دروازه حسن آباد، گذری تاریخی در شهر اصفهان است که در مقطعی بخش خواجو را به چهارسوق مقصود و ازآن به میدان نقش جهان وصل می کرده است. این گذر شامل نقاط و آثار برجسته ای است که بازدید از آنان، مطالب پنهانی را برای مخاطبش آشکار می کند. در حین گذر از دروازه حسن آباد و بازدید آثار تاریخی واقع در آن متوجه می شویم که گفتنی بسیار است و می توان از ابعاد گوناگون به این اثر نگاه کرد. یکی از این زوایا کشف استعاره های «شهر زندگی» در این رهگذر است. ما می توانیم از رهگذر عناصر بازارچه حسن آباد، مروری بر استعاره های شهر زندگی داشته باشیم.
هماهنگی
اولین نقطه ای که در بازدید از گذر حسن آباد انتخاب می کنیم، زورخانه آقاشیر است. زورخانه ای قدیمی که با خود هزار نگفته ندارد. زورخانه یا ذکرخانه جایی است که سخت افزار و نرم افزار با «هماهنگی» خاصی از اعتلای انسانی سخن می گویند.
ظاهر اصلی ماموریت زورخانه که ساختن بدن است و این ماموریت اول میل و کباده است. ورزش در درجه نخست جسم را پرورش می دهد. در این حرفی نیست. اما اگر به زورخانه و آداب ویژه آن اندکی با تامل بیشتر نگاه بیندازیم، متوجه می شویم که نرم افزار این مکان آمیخته با مفاهیم معنوی است. ذکر نام آقا علی ابن ابیطالب خود در طی زمان ها عامل حیات معنوی و تکاپوی پهلوانان است. پس آن چه در این میان اهمیت ویژه دارد ترکیب این سخت افزار با نرم افزار معنوی زورخانه است که در یک «هماهنگی» کامل قرار دارد.
هنگامی که در میانه گود زورخانه آقاشیر می روی و با ضرب مرشد زورخانه به ورزش مشغول می شوی، تصاویر دورتادور گود از همان دیوار با تو سخن می گویند. پهلوانان سال های گذشته راویان اصفهان قدیم و در راسشان شهدایی که در این محله رفت و آمد داشته اند. مرشد ذکر می گوید. کسی آن میان می چرخد. تصاویر دورتادور او می چرخند. عرق ریزانی است. ذکر و زور در هماهنگی کامل اند.

تعالی
از زورخانه بیرون بیایید و راهی بازارچه حسن آباد شوید. در میانه آن دست چپ مسجدی توجه شما را جلب می کند. بر میانه بالای آن نوشته شده است«شاه عباس ثانی موسوی حسینی صفوی». این یعنی این مسجد چهارصد سال است که خود را در میانه این بازارچه حفظ کرده است و هر روز میزبان نمازگزاران است. نام این مسجد ساروتقی است و محلی ها آن را سالتقی می گویند.
آن چه این مسجد را در ذهن ها ماندگار می سازد نمای گنبد آن از داخل است. این در حالی است که این گنبد از بیرون خاکی است و کسی انتظار ندارد که گنبد از داخل این قدر زیبا و باشکوه باشد. باید زیر گنبد رفت و در عظمت مسجد و ستایش خدایش دوگانه به جای آورد.
زیر گنبد اسلیمی ها را دنبال کن. چه پر رمز و راز راهی را به مرکز طی می کنند. همه راه ها از همه جهت یعنی از دورتادور دایره، می روند تا نقطه نهایی برسند. بالاترین نقطه. این حرکت همان «تعالی» است. تعالی یعنی حرکت به سمت متعالی شدن و رسیدن به عالی ترین درجه. همان کاری که این اسلیمی ها صدها سال است انجام می دهند و ما را با زبان هنر و اشارت دعوت به تعالی می کنند.
نام نیک
ساروتقی وزیر اعظم شاه صفی و شاه عباس دوم بود. او فرزند یک نانوا بود و مدارج ترقی را طی کرد تا صدراعظم دو پادشاه صفوی شد. او در حفظ اموال حکومتی بسیار سخت گیر بود و برای همین دشمنانی داشت. او اختیارات زیادی داشت و توانست خدمات زیادی به حکومت صفوی و مردم ایران انجام دهد. سرانجام در سن حدود هشتاد سالگی مورد توطئه قرار گرفت و کشته شد هر چند که شاه عباس دوم، تمام عاملان قتل را اعدام کرد.
از ساروتقی مسجدی در دروازه حسن آباد و مسجدی در خیابان کمال و همچنین نامی نیک در تاریخ به یادگار مانده است. سنت وزیران ایرانی سنتی است که در اصفهان ریشه دار بوده و این خاک شاهد خدمات وزرایی چون صاحب ابن عباد، خواجه نظام الملک، حاتم بیک، محمد حسین صدر و رکن الملک بوده است که توانستند نام نیک خود را جاودانه سازند.

شهرداری چی
منطقه سه شهردای قلب شهر اصفهان است جایی که اکثر آثار تاریخی اصفهان در آن قرار گرفته است. این منطقه در سال ها گذشته مورد بی مهری هایی از برخی مدیران شهرداری در رده های مختلف قرار گرفته است. گذر بازارچه حسن آباد در منطقه پشت مسجد امام قرار گرفته است، جایی که مملو از خانه های کاه گلی بود. در این میان ساباط هایی وجود داشت که به لهجه اصفهانی به آن طاق تاریکی می گفتند. رهگذران جانشان از زیر این طاق تاریکی ها عبور می کردند و روحشان به دنیای سنت پر می کشید. اما متاسفانه تفکر و دیدگاه شهرداری چی که خود را یگانه مرجع فهم مصلحت در شهر می بیند در اقدامی منفعت محور این طاق تاریکی ها را خراب کرد تا راهی برای عبور ماشین پیدا شود.
شهرداری چی و تفکرش را نمی توان عنصری صددرصد منفی دانست زیرا شهرداری چی ها همواره استدلال های خاص خود را دارند اما در میان تمام دیدگاه هایشان کمتر نقش مردم و دیدگاه های آنان لحاظ می شود زیرا آن ها اعتقاد دارند که مردم خود را با وضعیت توسعه جدید تطبیق می دهند و ما در نهایت تصمیمی را گرفته ایم که به نفع شهر است.
یخ زیر آب
در گذر حسن آباد، بقعه امام زاده احمد آشکارا پیداست. این امام زاده از نوادگان امام محمدباقر است و قدمت بنایش به صفوی و حتی پیش از آن می رسد اما این بنا در دوره ظل السلطان مورد تعمیر قرار گرفته است تا جایی ماده تاریخ «هم ظل سلطان نهاد کعبه بنا» در آن وجود دارد.
داستان شخصیت ظل سلطان هم داستان پیچیده ای است. دوران حکمرانی او در اصفهان دو دوره کاملا متفاوت از هم دارد. در دوره اول او به مرمت آثار تاریخی توجه ویژه ای داشته و خدمات غیرقابل انکاری داشته است اما در دوره دوم همچون جانوری خونخوار به جان میراث صفوی این شهر می افتد و بسیاری از آثار را خراب می کند. گفته شده است که تا 50 اثر تاریخی در دوره او به طور کلی از بین رفته اند.
دوره ظل سلطان بدون شک دوره ای است که اصفهان در دوران سقوط خود قرار داشته است و بسیاری از میراث صفوی این شهر به مرور زمان در حال نابود شدن بودند. انگار که «یخی را زیر آفتاب» قرار بدهند اصفهان نیز در حال آب شدن بوده است. دوره حکمرانی این شاهزاده ستمگر قاجاری بر اصفهان را می توان دوره ای تمام عیار از عقب ماندگی ما دانست و حضور در چنین تاریخی که اصفهان همچون یخ زیر آب بوده، برای انسان راهی به رهایی و امید به نجات باقی نمی گذاشته است.

ققنوس
این که اصفهان می سوزد و در عین حالت نابودی، دوباره متولد می شود مصداق بارزش ظهور نهضت های بیداری اسلامی از پس استبداد قاجاری در این شهر است. اولین حرکت مردمی در برابر استعمار و استبداد، نهضت تحریم تنباکو بوده است. جایی که علما و مردم با تهدیدهای ظل سلطان میدان را خالی نمی کنند و بر فتوای تحریم توتون و تنباکو پافشار می کنند.
گام بعدی مشروطه در اصفهان است که در آن دوران ما شاهد ظهور مطبوعات آزادی خواه، پارلمان شهری، شرکت های اقتصادی، مدارس، بیمارستان و حمایت از حکومت قانون هستیم. اگر دوران ظل سلطان را دوره یخ زیر آفتاب وسوختن شهر بدانیم که چنین هم بوده، حرکت مردمی اصفهان در دوران مشروطه به رهبری حاج آقانورالله اصفهانی همان ققنوسی بوده است که از دل این خاکستر بلند شده است. اصفهانی ها به رهبری روحانیت توانستند با تحصن و اعتراض دسته جمعی ظل سلطان را از حکومت اصفهان عزل کنند و با پایمردی و با پشتیبانی مجاهدین بختیاری استبداد صغیر را بشکنند و شهر را از شر حاکم مستبد قاجاری نجات دهند و مقدمه فتح تهران باشند.
خانه مشروطه اصفهان که از کوچه ای در مقابل سقاخانه راه دارد منزل تاریخی حاج آقانورالله است. خانه ای قاجاری که هم زیباست و هم نشان دهنده دوران افتخارآمیز نهضت های بیداری اسلامی در اصفهان است. هر اتاقی از این خانه بخشی از وقایع دوران مشروطه اصفهان را روایت می کند که جمع آنان گواهی می دهد که اصفهانی که خواهان رهایی از ظلم و برقراری آزادی و حکومت قانون است همان ققنوس تازه متولد شده است.
کاشی شکسته
از زمان رضاشاه به این طرف، شهر اصفهان همانند ایران با پدیده مدرنیزاسیون روبه رو بوده است که آغاز آن توسعه اجباری و آمرانه رضاخانی بوده است. این مدرنیزاسیون خصوصیت خاص خود را دارد. برای مثال سر جنگ با سنت و فرهنگ اسلامی داشته است. رگه هایی از استبداد دارد و کاری با نظر مردم ندارد. به شدت تقلیدی است و از الگوهای غربی ها تبعیت می کند. این مدل از توسعه به شدت هم دولت محور است و جالب است که تا به امروز هم کم و بیش ایران ما با امتداد آن درگیر است.
مطابق با این مدرنیزاسیون و این رویکرد در ترقی شهر، بازار سنتی از اهمیت افتاد تا جایی که امروز در معادلات اقتصادی شهر نقشی ندارد و حالتی تزئئینی دارد. در بهترین حالت بازارچه حسن آباد جایگاه تولید و عرصه صنایع دستی است که گردشگران از آن بهره برند اما این مکان دیگر جایگاه مشخص و قابل تعریفی در مسیر توسعه شهر ندارد.
اصفهان را باید شهر گنبدهای فیروزه ای و کاشی های شکسته نامید. گنبدهای فیروزه ای نماد هویت اصفهان است و این هویت در برخورد با این شبه مدرنیته، دچار وضعیتی شده است که می توان آن را بحران نامید. کاشی شکسته عنوان مناسبی برای این مناطق تاریخی اصفهان است که اکنون در جایگاه مناسبی در تابلوی توسعه شهری تعریف نشده اند.

معرق کاشی
مُعَرَّقکاشی نوعی از کاشی کاری است که در آن قطعههای کوچک کاشی بر اساس طرح و نقشهی قبلی، در کنار هم روی یک سطح چسبانده می شود. این بدان معنی است که همواره هر جز معرق کاشی بنا بر طرحی قبلی بر سر جای خود قرار دارد و اجزا با معنایی مشخص و طرحی کلی در هم تنیده شده اند.
این معنا از معرق کاشی دقیقا همان چیزی است که ما در مفهوم محله با هم مواجه هستیم. محله حسن آباد سرشار از عناصری است که هر کدامشان به تنهایی ارزشمند هستند اما هنگامی که در کنار هم قرار می گیرند نوعی از هماهنگی را شکل می دهند که هر جزئی معنایی جدید می یابد.
اجزای بازارچه حسن آباد به شکلی است که نیازهای مردم یک منطقه را تامین کند. در این گذر مدرسه علمیه عربان همچنان فعال است. حسینیه روباز گلبندان در انتهای آن همچنان زنده و پابرجاست. در گذشته دراین منطقه حمامی وجود داشته ه الان دیگر نیست. حال یک بار دیگر از ابتدا تا انتها عناصر گذر حسن آباد یا محله حسن آباد را مرور می کنیم. زورخانه، کاروانسرا، مسجد، سقاخانه، امام زاده، مدرسه، حمام و حسینیه و همه این ها در سایه بازار. جایی که زندگی روزمره جاری است. این یک منظومه زنده است که هارمونی دارد و همه قسمت های آن مثال کاشی معرق در هم تنیده شده است.