حسن معلمی، استاد حوزه و دانشگاه باقر العلوم، پژوهشگر برجسته معرفت شناسی و حکمت اسلامی و صاحب تألیفات متعدد در این حوزه است. به بهانه حضور او در اصفهان و نشست علمی "حکمت جهانگیر" درباره ظرفیتهای تخت فولاد در شناساندن تاریخ حکمت به وسیله گردشگری، با هم گفت و گویی انجام دادیم.

- از اینجا شروع بکنیم که تخت فولاد، برای انسان امروز ایرانی و یا یک فرد اصفهانی چه پیامی دارد و شما چه ارتباطی با آن گرفتهاید؟
من فکر میکنم که تاریخ مجسمی است که میشود از طریق آن، مردم اعم از خواص و عوام را با سیر تاریخی خودمان آشنا بکنیم. مثلا هر دورهای حتی قبل از صفویه در این تخت فولاد نماد یا علامتی از تاریخ ایران را دارد که عموما در بخش علمی و تاریخی است و حتی بعضا تحولات سیاسی هم در آن قابل ردگیری است. و اگر خوب پیگیری شود، میتوان در یک نصفه روز سیر تاریخی ایران را با محوریت تخت فولاد نشان داد. تخت فولاد چنین ظرفیتی دارد.
- ما الآن بحثهای داریم تحت عنوان گردشگری تخصصی و در زمینه حکمت هم میتوان چنین گردشگری را در نظر داشت. لطفا ایده مد نظر خودتان را در این باره راجع به تخت فولاد بیان کنید.
به لحاظ ظرفیت گردشگری تخصصی که میتوان به راحتی مدعی ظرفیت بالایی در این قبرستان شد. حتی به نظر بنده، ظرفیت گردشگری تخصصی تخت فولاد نسبت به گردشگری عمومی بسیار بیشتر است. گردشگری عمومی که فقط جنبه تاریخ دارد. اما گردشگری تخصصی در تخت فولاد کمک رسان ما برای شناخت تحولات فعلی در فضای علمیمان هست. مثلا میرفندرسکی را اگر شاگردان و مکتب و افکارش را بشناسیم، در درک فضای فعلی حکمت در جامعه ایرانی بهتر جایگاه تاریخیمان را خواهیم فهمید.
اما باید دقت شود که این گردشگری بسیار جنبه هنریاش قوی باشد تا تأثیر لازم را داشته باشد و فقط اینگونه نباشد که استادی در بالای قبر اندیشمندان بایستد و شرح احوال بدهد، بلکه با استفاده از فیلم و اینفوگرافی برای مثال، جذابیت کار را بالا برد.
- پس به نظر شما میتوان برای مثال، دشواری بیان فلاسفه را به روشهایی در تفریحِ گردشگری تبیین کرد؟
البته! منتها باید چنین کاری را با هنر خاص خودش انجام داد. مرحوم شهید مطهری در فضای خودشان بسیار چنین هنر سادهسازیای را داشتند. البته ایشان به هیچ وجه سطحی نگری را به افکار و بیان خود راه نمیدادند. تبیینهای ایشان در مسئله اصالت وجود و ارتباط آن با تشکیک وجود و حرکت جوهری و اتحاد عقل و عاقل و معقول و تکامل نفس و مسئله صفات خدا، بسیار روشن کننده بود.
در گردشگری تخصصی هم باید ارتباط نظریات و اعتقادات یک اندیشمند به خوبی روشن شود. البته که باید دقت شود فرض ما در گردشگری تخصصی است و مخاطبمان فردی است که آشنایی کافی با مفاهیم مربوطه داشته باشد. برای ایضاح مناسب یک دانشمند، بهتر است که سیر زندگی و اعتقادات او با تحلیل بیان شود و فقط گفته نشود که چنین بود و چنین شد.

- با توجه به این که شما به سیر تاریخی حکمت و حکما و لزوم تبیین آن در گردشگری اشاره کردید، تمایل دارم که بپرسم آیا به نظر شما این سیر، لزوماً تکاملی است؟
خیر؛ ممکن است بعضاً این سیر، تنقّصی باشد. یعنی رو به نقص برود. ما قبول نداریم که هر حرکتی، تکاملی است. بله شهید مطهری که معتقدند تاریخ در کلیت خودش رو به تکامل است، به کلیت آن نظر دارند. اما در درون تاریخ عقبگرد و رکود و حتی سقوطهایی وجود دارد. اختلافی مطرح بوده بین علامه طباطبایی و شهید مطهری که آیا هر حرکتی رو به کمال است یا خیر.
علامه معتقد بودند چون که حرکت، سیر رسیدن قوه به مرحله فعلیت است، پس حتماً تکاملی است. اما مرحوم شهید مطهری این نظریه را نقض میکنند. ایشان بیان کردند که درست است که در هر حرکتی از مقام (نداری) به (دارایی) تغییر وضعیت رخ میدهد اما باید بررسی کرد که در این مسیر چه چیزی از بین رفته است. برای مثال چوب فقط به خاکستر تبدیل میشود، قابلیت خاکستر شدن به فعلیت رسیده است اما وضعیت چوب بودن از بین رفته است و بدیهی است که وضعیت قبلی از وضعیت جدید برتر بوده است.
- این سؤال را با این غرض مطرح کردم که برخی معتقدند در گردشگری تخصصی، ما فقط باید تاریخ سفید را بیان کنیم و اقدامات اشتباه و یا نظریاتی که سبب پسرفت شده اند را فاکتور بگیریم.
بله، همانطور که عرض کردم باید دقت داشت که در این توهم قرار نگیریم که در مرحله تکامل یافته پیشینیان قرار داریم و به راحتی از آنها عبور کردهایم و عمق نظر آنان را دریافتهایم و به مرحله بالاتر دست یافتهایم. از طرف دییگر هم باید از مجیزگویی پیشینیان که باعث عدم فهم درست سیر اندیشهها میشود، پرهیز کنیم. به نظرم برای رسیدن به تمدن اسلامی ضرورت دارد که تعارف با خود و پیشینیانمان را کنار بگذاریم.
- اگر گروهی از دانشگاهیان اروپایی به تخت فولاد بیایند و مطالبی را در مورد آقا رحیم ارباب و جهانگیرخان بشنوند و بعد اظهار نظر کنند که این افراد فیلسوف نیستند، واکنش شما چه خواهد بود؟
باید ببینیم که منظور و تعریف آنها از فیلسوف بودن چیست.
- خب فرض کنیم آنها از ما بپرسند که شما چه تعریفی را از فیلسوف مد نظر دارید که نام فیلسوف را بر این افراد گذاشتهاید!
احسنت! یک فلسفه به معنای عام داریم که در یونان قدیم به معنای الهیات و طبیعیات و ریاضیات و سیاست و تدبیر منزل بوده. اما وقتی منظور از فلسفه مابعدالطبیعه باشد، اینجا منظور، مباحث کلی راجع به وجود و عدم است. خب این افراد به معنای دوم فیلسوف بودهاند اما به جامعیت تعریف اول نمیرسیدهاند.
- اگر آنها در جواب گفتند که: قبول! اینها فیلسوفند اما به مثابه گلدانی در ویترین شما هستند و اصلاً نسبتی با زندگانی عملی جامعه شما ندارند، شما چه خواهید گفت؟
به نظرم راجع به هر فرد باید جداگانه بررسی کرد. مثلاً نمیتوان گفت که حکمت شیخ بهایی امتداد نداشته اما راجع به ملاصدرا به همین راحتی نمیتوان نظر داد. مهمترین نکتهای که به نظرم راجع به این گونه بررسیها باید در نظر داشت، این است که ممکن است تأثیرگذاری افراد در مبانی یک علم، به طور غیر مستقیم در افعال افراد هم مؤثر باشد.

- به نظر شما با گشتن در تخت فولاد و بررسی آن، میتوان به نتیجه رسید که چه زمانی فلسفه از رونق میافتد؟ یعنی نتوان در زمانههای بعدی، با نگاه به آن دوره، قلهای را مشاهده کرد. ما در همین تخت فولاد، در دوره دوم و سوم صفویه حکمای زیادی داریم، مثل فاضل سراب و ملا اسماعیل خواجویی و خاتون آبادی و آقا جمال خوانساری.
فلسفه برای از رونق افتادن، دلایل زیادی دارد. اما یکی از دلایل آن این است که امتداد سیاسی و اخلاقی و اجتماعی نداشته باشد. بنده متخصص در بررسی نشانههای امتداد فلسفه در تاریخمان نیستم اما گمان میکنم که بعضاً خلط در مصادیق، بین فرهنگ اسلامی و فرهنگ فلسفی رخ میدهد. مثلاً معماری وحدت گرایانه بناهای تاریخیمان را به وحدت وجود ربط میدهند در حالی که اینها همه جلوههای فرهنگ اسلام و قرآن است که توحید رکن رکین آن است. تفکیک بین فضاهای مردانه و زنانه هم قطعاً مربوط به فرهنگ اسلامی است.
اما درباره قلهها، خب مصداق قله برای خواص و عموم مردم متفاوت است. خواص بیشتر به نظریات نگاه میکنند ولی عوام به مردمی بودن و متخلق بودن و تواضع او بیشتر نگاه میاندازند. البته که قضاوت مردم قابل اعتناست. برای مثال در یزد به افکار آقای صدوقی نگاه نمیکنند ولی به علت خدمات مهمش به مردم، ایشان محبوب مردم بوده است.
- چگونه میشود که در سرزمینی مانند اصفهان، افرادی با عقائد و نظرات مختلف درباره حکمت وجود داشتهاند و در کنار هم همزیستی میکردند؟ این آشتی چگونه به وجود میآید؟
به نظر من اگر اندیشمندان اهل گفت و گو باشند و دارای سعه صدر، همه عقائد و مسلکها میتوانند در کنار هم زندگی بکنند. حتی ادیان هم از این قاعده مستثنا نیستند و نمونه آن را در اصفهان خود شما داریم که یهودی و مسیحی و مسلمان در کنار هم در یک شهر میزیستهاند. ادب نگه داشتن و به مقدسات دیگران توهین و لعن نکردن، مؤلفه مهمی است. شما نمیتوانید لعن بکنید و بعد سخن از وحدت بگویید. طبیعتاً اگر نسبت به دیگری و معتقداتش ادب نگه داشته نشود، نمیتوان انتظار وجود آشتی داشت. در عین نگه داشتن اعتقادات، اگر اهل منطق و ادب و گفت و گو باشیم، هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد. جنگهای ادیان در طول تاریخ واقعاً دردآور است. جنگهای صلیبی و جنگ شیعه و سنی اموری هستند که اصلاً نباید به آن دامن زده میشد.
- به نظر شما چه اتفاقی افتاد که ما در آموزش فلسفه، چند متن اصلی را، من جمله شفا و اشارات و منظومه و اسفار را نگه داشتیم و باقی متون و نظریات را کنار گذاشتیم و به دنبال شناخت شخصیت تمام فلاسفه مهم تاریخمان نرفتیم؟
البته به این گونه که شما میگویید نیست. اما به طور کلی گرایش به مکتب حکمت متعالیه بیشتر است. آقای سید حسن سعادت مصطفوی شدیداً با ملاصدرا مخالفت میکرده است. اما دلیل عمده گرایش به حکمت متعالیه، شناخته نشده بودن حکمای دیگر است. این کاری که اخیراً شهرداری اصفهان برای حکمای این دیار انجام میدهد بسیار قابل تقدیر است. همایشی که بنده در آن شرکت کردم و درباره مرحوم جهانگیرخان بود، بسیار ارزشمند بود.