صغیرِ کبیر

سخن از شاعری است که در هشت سالگی، امام حسین (ع) را در خواب دیده و حضرت از او می خواهد که برای او شعر بگوید. آری سخن از مردی است که چندان درس و بحث رسمی ندیده و قیل و قال مدرسه نشنیده اما بدون شک بزرگترین شاعر معاصر اصفهان است.

بزرگ بودن شاعران از آن جا می آید که در خاطرات ثبت می شوند و الا بزرگی را در صنایع ادبی و بدیع بودن کلمات نباید دید. اگر سعدی و حافظ پابرجا ماندند این نه به آن معنا که ما سعدی و حافظ را پاس داشته ایم بلکه به آن معناست که ما صدها سال است که می خواهیم مانند آن ها فکر کنیم و به عبارت دیگر گویی آن ها هستند که ما را پابرجا نگه داشته اند و گویی ثبات و بقای ما بر تارک هستی بنا بر این قاعده است که ما جا پای آن ها بگذاریم و بر صراط ایشان باشیم.

وقتی می گوییم صغیر اصفهانی یعنی نام شاعری که بیش از سایرین بر اذهان ماند و گذشت روزگار هنوز سروده ای او را از خاطر محو نکرده است. شاعری که 86 سال در جمع اصفهانی ها زیست. اگر از زندگانی او بپرسید باید بگویم مردی بود به شدت عادی که با شغل نساجی امرار معاش می کرد و در کارگاه خود چندین کارگر نیز کار می کردند.

صغیر مرد هر روزه کوچه و خیابان بود هر چند سرش پایین بود و مدام در حال مراقبه و تفکر بود. گاه گاهی قلمی از جیبش بیرون می آمد و شعری که به ذهنش نوشته بود را می نوشت. به شدت بداهه گو بود. این صفت را از همان دوران کودکی اش داشت. به این خاط صغیر خطابش می کردند که از دوران کودکی و زمانی که طفلی صغیر بود، شعر می گفت. دیگر در میان آشنایان و نزدیکان هم توانمندی او زبانزد شده بود.

اما نام آوری او تنها به دایره خاصی محدود نمی شد. صغیر در قلب مردم اصفهان جای داشت. این مهم نه به خاطر اشعار فراوانی بود که در دیوانش موجود است و نه به خاطر قوت ادبی او. بلکه بیشتر به خاطر محتوای اشعار او بود و منظور از محتوای اشعار، همه ابیات او نبود. هر چند که او در دایره گسترده ای از مفاهیم شعر سرایی کرده بود و گویی در شعر او کلام، تفسیر، حدیث و از همه مهم تر اخلاق دیده می شود و گاه انسان حیران می شود که چگونه فردی با این سوابق نداشته در تحصیلات به چنین فهمی از علوم اسلامی نائل شده است.

آری صغیر یک عارف بود. به شدت اخلاقی اما معروف بودن صغیر به خاطر اخلاق و عرفانش نبود زیرا در شهر او کم عارف و استاد اخلاق پیدا نمی شود.در میان روحانیت از یک سو و صوفیه از سوی دیگر، مدعیان این گونه فضائل پیدا می دند. صغیر همچنان شاعر بود و به واسطه شعر او بود که در تاریخ اصفهان کبیر شد.

به اصل بحث بازمی گردیم و به اصل قصه اشاره می کنیم. صغیر از آن جا شنیدنی شد که برای اهل بیت شعر می گفت و او در مورد ائمه اطهار شعر فراوان گفت اما صغیر را بیشتر به اشعارش در مورد امام علی (ع) می شناسند و در کنار آن مرثیه های عاشورایی جاودانه باقی مانده است. این راز ماندگاری صغیر است و الا از حیث شعر می توان گفت که محتوای اندیشه ای اشعار او بر فن شاعری او غلبه داشته و در میان مفاهیم متعددی که به رشته نظم درآورده، توجه اصلی مخاطب عام به همان اشعار اهل بیت بوده است و در میان این اشعار آن چه ورد زبان مردم کوچه و بازار بوده همان هایی است که در مورد سوگ و ماتم اباعبدالله سروده شده است. به علاوه آن که نام صغیر در نار نام هایی چون ولایت و غدیر می درخشد.

غدیر و ولایت دقیقا همان نقاطی است که صغیر در آن مقطع خاص تاریخی روی آن دست گذاشت و به عنوان پاسبانی از میراث شیعه نقش ایفا کرد. در زمانه ای که آشوب بازار دوره آخر قاجار است و ایران اشغال و قحطی را تحمل می کند و ایده مشروطه به ثمر نمی نشیند و سپس وارد دوران پهلوی اول می شویم و قرار است ماشین توسعه آمرانه از روی پیکر فرهنگ بومی ما عبور کند و در زمانه پهلوی دوم که تشیع به شدت بی دفاع است و مدرنیزاسیون و غرب گرایی همه جا خوش رقصی میک نند حالا نوبت شاعر است.

شاعری که باید سلاح در دست بگیرد و از هویت دفاع کند یا آن که مانند یک بنا آجر روی آجر بگذارد و از برای حفاظت از میراث دیوار بکشد. صغیر به سراغ اصل ولایت است. یا بهتر بگوییم او را به آن سمت کشاندند و او به نوعی برگزیده بود. از همان کودکی و چنان در مراقبه زیست که تا پایان عمر این موهبت را از او نگرفتند بلکه روز به روز بر منزلت او افزودند. آری سخن از اصل ولایت به میان آمد. اصلی که اصل تمامی اصولی است و پایه تمامی معارف دین. صغیر درست دست بر همین نکته گذاشت و از همین رهگذر نگهبان قلعه دین و دنیای مردم روز و شام شد.

ولایتی که اشاره به یک حقیقت دارد. حقیقتی که در صدر اسلام با نام علی ابن طالب درخشیده و در تمامی تاریخ شیعه هر بار به شکلی متجلی شده است. شعله ای که تنها حرارتش به خاط دعوای شیعه و سنی و ماجرای غیریت یافتن در دوران صفویه نبوده است. اصل ترسیم انسانی است که در تمام دوران ها بوده است. شعله ای که پرداختن به آن غلو نیست. شعله ای که سخن خدا از آن می آید، شعله ای که با انبیا سخن می گوید و این دادن نسبت خداوندی به آن شعله نیست بلکه این شعله آینه تمامی نمای تماممی صفات الهی است.

پس ذکر این علی جلی نه از سر کینه عثمانی هاست و نه ناشی از غلوهای شاعرانه. حقیقتی است که باید باشد. باید باشد و زنده بماند تا همه در پرتو آن گرم شویم. صغیر آن مرد سعیدی بود که خود را به این حقیقت تاریخی اتصال داد و جاودانه ماند نه مانند بسیار شاعرانی که از امور فانی سرودند و در اعماق تاریخ محو شدند او از باقی سرود و باقی ماند و هنوز هم ذکر و بیان اشعار او صفابخش هیئت های اصفهانی است. هنوز هم پیرمرد وقتی کلماتی از او را زمزمه می کند همچو دوران جوانی اش صورتش به قاعده پر اشک می شود. اشک می ریزد زیرا صغیر زودتر از تمام این ها با این اشعار گریسته است. او در کربلا حاضر شده است و درست لحظه ای که امامش در گودال فرود آمد قلم بر کاغذ فرود آورده است و زودتر از آن اسب بی سوار که به خیمه برمی گردد بر فرشچیان پیشدستی کرده و تابلوی خود را ترسیم کرده است.

صغیر خوب زمانی خود رابه اصفهان رساند. زمانه ای که شهر محتاج او بود. شهر بی دفاع بود و بیم فروپاشی فرهنگ در میان بود. شاید اجنبی و عاملان آن بتوانند ظاهر شهر را از دین بزدایند و ما را چند صباحی از احکام شرعی جدا کنند و زمانه خالی اخلاق الهی بشود اما هنوز گوهری در دل ها روشن است که گرمای محبتش سرد نمی شود و آن محبت به ولایت است که به سبب ذکر حسین ابن علی به یک باره گداخته می شود. صغیر مردی بود که به سراغ همین نکته رفت. او شعر فراوان سرود اما از او آن چه به یادگار مانده همین قسمتی است که اشاره به مارموریت تاریخی او دارد.

این یعنی آن که شیعه درست در وضعیتی که هیچ ندارد هنوز چیزی دارد. چیزی که به شدت مرموز است و تنها شاعران می توانند به سراغ آن راز روند یا آنان که شاعر صفتند. صغیر از برای ما از آن راز گفت. گوهر محتوا را با جوهر شاعرانگی در هم آمیخت تا باب میل مردم شود. زبانش را به مردم نزدیک کرد و ارتفاع محتوا را تا خود آسمان بالا کشید. صغیر، کبیر قلب ها شد. با ذکر علی و حسین و یاد کربلا و غدیر، گوهر اجدادی را محکم در دست گرفت تا بار دیگر این لعل نایاب در روزگاری دیگر هویدا شود و فاش بدرخشد. شاید که نه حتما بعد از او شعر بهتر و بیشتر از اهل بیت سروده خواهد شد، اما وظیفه ای که در زمانه درست خود انجام شود، واجبی است که جای اهمیت آن را هیچ مستحبی نمی گیرد و ثوابی دارد که جز ارزش ذاتی آن تمامی مابعد آن در فردای تاریخ نیز ملحق آن خواهد شد.