در بعضي از مطالبي كه در تمجيد و ستايش مقام استاد فرشچيان نوشته شد، مشاهده كردم كه نام ايشان را در رده برخي هنرمندان معاصر ديگر قرار داده بودند، از جمله نام در نوشتارهايي مشاهده كردم ايشان را در كنار نام استاد محمدرضا شجريان قرار داده بودند.

استاد فرشچيان بزرگي در عرصه تخصص نگارگري ايراني بود و استاد شجريان بزرگي در عرصه تخصصي آواز ايراني. اين هر دو از حيث بزرگي در عرصه تخصصي خود قله بودند و از حيث قله بودن شباهتي با هم داشتند اما اين قلم اعتقاد دارد استاد فرشچيان جايگاه به مراتب مهم تري دارد كه به آن اشاره خواهم كرد.
اما پيش از بحث مقايسه بايد تذكر دهيم كه حال و هواي زندگي شخصي و عقايد يك فرد، نمي تواند جايگاه تخصصي او را خدشه دار كند. همان طور كه ما امروز اشعار حافظ را مي خوانيم بدون آن كه از زندگي شخصي او اطلاعات كاملي داشته باشيم كه البته اگر هم داشتيم اين اطلاعات چندان مهم نيستند چون ما با شعر و غزل حافظ كار داريم نه با عقايد و مسلك او به عنوان يك فرد.
بر اين تذكر پافشاري داريم كه سبك شخصي يك فرد نمي تواند به جايگاه تخصصي او لطمه اي وارد كند و اساسا استادي در يك فن خاص خود مقامي است كه با مبحث ديگري قابل جايگزين و خدشه نيست. اما مقايسه استاد فرشچيان با ساير قلل فرهنگي ما از حيث حرف هاي مطرح ايدئولوژيك يا مباحثي از اين دست نيست بلكه اين برتري استاد فرشچيان از ابعادي واضح قابل بيان است.
نخست اين كه استاد فرشچيان، هنرهاي بصري را با عام مردم آشتي داد. عوام الناس معمولا ارتباطي با نگارگري يا هنرهايي از اين دست ندارند اما كيست كه خاطره يا حس خوبي از تابلوهاي فرشچيان نداشته باشد. كيست كه از شاهكار عصر عاشورا، ردي در ذهن نداشته باشد؟
اساسا فرشچيان توانست جنبه رسانه اي نگارگري ايراني را زنده كند. اين كه او واقعا صاحب مكتب يا سبك بود بحثي تخصصي است كه ربطي به اين نوشتار ما ندارد. مهم زنده كردن جنبه رسانه اي نقاشي است. جايي كه بيشتر مردم نسبتي با آن دارند اما فرشچيان به سبب چنگ زدن به مفاهيم و معاني متعالي مذهبي توانست با عمق جان ايرانيان ارتباط برقرار كند. نمي خواهيم از او عارفي يا قديسي بسازيم اما در كمترين بيان بايد بگوييم كسي كه به چنين توفيقي دست يافته قطعا در زندگي شخصي خود بهره از اين مفاهيم و معاني برده است و جانش را طوري پرورش داده كه توانسته آن صفت متعالي و آن حالت عالي را درون ضمير خود هضم كند تا بتواند با دست توانايش اثري ارائه دهد كه با حداكثر مخاطب صحبت داشته باشد.
اين در حالي است كه آواز ايراني اساسا شان رسانه اي داشته و دارد و اين گونه نيست كه استادي مانند شجريان احياكننده شان رسانه اي آواز بوده باشد. آواز پيوسته طرفداران خود را دارد هر چند آواز شجريان چندين مرتبه بيشتر طرفدار دارد اما در حال او را زنده كننده شان رسانه اي آواز نمي توانيم بدانيم.
مطلب ديگر آن كه آواز سخني به زبان فارسي است و در بهترين حالت مخاطب آن بيشتر فارسي زبان ها هستند كه معاني الفاظ بيان شده را مي فهمند هر چند كه غيرفارسي زبان ها هم بعضا بي بهره نيستند اما اصل و اساس را بايد با مخاطب ايراني بدانيم اما زبان فرشچيان زباني جهاني است او وقتي از ماجراي ابراهيم با ديگران سخن مي گويد زبانش فراتر از زمان ها و مكان هاست. او از «امتحان سخت» ابراهيم مي گويد و بينش يك مسلمان را از داستان به مسلخ بردن اسماعيل بيان مي كند و با زبان تصوير تفاوت اين ماجرا را نسبت به ساير اديان و مكاتب مشخص مي سازد.
پس زبان تابلوهاي مذهبي فرشچيان زباني جهاني است اگر چه ريشه اي دارد در معارف اسلامي و بوم ايران دارد اما دايره سخنش به شدت بن المللي است. در ثاني شما ممكن است در آواز دوره معاصر شخص ديگري را بتوانيد در طراز عالي معرفي كنيد اما فرشچيان در عرصه نگراگري ايراني در دوره پنجاه سال ايران، بي همتاست.

سخن ديگر آن كه فرشچيان تنها در تخصص نقاشي خود محدود نشد و خدمات شايسته فراوان ديگري به مردمش عرصه داشت. خدماتي كه در اذهان مي ماند كه از آن جمله حتما بايد به مديريت ساخت ضريح فعلي امام رضا(ع) اشاره كنيم و در كنار آن نمي توانيم از ضريح امام حسين(ع) نيز نام نبريم. بي شك نام فرشچيان با اين دو خلق مقدس گره خورده است مطلبي كه ياد و خاطره او را به شكلي ممتازي در اذهان درخشان مي كند. يادي كه در عالي ترين لحظات همراه شيعيان است. اين ها توفيقاتي است كه هنرمندان ديگر كمتر از آن بهره برده اند و اين فرشچيان بود كه به چنين قابليتي دست يافت. پس هنگامي كه نام استاد بلندمرتبه را در نوشتار و گفتار به كار مي گيريم بايد دقت داشته باشيم كه او را هم رديف كساني بدانيم كه در حد و حدود چنين مقاماتي باشند.