ویرگول
ورودثبت نام
محمود فروزبخش
محمود فروزبخشنویسنده و اصفهان اندیش
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
خواندن ۱۰ دقیقه·۴ سال پیش

سنت و عقلانیت

سخنرانی در جشن پنجاه سالگی علی قاسم زاده و بیست سالگی مجمع فرهنگی اژه ای سال 1391

خدا را سپاس میگویم از این که توفیق حضور در چنین جلسه ای را به من داد. بیش از هر چیز مراتب احترامم را نسبت به آقای علی قاسم زاده ابراز می کنم و امید دارم که ادامه دهنده راه ایشان باشم. موضوع بحث من «سنت و غقلانیت» است.

علی قاسم زاده، او در سال 1400 شهردار اصفهان شد
علی قاسم زاده، او در سال 1400 شهردار اصفهان شد


ابتدا سنت را تعریف می کنم: هر چیزی که قبل از ما بوده است، ریشه ما بوده است. منظورم حدیث پیغمبر نیست. هر چیزی که قبل از ما پیشینه­ ما را تشکیل داده است سنت است. سنت یک میوه عبارت است از: شکوفه، برگ، شاخه، تنه، ریشه و سرزمینی است که در آن رشد می کند.

تعریف من از عقلانیت همان چیزی است که در ذهن شماست از سوبژکتیویته گرفته تا عقل توحیدی و صدرایی و ... (نمی خواهم در اینجا توقف داشته باشم)

من اواخر دهه­ 70 و تمامی دهه 80 یعنی سنین نوجوانی خودم را در مجمع فرهنگی بوده­ام و کم و بیش با جریانات فرهنگی دخیل بوده­ ام. من در جوان های مذهبی یک دودستگی دیدم:

1- کسانی که در پازل سنت ، کاملا قرار می ­گیرند

2- کسانی که جلوی سنت چون وچرا و علامت سوال می­ گذارند.

البته این دسته بندی کامل نیست ولی از من بپذیرید. ادعای من آن است مسیری که مجمع فرهنگی اژه ای، پیمود بیشتر از نوع دوم بود. بگذارید یک خاطره­ ای نقل کنم: یادم است زمانی سر مداحی بحث بود مثلا مداحی طولانی بود بالای یک ساعت، یک عده می گفتند مداحی این است، که خب 7-8 تا رکن هم داشت در حالی که بعضی از دوستان دو دو تا چهارتا می­ کردند می ­گفتند مداحی باید نیم ساعت باشد. چه دعواهایی میشد تا این گزاره سنتی را تغییر دهند. و یا مثلا شام مراسم محرم. سنت ما این شده بود که هر شب شام بدهیم یک سالی هم این اراده را کردیم و عقلانیت به ما گفت که یک طور دیگر پذیرایی کنید. این چیزی است که معمولا کسانی که در پازل سنت قرار می­ گیرند و مطیع کامل­ند مورد توجه قرار نمی­ دهند. البته این­ها مال نوجوان­ های دهه­ 70 و 80 است.

و اما یک خاطره از آقای قاسم زاده : ایشان در 15 سالگی معلم دینی من بودند و این از شانس­ های بزرگ من بود چون معلم دینی اول دبیرستان خیلی مهم است. ایشان خیلی تاکید داشتند که هر کاری می­ خواهی بکنی جلویش یک چرا بگذار. مثلا می­ گفتند در یخچال را هم که باز می­کنی جلویش یک چرا بگذار! واقعا این در ذهن من جاافتاد و کم و بیش هم شاید عمل کردم البته آن قسمت یخچالش را نه!!!

احساس من این است که چنین جوهره­ای از دهه 70 در ما نهادینه شد و به سبب این که ما عمدتا آدم هایی هستیم با هوش ریاضی زنبیلمان بیشتر پذیرای این موضوع است. در دورانی که موسوم به اصلاحات است این اتفاقت افتاد. مجموعه ما هر چه دارد از آن سالهاست. خیلی وقت ها من می بینم هر چه می خوریم از پیشینه خوردن است! خب این دوران گذشت و ما یک قوامی پیدا کردیم، هنگامی که ما به نیمه­ دوم دهه 80 رسیدیم دو آفت به این جوهر عقلانیت وارد شد: یکی مدرن ها بودند و دیگری سلفی ها.

مدرن ها در تعریف من کسانی هستند که همه چیز را در قفس محدود عقل می خواهند ارزیابی می­ کنند، خواستند همه احکام شریعت و اسلام و هر آن چه که در سنت است (چه غلط و چه درست) همه را بیاورند زیر تیغ عقل و با چشم سوبژکتیو به آن نگاه کنند که این­ها خیلی در مجمع جایگاهی پیدا نکردند به سبب بافت مذهبی یا حالت خاصی که مجمع داشته است خیلی این ها ره به جایی نبرده اند. اما تعریف من از سلفی ها اتفاقا شیک است و این نیست که بگوییم سنی­ ها، نه خیر برای مثال خود روح اخباری­گری یک نوع سلفی­گری است. سلفی در تعریف امروز من هر کسی است که قسمتی از تاریخ پیشینه­ ما را دارد حذف می­ کند و قسمتی از ظرفیت های تمدن­سازی ما را نادیده می­ گیرد. سلفی دایره­ بزرگی دارد حتی ممکن است از مجتهدی که در قم درس خارج می ­دهد تا حتی آن جن­گیری که در خیابان پاستور وجود دارد.

ما به سبب این جوهره­ خوش­ قدوقامت عقلانیت توانستیم از این ضربات اگرچه ضربه خوردیم اما خودمان را حفظ کنیم البته این تحلیل من است. سلفی­ ها ظاهرگرا و سطحی­ نگرند و جوهر عقل را در حداقل خودش نگه می­ دارند و خیلی وارد اجزا مکتب­ ها نمی­ شوند و یک روحند که کاملا حتی در شهر اصفهان هم جاری وساری اند. خب حالا به عقیده من هویت دو رکن دارد که ما را ما می­ کند و از غیر ما جدا می­ک ند. یکی رفتار و دیگری اندیشه.


رکن رفتار مدتی است که افول کرده است که به خاطر شرایط زمانه و شهر­نشینی مدرن است یعنی مدرنیته با ما چنین کرده است و روابط انسانی را تنزل داده ­است. همان طور که ما از همسایه­ مان خبر نداریم به همان نسبت بچه های مجمع شاید دیگر آن روابط قبلی را آن چنان ندارند. اما بحث الان من رفتار نیست و از رفتار می­ گذرم. تفکر و اندیشه این سال­ها یک آفت بزرگ داشته است به نام سلفی­ها! همان کسانی که 10 سال پیش می­ گفتند در سنت هیچ حرفی نباید زد فقط باید عمل کرد. حالا بعد از 10 سال می ­آیند و گزاره­ ها را حتی گزاره­ های مدرن را به طریق سلفی بیان می­ کنند.

ما که هستیم؟ مایی که وسط رینگ این سلفی­ها و مدرن­ها مانده ­ایم ، ما به ایهام و ابهاممان زنده ایم و به میزان پرسش و سوالمان زنده ­ایم. مگر افق ما تمدن اسلامی نیست؟ مگر ما نمی­ گوییم در تمدن اسلامی دین در همه­ ابعاد وجودی و زندگی ما بیاید و حرف بزند؟ خب ما که نمی­ دانیم تمدن اسلامی چیست؟ تمدن اسلامی باید تشکیل بشود تا ما بفهمیم اجزایش چیست و ربط­ها و رابطه­اش چیست؟ ما الان از تمدن اسلامی خبری نداریم، پس هزاران پرسش داریم و ما به اندازه این پرسش­هامان قدرت جلو رفتن داریم. پس ما برعکس مدرن ها که از جامعه تا حدی جدا شده ­اند در یک ایهام هستیم. ما اینجا در ابهاممان مانده ­ایم هیچ کسی هم واقعا یاورمان نیست چون قرار نیست فدرت به کسانی برسد که ایهام و ابهام دارند ولی داریم زندگی می­ک نیم و حیات داریم.

و ما یک جوهر واحدی داریم که این جوهر واحد به نظر من شاهکار آقای قاسم زاده است که این هویت را حفظ کرده و دارد مسیر را طی می­کند. اگر هویت حفظ بشود مطمئنا در مسیرش جاهای خالی را پر می­ کند. این هویت، هویت خنثی­ای نیست و عده­ ای را می ­پذیرد و عده­ ای را نمی­ پذیرد. ما این سال­ها شاهد بودیم که آقای انشایی مورد توجه بچه ­ها قرار گرفتند. بنده بگویم درست است که به هر حال اختلاف نظر بین آقای قاسم زاده و انشایی هست اما به طور قطع و یقین حضور آقای مهدی انشایی، در ادامه حضور تاریخی آقای قاسم زاده است. یعنی اگر آقای انشایی می­تواند بیاید و با یک عده در شهر ارتباط برقرار کند و نتواند حرف هایش را جای دیگری بزند به خاطر آن سرزمینی است که از قبل خوب شخم زده شده و خوب داشته­ شده ­است. اگر یک اتوبوس خط واحدی از ایستگاه خط واحد گذشت کسی آن را متهم نمی­کند به انحراف از خط. مسیر هویتی پویاست و خنثی نیست. مسیر هویتی از خودش عکس العمل نشان می­ دهد نسبت به پیرامون خودش.

مگر وقتی فطرت شروع به حرکت کرد دیگر می­ ایستد؟ جوهر عقلانیت مسیر خودش را می­ رود جلو و ایستایی ندارد. جوهر عقلانیت تفکری مدام دارد و این تفکر اصلاح­گر است و مدام اصلاح می­ کند و مدام بازخورد می­ گیرد. وقتی انسان از نتایجش بازخورد می­ گیرد و بازمی­ گردد اعمال و کارهایش را اصلاح می­ کند و این یک نوع حلقه بازخوردگیری است. اما یک نوع دیگر هست که باید نتیجه­ ها را گرفت و اصول و مبانی را عوض کرد و جلوی آن ها علامت سوال گذاشت.

بنده آقای قاسم زاده را همواره به عنوان «تعادل» می­ شناسم که البته آقای نصیری هم قرار بود بحث پرورش انسان متعادل را بگویند که به من گفته بود اگر نیاز باشد از پادگان هم فرار می ­کنم که نشد! ما کاملا با این بحث موافق بودیم که تمرکز اصلی آقای قاسم زاده بحث تعادل است، تعادل میان فرد و جمع ، تعادل میان دنیا و آخرت، ما که نمی ­توانیم نگاه وحدت وجود بین بیندازیم! ما در محضر آقای قاسم زاده در عرش نبودیم در فرش بودیم. ما مسیر را نگاه می­ کنیم نه نقطه نهایی را.آ نچه که ما فهمیدیم درک این تعادل ­ها بوده است. تاکید ایشان بر این تعادل­ ها بوده است.

اما یک داستان بگویم: داستانم مربوط به این است که برای این که یک مجموعه ای بیرون بیاید از یک وضعی اتفاقا باید نظام ­های موجود را به هم زد. حمید عسگری­ فر می­ گفت: من یک بار اون زمان­ ها رفتم پیش آقای قاسم زاده و گفتم چرا در مجمعان موسیقی نداریم؟(به تعبیر خودش از سر بچگی) آقای قاسم زاده خیلی خوش­برخورد گفتند: ببین ما با موسیقی هیچ مشکل فقهی نداریم اما جزو اولویت­های ما نیست و می ­گفت من خیلی خوشم آمد از این بحث منطقی که ایشان کردند.

چند سال بعد وقتی وارد فضای علوم انسانی شدم با خودم گفتم به جای لفظ موسقی می­ توانم فلسفه و عرفان را هم با همین استدلال بگذارم. گاهی اوقات یک منطق عرفی تبدیل می­ شود به یک عرف منطقی تبدیل شود و در سراسر سازوکارهای ساختار ما حاکم می­ شود و ما را در یک سری ساختارهایی نگه می­ دارد.

امروز باید به فرمالیته­ ای که مجامع فرهنگی اصفهان دچارش شده­ اند فکر کنیم. این فکر کردن ما را به فکر برون رفت می­ اندازد. مگر برون رفت چطوری ایجاد می شود؟ یک قسمت از برون رفت هدیه الهی است و یک قسمت از آن کار نخبگان است. ما با نخبگانمان چه کردیم؟ بچه های علوم انسانی هر کدامشان سروقدی درآوردند، دیگر مجموعه ما تابشان را نیاورد نه این که اجباری باشد دیگر خانه­ شان نبود و دیگر کسی کاریشان نداشت. دیگر کسی درکشان نمی­ کرد.خب چه شد که المپیادی­ های طلاگرفته می­ روند خارج از کشور؟ ما می گوییم بای بای. خب این ها طلایی­ اند، این­ها زرند، سیمین تنند، این نخبه ­های فرهنگی. امروز رفتن این سیمین ها به جدایی نادری نیست! و الان ما مرتب داریم این ها را می­ بینیم. مگر ظرفیت­ هایی که در این مجموعه داریم مفت به دست آمده است؟

من معتقدم این جوهر عقلانیت که به هدایت بزرگی مثل آقای قاسم­زاده شروع کرده و پرورده شده و تا امروز آمده جلو شاید دیگر با بازخوردهایش سراغ اعمالش نرود و سراغ مبانی و اساسش برود و جلوی آن ها هم علامت سوال بگذارد. من فکر نمی­کنم که با چند فیدبک ساده مثلا از پس این نظام های غلط مانند مهریه­های سنگین خانواده­های سنتی برآمد. گاهی اوقات یک نفر باید کشیده شود این حلقه را ببرد عقب. گاهی اوقات این تعادل مزاجی باید به هم بخورد و پویایی باید ایجاد شود.

به هر حال سپاس­گزارم. کسانی که با نوشته های من آشنایند که خب فهمیدند چه گفتم و کسانی هم که نفهمیدند عیب از من است. مقداری هم از خود آقای قاسم زاده بگویم: به عقیده من ایشان در یک کلام شاگرد ممتاز دبستان، دبیرستان و دانشگاه شهید بهشتی و شهید اژه ای و شهید مطهری است و هرچند شاید ایشان هنوز آن گیری که ما داریم را متوجه نشده­ اند که این دبیرستان و این دانشگاه همه در سرزمین مدرن­ هستند، اما این را خوب می­ دانند که در این سرزمین، در همین سرزمین قدم می زنند و از محله­ سنت هر روز به یکی از همین مراکز مدرن می روند و برمی گردند و میان همین رفت و برگشت­هاست که ما، ما شدیم ..

سنتعلوم انسانیعقلانیت
۲
۲
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
نویسنده و اصفهان اندیش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید