
بسیاری از واکنشهای هیجانی ما در بزرگسالی، فقط به اتفاقهای امروز مربوط نیستند. گاهی ترس، اضطراب، احساس بیارزشی، خشم یا دشواری در برقراری رابطه، ریشه در تجربههایی دارد که در سالهای کودکی پشت سر گذاشتهایم.
منظور از تروماهای کودکی، فقط رویدادهای بسیار شدید نیست. تجربههایی مانند بیتوجهی عاطفی، انتقاد مداوم، مقایسهشدن، احساس ناامنی، طردشدن، دعواهای شدید خانوادگی یا پذیرفتهنشدن احساسات کودک نیز ممکن است بر نگاه او به خودش و جهان اثر بگذارد.
تجربههای دشوار کودکی همیشه بهصورت خاطرهای واضح باقی نمیمانند. گاهی اثر آنها در قالب الگوهای رفتاری و هیجانی دیده میشود، از جمله:
ترس شدید از طردشدن یا تنها ماندن
نیاز مداوم به تأیید دیگران
دشواری در اعتمادکردن
احساس گناه هنگام نه گفتن
کمالگرایی و ترس از اشتباه
واکنشهای شدید به انتقاد
جذبشدن در رابطههای ناسالم یا نابرابر
سرکوب خشم، ناراحتی یا نیازهای شخصی
اضطراب، بیقراری یا احساس ناامنی در موقعیتهای خاص
وجود این نشانهها بهتنهایی به معنای وجود تروما نیست؛ اما میتواند علامتی باشد که نشان میدهد بخشی از تجربههای گذشته نیازمند توجه و بررسی حرفهای است.
ریشهیابی به معنای پیدا کردن یک علت قطعی برای همه مشکلات یا سرزنشکردن والدین و گذشته نیست. هدف اصلی آن است که بفهمیم یک واکنش خاص چه زمانی فعال میشود، چه احساسی پشت آن قرار دارد و آیا این واکنش با تجربههای قدیمی ارتباطی دارد یا نه.
برای مثال، فردی که از شنیدن انتقاد بهشدت آشفته میشود، ممکن است در کودکی بارها با سرزنش، مقایسه یا احساس ناکافیبودن مواجه شده باشد. شناخت این ارتباط میتواند به او کمک کند میان «اتفاق امروز» و «احساس قدیمی» تفاوت بگذارد.
در یک فضای آرام میتوانیم به این پرسشها توجه کنیم:
چه موقعیتهایی واکنش هیجانی شدید در من ایجاد میکنند؟
در آن لحظه دقیقاً از چه چیزی میترسم؟
این احساس برایم آشناست؟
در کودکی چه زمانی احساس مشابهی داشتهام؟
در خانواده ما درباره خشم، ترس و ناراحتی چگونه برخورد میشد؟
آیا برای دوستداشتنیبودن مجبور بودم همیشه قوی، آرام یا بینقص باشم؟
امروز برای محافظت از خودم چه الگوهایی را تکرار میکنم؟
پاسخدادن به این سؤالها باید با آرامش و بدون فشار انجام شود. قرار نیست فرد خودش را مجبور کند تمام خاطرات دردناک را یکباره به یاد بیاورد.
ذهن و بدن انسان برای محافظت از خود، الگوهایی ایجاد میکنند. کودکی که در محیطی پرتنش زندگی کرده، ممکن است بیش از حد مراقب رفتار دیگران باشد. کودکی که بارها نادیده گرفته شده، ممکن است در بزرگسالی نیازهای خود را پنهان کند. این واکنشها زمانی شکل گرفتهاند که برای کودک کارکرد محافظتی داشتهاند؛ اما ممکن است در بزرگسالی دیگر مفید نباشند.
شناخت این الگوها به ما فرصت میدهد واکنشهای خودکار را به انتخابهای آگاهانه تبدیل کنیم. تغییر معمولاً تدریجی است و به تمرین، حمایت و گاهی همراهی درمانگر نیاز دارد.
بهجای اینکه فقط بگویید «حالم بد است»، دقیقتر بررسی کنید: آیا غمگین، ترسیده، خشمگین، شرمنده یا مضطرب هستید؟ نامگذاری احساس، نخستین قدم برای شناخت آن است.
محرک میتواند یک جمله، لحن صدا، رفتار، مکان یا حتی سکوت باشد. ثبت موقعیت، احساس و واکنش در یک دفترچه، به شناسایی الگوهای تکرارشونده کمک میکند.
اگر در کودکی بارها مورد انتقاد قرار گرفتهاید، ممکن است صدای انتقادگر درونی شما نیز شدید باشد. تلاش کنید با خودتان همانطور صحبت کنید که با یک کودک ترسیده و نیازمند حمایت صحبت میکنید.
مرزبندی به معنای بیاحترامی یا قطع رابطه با همه نیست. یعنی نیازها، تواناییها و محدودیتهای خود را بشناسید و با احترام درباره آنها صحبت کنید.
بررسی تروماهای کودکی گاهی احساسات شدیدی ایجاد میکند. اگر خاطرات گذشته باعث اضطراب شدید، اختلال در خواب، حملههای اضطرابی، افسردگی یا اختلال جدی در روابط شدهاند، مراجعه به رواندرمانگر یا متخصص سلامت روان میتواند کمککننده باشد.
روش مناسب درمان برای هر فرد متفاوت است و بهتر است بر اساس شرایط، شدت نشانهها و نظر متخصص انتخاب شود. هیچ روش یا تکنیکی برای همه افراد یکسان نیست و فرایند درمان نباید جایگزین ارزیابی تخصصی شود.
هدف از نگاهکردن به گذشته، ماندن در دردها یا متهمکردن خود و دیگران نیست. گذشته قابل تغییر نیست؛ اما میتوانیم معنایی را که امروز به آن میدهیم، واکنشهایمان و شیوه مراقبت از خودمان را تغییر دهیم.
گاهی نخستین قدم درمان، همین پرسش ساده است: «چه اتفاقی برای من افتاده و اکنون به چه حمایتی نیاز دارم؟» پاسخ به این پرسش میتواند مسیر شناخت خود و ساختن رابطهای سالمتر با خویشتن را آغاز کند.
درمانگر نازیلا مجید زاده هروی