ویرگول
ورودثبت نام
محمود فروزبخش
محمود فروزبخشنویسنده و اصفهان اندیش
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
خواندن ۶ دقیقه·۱ سال پیش

حیات دوباره حوزه اصفهان در قرن دوازدهم

شكوه دوران صفويه سرانجام با محاصره شهر و قحطي گسترده در اصفهان پايان پذيرفت. شاه سلطان حسين در كمال بي لياقتي تاج و تخت خود را به محمود افغان تقديم كرد و بدين وسيله راه براي قتل و غارت لشكريان او در اصفهان گشوده شد.

افغان ها هفت سال در اصفهان حكومت كردند و حاصل حضور ايشان ويراني از پي ويراني بود. آن ها بسياري از تكايا، كاروانسراها و مدارس را ويران كردند و نظام اوقاف را از بين بردند. بسياري از بزرگان و علما را به قتل رساندند و همين باعث شد كه جمع قابل توجهي از علماي شيعه به خاطر حفظ جان از اصفهان فرار كنند.

اما در اين ميان يك عالم برجسته در اصفهان ماند و پناه مردم و مذهب شد. او ملا اسماعيل خواجويي بود كه در دوران سياه هفت ساله تاخت و تاز افغان ها، يگانه حامي مردم بود و حضورش باعث دين مردم شد.

ملا اسماعيل خواجويي به دو دليل عمده توانست به بقا و تداوم مذهب تشيع كمك نمايد. يكي اصل حضورش در اصفهان در روزگار قحط انسانيت و معنا بود. دوم نگارش نزديك 300 رساله. كتاب هايي كوچك كه هر كدام در مورد بخشي از دانش شيعه بود كه بدين سبب خواجويي توانست ميراث صفوي شيعه را حفظ نمايد.

حيات پر بركت ملا اسماعيل خواجويي در دوران نادر شاه افشار نيز ادامه يافت و او مورد ارج و قرب حكمرانان آن زمان بود. آن چيز كه نبايد از ياد برد آن است كه نادرشاه نگاه تمدني نداشت و پادشاهي مدام در رفت و آمد جنگ های مداوم بود. پس بايد اعتراف كنيم كه اصفهان در بازه زماني قابل توجهي دچار يك افت تمدني شده است. اين زمان از اواخر صفويه شروع مي شود و با حمله محمود افغان اوج مي گيرد در دوران اشرف افغان آتش آن همچنان شعله ور است و تا دوره افشاريه نيز كم و بيش ادامه دارد.

ظهور آقامحمد بیدابادی

از پس اين دوران شخصيتي ظهور مي كند كه سابقه شاگردي ملااسماعيل خواجويي را در سابقه دارد. او آقا محمدبيادابادي است. كسي كه مي توان به جرات گفت نقطه عطفي در تاريخ تشيع است به اين معنا كه مي توان تاريخ علماي شيعه را به قبل و بعد از او تقسيم كرد. تا پيش از او نابودي و نااميدي حيات شيعه در اصفهان را در بر گرفته است و بعد از او جريان هاي علمي و اخلاقي جا دوباره مي گيرند.

آقامحمد بيدابادي اگر چه تاليفاتي هم دارد اما او را بايد با شاگردانش شناخت. شاگرداني كه هر كدام در مقطعي و در سرزميني زمينه ساز حركت هاي مهمي شدند. حاجي ابراهيم كلباسي، ميرزا احمد نراقي، ملا محراب گيلاني، سيد صدرالدين كاشف دزفولي، ملا علی اکبر اژه ای و ملا علي نوري از جمله برجسته ترين شاگردان او هستند. ميرزا ابوالقاسم قمي نيز به صورت مكاتبه اي تحت تعاليم آقامحمدبيدابادي بوده است.

سرسلسله بودن بیدابادی در حکمت صدرایی

آن چيز كه حيات علمي و معنوي بيدابادي را برجسته مي كند سرسلسله بودن اوست. مي دانيم كه آراي فلسفي ملاصدرا در اصفهان چندان مورد توجه قرار نگرفت. آقا محمد بيدابادي درست صد سال بعد از ملاصدرا شروع به تدريس متون عرفاني صدرا نمود و رونقي به تعاليم صدرايي داد. بسياري از جمله شهيد مطهري معتقدند اين ملاصدرا نبود كه توانست حكمت متعاليه را رواج دهد بلكه اين بيدابادي بود كه با دروس خود، به حكمت متعاليه حيات بخشيد و سرسلسله اي بر حكماي صدرايي شد.

اوج گرفتن اين حركت در مجلس درس ملا علي نوري شاگرد فلسفي بيدابادي بود. جايي كه 400 نفر از بحث فلسفه ملاي نوري بهره بردند و از آنجا تعليم فلسفه صدرايي در حوزه ها تحكيم شد تا به امروز كه حكمت صدرايي حرف اول را در حوزه هاي شيعه مي زند و شخصيت هايي در دوران معاصر مانند علامه طباطبايي و امام خميني پيرو  اين مرام و مسلك بودند. اما آن چه نبايد فراموش شود سرسلسله بودن آقامحمد بيدابادي در راس تمامي حكماي صدرايي بعد از خود چه در تهران چه در اصفهان و چه در قم است.

در راس عرفای متشرع

اما صدرنشيني آقامحمد بيدابادي تنها منحصر در ماجراي فلسفه نيست. او شاگردی در طریقت عرفانی به نام سید صدرالدین کاشف دزفولی است که در مقطعی می توان گفت نقش استادی سید علی شوشتری را برعهده داشته است. شوشتری سر حلقه عرفای مکتب نجف است. او استاد شخصیتی مانند ملا حسینقلی همدانی است و همدانی استاد بسیاری از شخصیت های وارسته عرفانی شیعه است. از مهم ترین افراد این سلسله سید علی قاضی است. تقریبا تمامی عرفای شیعه به نوعی به این سلسله می رسند. از سید احمد کربلایی و شیخ محمد بهاری گرفته تا میرزا جواد تبریزی و سید جمال الدین گلپایگانی. این مرام و مسلک تا همین امروز ادامه دارد و شخصیت هایی چون علامه حسن حسن زده آملی و آیت الله محمد علی ناصری نیز در آن جای می گیرند و از میان آنان که در قید حیات هستند می توان به آیات عظام حسین مظاهری و عبدالله جوادی آملی اشاره داشت.

پس ملاحظه نمودیم که بیدابادی از دو جهت سرسلسله است از طرفی سر حلقه حکمای صدرایی تاریخ معاصر است و از طرفی می توان او را در راس عرفایی دانست که مهم ترین ویژگی عرفان ایشان پیرو از شریعت است یعنی جایی که عرفان و فقه در کنار یکدیگر قرار می گیرند و سبک خاص عرفان شیعی جدای از مکاتب پیشین صوفیه شکل می گیرد.

پیوند طریقت و شریعت و حکمت

بیدابادی دقیقا آن نقطه ای است که در آن طریقت و شریعت و حکمت بار دیگر در اوج در کنار هم قرار می گیرند. در گذشته این مهم در شخصیت جامع شیخ بهایی دیده شده است. اما بعد از شیخ بهایی گرایش فلسفی در شاگردی مانند ملاصدرا به اوج رسید و گرایش عرفانی شیخ به شاگردش مجلسی اول رسید. اکنون از پس سالیان دراز، این آقامحمد بیدابادی است که این مقامات را در کنار یکدیگر آشتی داده است و این حالت تا دوران معاصر ادامه می یابد و در شخصیت امام خمینی در نهایت تجلی قرار می گیرد.

بیدابادی نشانه ای از امید است که چگونه از خاکستر اصفهان سوخته شده و در آتش دارایی های خود را از دست داه بار دیگر ققنوسی جدید متولد می شود و این اصفهان جدید صاحب حوزه علمیه ای می شود که در ایران بی نظیر است. این حوزه علمیه حاصل تلاش نسل بعد از بیدابادی است که در اوایل دوران قاجار از پس دوره های پیشین ویرانی خود را نشان می دهد.

شخصیت هایی چون حاجی کرباسی و سید شفتی در راس آن قرار دارند و به دنبال آن باید از شخصیت هایی چون علی اکبر اژه ای و محمدتقی رازی نام برد. دو شخصیتی که در تخت فولاد آرمیده اند. این جا نقطه ای است که حوزه های علمیه اصفهان حیات جدیدی را تجربه می کنند. شاگردان وحید بهبهانی این بار با تاکید بر علم اصولی، جریان اصولی حوزه را رقم می زنند. جریانی که بعدها کل ماجرای حوزه های علمیه را در بر می گیرد. در این رستاخیر دوباره جایگاه کتاب هدایت المسترشدین از محمدتقی رازی در علم اصول و مبحث الفاظ ویژه است.

تخت فولاد در این مقطع زمانی هم شخصیت هایی دارد که نقش کلیدی ایفا کرده اند. مقطعی که حوزه های علمیه اصفهان پس از سال ها رکود بار دیگر گویی دوباره متولد می شوند و جریانی رو به صعود را با آقامحمدبیدابادی در دوران زندیه شروع می کنند و آن را با شاگردان بیدابادی در اوایل دوره قاجار ادامه می دهند. 

 

 

 

   

اصفهان
۳
۰
محمود فروزبخش
محمود فروزبخش
نویسنده و اصفهان اندیش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید