ویرگول
ورودثبت نام
محمود فروزبخش
محمود فروزبخشنویسنده و اصفهان اندیش
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
خواندن ۷ دقیقه·۲ سال پیش

روزگاری که اصفهان چهارراه دانشمندان بود

نگاهی به حضور و جلوه مفاخر معرفت در دوره آل بویه

هنگامی که صحبت از اصفهان و عظمتش می شود تمام نگاه ها متوجه دوره صوفیه می شود حال آن که اصفهان در دو دوره دیگر نیز پایتخت بوده است. دوره آل بویه و دوره سلجوقیان

در این نوشتار می خواهیم به حضور باشکوه مشاهیر دوره آل بویه در اصفهان اشاره ای داشته باشیم. پیش از هر چیز باید اعتراف کنیم که دوره آل بویه دوره ظهور دانشمندانی برجسته است. بی گمانی عواملی ویژه در آن دوره بودند که سبب ساز ظهور و بروز این حجم از علما و دانشمندان شده است. در این میان به دو دلیل عمده اشاره می کنیم:

دلیل اول

اولین دلیل را باید در رفتار و منش حاکمان آن دوره دانست. آن چیز که برای ایشان مشهور است حدی از تساهل و تسامح است. هنگامی که این آسان گیری از جانب پادشان خود را نشان می دهد، فرصتی پیدا می شد که اندیشمندان از گرایش ها و سلایق مختلف بتوانند خود را ارائه کنند.

آل بویه اگر چه شیعه بودند اما این گونه نبوده که سایر مذاهب را سرکوب و منکوب کنند. آن ها چون بنا را بر روابط با عالم تسنن و دستگاه خلافت می گذارئند اساسا نمی توانستند سرکوبگر باشند و سیاست فکری مذهبی آنان به نحوی بوده است که برای گروه های گوناگون فرصت ظهور و بروز پیدا شود.

دلیل دوم

دلیل دوم را باید در مذهب آل بویه جستجو کرد. آل بویه شیعه بودند و با این گرایش خود به ترویج علم کمک نمودند. البته تشیع آل بویه دقیقا شبیه تشیع امروزین ما نبود و حد دافعه و برائت آن مانند امروز نبود اما اساس تشیع که اعتقاد به امامان معصوم صلوات الله علیهم اجمعین بود، برپا و مستحکم بود.

اما آن حقیقت که به کمک علم و علم آموزی بود جوهری از عقل گرایی است که در نزد امامیه موجود است. منظور از عقل گرایی لزوما فلسفه ورزی نیست هر چند که تشیع همواره خاستگاه خوبی برای پرورش فلسفه و فلاسفه بوده است. منظور کلی آن است که رویکرد تشیع به عناصر مذهب، دگم، خشک، ظاهرگرایانه نیست و با توجه به غیر تقلیدی بودن اصول دین همواره باب عقل ورزی باز بوده است. در مجموع باید گفت رواج تشیع به فرصت یافتن دانشمندان دینی کمک کرده است و این مسئله قطعا با عقل گرایی امامیه نسبت داشته است.

در پایان اگر بخواهیم مقایسه ای هم با دوره های نزدیک زمانی با آل بویه داشته باشیم متوجه می شویم که در دوره غزنویان و سلجوقیان، چه از حیث تعداد و چه از حیث کیفیت علم و علما این قدر منزلت نداشته اند. در واقع می توان گفت ترکان سلجوقی و غزنوی بیشتر در امر سخت افزاری توانسته اند، توانمندی خود را آشَکار کنند اما آل بویه علاوه بر فتوحات خود دوره ای سرشار از عالمان و دانشمندان نامی داشته است. بخشی از این مشاهیر حیات خود یا خداقل بخشی از حیات خود را در شهر اصفهان گذرانده اند که در این میان نام چند چهره بیشتر از سایرین می درخشد.

ابن مسکویه

وی دانشمند شیعه مذهب قرن چهارم است. او را به ادیب بودن و مورخ بودنش می شناسند هر چند که در فنون مختلف استاد بوده و گرایشات عقلی و فلسفی هم داشته است.

ابن مسکویه نویسنده کتاب تجارب الامم است و او را با این اثرش از پیشتازان تاریخ نویسی به روش علمی می دانند.

او کتاب هایی هم در علم اخلاق دارد مانند تهذیب الاخلاق و جاویدان خرد و ...

اما بی شک مهم ترین اثر او تجارب الامم در علم تاریخ، محتوای این کتاب، علاوه بر جنبه‌های سیاسی، تاریخی، اجتماعی، اداری و تمدنی، شامل مباحث اقتصادی در زمینه‌های کشاورزی، تأثیرات قیمت، ضرب سکه، ثروت‌ها و هزینه‌ها و … است.

تهذیب الاحکام دومین اثر مهم اوست. ابن مسکویه در زمانه ای که آل بویه و شیعیان بر مدری از قدرت قرار گرفتند به این نتیجه رسید که اکنون نیز زمان داشتن علم مدون اخلاق است و برای همین کتابی در علم اخلاق نوشت و در آن اثر، عدالت را نقشی محوری و کلیدی داد. مبانی مورد بحث در آن کتاب بعدها بر روی خواجه نصیر الدین طوسی اثر گذاشت.

عظمت شخصیت ابن مسکوبه در حدی است که او را معلم سوم هم نامیده اند.

او در دربار آل بویه در شهرهای ری، بغداد و اصفهان خدمت کرده است و سرانجام در اصفهان دفن شده است. که زندگی شخصی او چندان برای ما مهم نیست و دو کتاب او و محتوایش مهم است.


صاحب ابن عباد

او دانشمند شیعه و وزير و سياستمدار موفق دوره آل بويه بود.

به دلیل کاردانی و توانایی صاحب در انجام امور، زمانی که رکن الدوله، فرزندش مؤیّد الدوله را به حکومت اصفهان منصوب کرد، صاحب در مقام دبیری وی به زادگاهش اصفهان بازگشت تا از موضع قدرت بتواند مردم را هدایت و ارشاد کند

او اقدامات عمراني و اصلاحي فراواني در زمان وزارتش انجام داد. به خصوص به مناطق شيعه مانند قم، خدمات ارزنده اي داشت. اقتصاد را به سامان كرد. در راستاي ترويج عدالت كوشيد. مسجد جورجير را ساخت.

او شیفته علم و ادب بود و در دانش هایی چون علوم قرآن و تفسیر، حدیث، کلام، لغت، نحو، عروض، نقد ادبی، تاریخ و طبّ تسلط و تبحّر داشت وتا آخرین لحظات حیات از علم‌آموزی غافل نشد، در راه علم و فضیلت شاگردان بسیاری را تعلیم نمود. دوران سياست ورزي او مانع علم آموزي او نشد.

او را مؤسس اولین کتابخانه عمومی جهان اسلام خوانده‌اند، در اصفهان و ری کتابخانه‌هایی بسيار بزرگ تأسیس کرد و مهم تر از تأسیس کتابخانه ها گشودن درهای آن به سوی اهل علم است چرا که پیش از او، پادشاهان و وزیران کتاب های خود را مانند جواهر و زر و سیم در خزانه‌ای می‌نهادند و اهل علم را از مطالعه آنها محروم می‌ کردند

صاحب در تمامی فنون شعر چون مدح، وصف، رثاء، هجاء، هذل و مواعظ اشعاری سروده که از نظر معانی نو و مضامین بی نظیر است. صاحب در مدح امیرالمؤمنین (ع)، ۲۷ قصیده سرود که در هر یک از قصیده‌ها یکی از حروف به کار نرفته است. قصیده بیست و هشتم که از حرف واو خالی بود ناتمام ماند.

مقبره صاحب در طوقچي است. بسيار مورد احترام عام مردم است و حتي ارادتمنداني از هند و پاكستان دارد.

مهم ترين اثر وي يك واژه نامه بزرگ ادبي، به نام المحيط است.


راغب اصفهانی

راغب یک لغت شناس است که در قرن چهارم و دوره آل بویه زندگی می کرده است. مشخص نیست که راغب اصفهانی شیعه بوده است یا نه اما از محتوای آثارش کاملا مشخص است که پای بند به محبت امیرالمومنین علیه اسلام بوده است.

راغب اصفهانی را با کتاب «مفردات الفاظ قرآن» می شناسند. اصل کتاب در لغت شناسی قرآن به عربی است که به فارسی هم ترجمه هم شده است.

راغب اصفهانی یکی از قرآن پژوهان به نام ایرانی در بیش از هزار سال پیش است که هنوز مانند او نیامده است او دارای آثار فراوان قرآن‌پژوهی بوده و بزرگ‌ترین اثر او یعنی مفردات الفاظ القرآن، یکی از مهم‌ترین آثار ماندگار قرآنی بوده که در همه کتابخانه‌های شخصی و عمومی حضورش نمایان است و به گفته برخی کتابی است که در معناشناسی مانند ندارد و راهی برای رسید به معنای ظاهری و فهم باطنی قرآن است.

حقیقتا برخی افراد در تاریخ هستند که با یک اثر خود مشهور می شوند و به نیکی از آنان یاد می شود. راغب اصفهانی یکی از این افراد است و ماندگاری نام او علی رغم آثار علمی فراوان به سبب کتاب مفردات است.


ابن سینا

در طول تاریخ مسلمین هیچ دانشمندی به اندازه ابن سینا در جهان علم شهرت پیدا نکرد. او کسی است که به معنای واقعی یک همه چیز دان بوده است و در علوم مختلف در عالی ترین سطح زمان خود پیش رفته بوده است.

اما از میان تمامی دانش ها، ابن سینا را باید در دو دانش بسیار برجسته و متمایز بدانیم.

نخست دانش پزشکی است که بر مبنای تجربه بوده است و تا سال ها در مجامع علمی اروپا نوشته های او تدریس می شده است.

این دانشمند شیعه مذهب آثاری در پزشکی دارد که مهم ترین آن کتاب قانون است که برخی معتقدند در طب قدیم همه آثار دیگر باید به آن سجده کنند.

دومین دانشی که در عالی ترین سطح نزد ابن سینا بوده است، فلسفه بوده که اروپایی ها ابن سینا را عقل گراترین شخصیت مسلمان می دانند. دو اثر اصلی ابن سینا در فلسفه امروز نیز تدریس می شود و شفا و اشارات نام دارد.

علاوه بر شخصیت های نام برده در آن دوره دانشمندان دیگری نیز حضور داشتند مانند: حافظ ابونعیم در علم حدیث، حمزه اصفهانی در ادبیات عرب و ابوالفرج اصفهانی در علم تاریخ

۰
۰
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
نویسنده و اصفهان اندیش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید