان بروز پیدا کردند که در این میان سهم تصوف بیش از سایرین بود تا جایی که تصوف میاندار فرهنگ در قرون هفت، هشت و نهم قمری بود.

تصوف را در واقع از حیث تاریخی می توان پلی میان تسنن و تشیع دانست. تا پیش از این در اصفهان گرایش های محبت اهل بیت امکان بروز داشته ند این مهم از زمان آل بویه و صدارت صاحب ابن عباد خود را نشان داده است و اکنون در قرن هشتم حتی می توان گفت گرایش تسنن دوازده امامی در اصفهان دیده می شود.

تصوف با گذار از تسنن امکانی برای بروز شیعه بود و نسبت به شیعه یک شباهت بزرگ و یک تفاوت آشکار داشت. شباهت تصوف به تشیع همانا اعتقاد به کلید واژه «ولی» بود. جایی که صوفیان نیز به ولایت اعتقاد دارند و معتقدند که سالک باید دربست در اختیار امر ولی الله باشد. این مقام معنوی جایش در آموزه های تسنن خالی بود و اشاره به تفاوت تصوف و تسنن دارد.

اما تفاوت تشیع و تصوف در چیست؟ تشیع ولایت را تنها در اهل بیت پیامبر و مشخصا در فرزندان امام حسین می داند اما در عمده گرایشات سنی تصوف اعتقاد برآن است که در هر دوری از زمان، وجود ولی لازم است اما این ولی لزومی ندارد که از نیای خاصی باشد تا جایی که مولوی می گوید:

پس امام حی قائم آن ولی است

خواه از نسل عمر، خواه از علی است

اما در هر صورت تصوف خدمت بزرگی به ترویج تشیع در اصفهان و ایران داشته است زیرا باعث کنده شدن مردمان از تسنن شده و بعد از آن راه انتقال به تشیع تسهیل شده است.

ریشه قرآنی تصوف

مطلب بعدی آن است که باید بدانیم که اصل و ذات عرفان صوفیان ریشه در قرآن دارد. البته منکر نمی شویم که صوفیان در مقاطع مختلف تاریخی از ادیان و مذاهب مختلف غیر اسلامی هم برداشت هایی داشته اند و اقتباس هایی کرده اند. از بودایی ها گرفته تا مسیحیت. از مانی بگیر تا فرقه های گوناگون هند. اما کلیدواژه های اصلی تصوف در قرآن موجود هستند. اگر «زهد» و «محبت» را دو بال اصلی عرفان در ایران بدانیم، این هر دو واژه ریشه در آموزه های اسلامی دارند.

پس باید گفت عرفان اسلامی که در قرن هشتم در تصوف جلوه داشت ریشه و تنه اصلی در ذات اسلام و گزاره های قرآن دارد و علاوه برداشت هایی هم از مکاتب رنگارنگ دیگر داشته است.

جایگاه اجتماعی بابارکن الدین

اگر بخواهیم به جایگاه اجتماعی بابارکن الدین در زمان حیاتش اشاره کنیم نخست باید بدانیم که از زندگی او چندان محتوایی در دسترس ما نیست اما به سبب جایگاه کلی او می توانیم حدس هایی بزنیم. نخست باید بدانیم به سبب فقدان ساختارها و نابودی پیش آمده و فلاکت ها گرایش به عرفان در دو قرن هفتم و هشتم شدت یافته است. نوعی معنویت گرایی شدید و ظهور باطن گرایی در ایجا مطرح بوده است که نقش بابا ها را پررنگ می کند.

دوم آن که باید بدانیم مغول ها در سرزمین خود از ابتدا شمنی بودند در آن آیین بزرگانی شبیه مقام ساحره وجود داشتند که مغول ها بسیار از آن ها حساب می بردند. هنگامی که آن ها بلاد اسلامی را تصرف کردند متوجه شخصیت هایی تارک دنیا شدند که به نوعی آنان را به یاد همان ساحران می انداخت. شاید این دلیلی بود که مغول ها به این شخصیت ها در حوزه عرفان و تصوف احترام ویژه ای بگذارند و البته این احترام و بعضا اطاعت و همراهی ریشه در ترسی داشت که تصور جایگاه آن ساحران برایشان ایجاد می کرد.

اما هرگاه بپرسند بزرگ کرامت بابارکن الدین چه بوده است باید جواب داد همین که از پس هفت قرن همچنان مردمان به آن رجوع می کنند و کنار مزار آن تنفس گاه معنوی در هیاهوی شهر است. این که امروز از هر قشری با هر ظاهری پناهنده به این مقبره می شود و البته بسته به وسع خود از فیوضات بابا بهره مند می شود.

بابارکن الدین و استعاره ققنوس

مطلب دیگری که به طور ویژه باید به آن اشاره کنیم، حیات تمدنی اصفهان بعد از ویرانی حمله مغول است. بر همگان واضح است که مغولان با ورودشان به شهر اصفهان ثمره ای جز ویرانی نداشتند و قتل و غارت نتیجه همیشگی هجوم آنان بود به گونه ای که از شکوه پیشین اصفهان کاسته شد و شهر تا آستانه مرگ پیش رفت. اما در کمتر چهل سال بعد این تفکر ایرانی اسلامی بود که خود را در شخصیتی مانند غازان خان و اصلاحاتش نشان داد. اصلاحاتی که توسط برادرش الجالتو ادامه یافت و به منطقه اصفهان هم کشیده شد. الجایتو نه تنها مانند برادر مسلمان شد بلکه شیعه هم شد و ثمره دوران او و بعد از آن در اصفهان هنوز با آثاری باشکوه آشکار است. بقعه بابارکن الدین، بقعه باباقاسم، مناره دارالضیافه، محراب الجایتو و از همه مهم تر منارجنبان.

این ها همه حاصل بیدار شدن عظمت خفته تمدن اسلامی ایرانی است که اکنون از پس نفوذ در میان ایلخانیان و تسخیر قلب و ذهن بزرگان آنان خود را نشان می داد. چه کسی فکر می کرد ایرانیانی که باید به پیشگاه بت های ایلخانی سجده می کردند دوباره مساجد خود را آباد کنند و در اکنون در زیباترین بقعه ها یاد خدای یکتا را گرامی دارند. این همان استعاره ققنوس است. اصفهان دردوران مغولی سوخت و در دوره ایلخانی خاکستر شد اما از خاکستر خود دوباره متولد شد و ققنوس جدید همان تجلی فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی است که اکنون خود را در یکی از نشانه هایش بابارکن الدین نشان می دهد.

 

 

 

 

 

 

۰
۰
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
نویسنده و اصفهان اندیش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید