«هولتسر» روایتگر ماجرای میراثی است که هرگز به دست ما نرسیده است اما وی با دوربینش این میراث را ماندگار کرد.

خبرگزاری فارس اصفهان: «خیابانی وسیع با راهآبی در میان و چندین حوض پراکنده و خانهها و باغهایی در دو طرف از شهر تا رودخانه زایندهرود و از سیوسهپل تا کوه صفه در جهت جنوب امتداد دارد و به باغ هزارجریب منتهی میشود.سال ۱۸۶۴ میلادی، چنارهای زیبا و راستقامت را دیدم که در فاصلههای منظم از هم در طول راهآبها و راههای فرعی کنار دیوارهای باغ کاشته شده بودند و چهار ردیف درخت را تشکیل میدادند. بین این درختها گلکاری شده بود و منظره زیبایی را به وجود آورده بودند.پس از گذشت ۲۴ سال، دوباره گذرم به این خیابان افتاد. منظره عجیبی را دیدم که برخی از درختهای کهن چنار از بین رفته و بجای آنها درختهای تازه نکاشتند و به طور مرتب هم آنها را آبیاری نکردند. درختها و گلها خشک شده بودند و اکنون فقط چند درخت نزدیک شهر باقی مانده است. خانهها و حوضهای قدیمی هم خراب شده بود. بهگونهای که قسمتی از سیوسهپل تا کوه صفه انسان را به یاد بیابان آن سمت باغ میاندازد».مطلبی که خواندیم، یادداشت کوتاهی از ارنست هولتسر، عکاس آلمانی بود که در مورد چهارباغ اصفهان از خود به یادگار گذاشته و خواندن آن پس از سالها ذهن اصفهان و اصفهانی را در تاریخ این سرزمین کهن به پرواز درمیآورد.
یادگاری از عمارتهای کهن که بهتدریج ویران شدندارنست هولتسر، عکاس و جهانگرد آلمانی، هفتم ژانویه ۱۸۳۵ میلادی در روستایی از اطراف شهر تورینگن آلمان به دنیا آمد. وی در مدرسه فنی به تحصیلات رشته مخابرات (تلگراف) پرداخت و به دلیل استعداد و دانش بالا در دولت انگلیس استخدام شد. وی برای نظارت بر سیمکشی تلگراف به کشورهای مختلفی سفر کرده بود و در یکی از مأموریتهایش در دوره پادشاهی ناصرالدینشاه به ایران سفر کرد. هولتسر در ایران علاوه بر نظارت در اجرای سیمکشی تلگراف وظیفه تدریس این فن را به مهندسان ایرانی در مدرسه دارالفنون برعهده داشت.هولتسر، در سفر دوباره خود به ایران، به اصفهان سفر کرد و در این شهر با بانویی ایرانی، ارمنی به نام مریم حقنظر در سال ۱۸۷۰ میلادی ازدواج کرد. وی پس از ازدواج شروع به عکاسی از شهر اصفهان کرد.هولتسر با عکاسی از مناظر اصفهان، در یادداشتهای خود به شهری اشاره میکند که رو به قهقرا رفته است و مینویسد: ایران و اصفهان در آستانه یک تحول فرهنگی قرار گرفتهاند و از چند سال پیش به این طرف بسیاری از عوامل بیگانه اغلب به سبک اروپایی، در این کشور نفوذ کردهاند. عمارتهای کهن، آدابورسوم تدریجاً از بین میروند بهطوری که تا چند سال دیگر آنچه را که شاردن و تاورنیه به وصف آوردهاند پیدا نتوان کرد. من در دوران اقامتم در اصفهان فرصت یافتم از منظرهها و ساختمانها و میدانهای جالب عکسبرداری کنم. خوشحالم که بسیاری از این عکسها یادگاری از عمارتهای کهن است که بعدها خراب شدند و از بین رفتند.

روایتگر میراثی که در قاب تصویر ماندگار شدمحمود فروزبخش، کارشناس امور فرهنگی و تاریخ معاصر ایران در گفتوگو با خبرنگار فارس در اصفهان، اظهار داشت: هولتسر روایتگر ماجرای میراثی بود که هرگز به دست ما نرسیده است اما وی با دوربینش این میراث را ماندگار کرد.وی افزود: ماجرای هولتسر دقیقاً از زمانی شروع میشود که دوربین به دست در کوچهها و محلههای اصفهان بهعنوان اولین عکاس، شروع به عکسگرفتن میکند. در چه زمانی؟ درست در همان زمان انحطاط ظلالسلطانی و در همان روزگاری که داشتیم از شکوه تمدنی صفوی خود با سرعت فاصله میگرفتیم.فروزبخش تصریح کرد: این دقیقاً بزرگترین رسالت هولستر بوده، یعنی آغاز راهی که حاصلش چند صد عکس از جایجای اصفهان بوده است. هر چند بسیاری از این عکسها در گذر روزگار از بین رفتهاند اما هماکنون گنجینه با ارزشی از عکسهای هولتسر منتشر شده که در بخشی از آنها آثار و ابنیه به تصویر کشیده شده و در بخشی دیگر آدابورسوم آن زمان مردم اصفهان روایت شده است. همچنین عکسهای هولتسر بیانگر زندگی خصوصی، اخلاق و رفتار، صنایع و مشاغل و دهات اطراف اصفهان است.این کارشناس تاریخ در ادامه گفتوگو بیان کرد: بهراستی در آن عصر و زمان چه بر سر شهر ما آمد؟ و اصلاً ما چه بودیم؟ اینها دقیقاً سؤالاتی است که عکسهای هولتسر میتوانند به ما جواب دهند. این مأمور فنی یا مهندس اروپایی یادگاری از آن سنت باشکوه برای ما به یادگار گذاشت و از عمارتهایی عکس گرفت که دیگر اکنون پابرجا نیستند.وی افزود: هولتسر را در مقابل شاردن میتوان دید. اگر شاردن در سفرنامه خود شکوه اصفهان عصر صفویه را به رخ جهانیان میکشد، هولتسر در نقطه مقابل آن تاریخ انحطاط را به خودمان یادآوری میکند.
آنجا که ظلالسلطان حاکم مستبد اصفهان، عزم ویرانی کاخهای اصفهان را کرد، بعد از آن دیگر خبری از کاخ هفتدست و کوشک آیینهخانه، عمارت نمکدان، عمارت و سردر باغ هزارجریب، عمارت گلدسته، عمارت و باغ نقشجهان، عمارت جهاننما، عمارت صدری و کاخ فرحآباد نبود. حالا از پس این سالها به هنر دست آن عکاس مرحبا میگوییم وقتی که عکسی از عمارت نمکدان، کاخ هفتدست و باغ زرشک را میبینیم و اندوه دوران ازدسترفته را میخوریم. روزگاری که مردم دست روی دست گذاشتند و ظلالسلطان آن چه میخواست کرد و شد آن چه نباید میشد.
هولتسر، در سن ۷۶ سالگی در جلفای اصفهان چشم از جهان فروبست و در همان جا در آرامگاه ارامنه دفن شد. یک قرن پس از مرگ وی، تمامی متعلقات او به نوهاش رسیده بود. روزی بر اثر ترکیدگی لوله آب در خانه، نوه هولستر مجبور شد چند جعبه چوبی که متعلق به پدربزرگش بود را از زیرزمین خارج کند. این جعبهها حاوی صدها شیشه نگاتیو قدیمی از عکسهای هولتسر بود. علاوه بر نگاتیوها، دفترچه خاطرات ارنست هولتسر در جعبهها یافت شد.نوه هولتسر بعدها به ایران سفر کرد و نمایشگاهی از عکسهای پدربزرگش را برگزار کرد. عکسهایی که گنجینهای باارزش از فرهنگ، آدابورسوم و خود مردمان آن دوره است.