
اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی قابلدرمان است که با تغییرات شدید و دورهای در خلق، انرژی، فعالیت و توانایی انجام کارها همراه میشود. فرد ممکن است دورههایی از سرخوشی یا تحریکپذیری غیرمعمول را تجربه کند و در زمان دیگری دچار افسردگی عمیق شود. این نوسانها با تغییرات عادی خلق تفاوت دارند و میتوانند بر روابط، شغل، تصمیمگیری و زندگی روزمره اثر بگذارند.
تشخیص و درمان اختلال دوقطبی باید توسط روانپزشک انجام شود. خودتشخیصی یا قطع و شروع خودسرانه دارو ممکن است علائم را تشدید کند.
دوره شیدایی معمولاً شدیدتر است و میتواند به اختلال جدی در زندگی، بستریشدن یا حتی علائم روانپریشی منجر شود. هیپومانیا شدت کمتری دارد، اما همچنان با وضعیت معمول فرد تفاوت محسوسی ایجاد میکند.
نشانههای احتمالی عبارتاند از:
افزایش غیرمعمول انرژی و فعالیت
کاهش نیاز به خواب، بدون احساس خستگی معمول
پرحرفی یا سرعت زیاد در صحبتکردن
افکار شتابان و دشواری در تمرکز
احساس بزرگمنشی یا اعتمادبهنفس غیرواقعبینانه
تصمیمهای عجولانه و رفتارهای پرخطر، مانند خرجکردن افراطی
تحریکپذیری و خشم شدید
افزایش فعالیتهای اجتماعی، جنسی یا کاری به شکل غیرمعمول
وجود یک یا چند مورد از این نشانهها بهتنهایی به معنای ابتلا به اختلال دوقطبی نیست. مدت، شدت، تکرار علائم و تأثیر آنها بر زندگی باید توسط متخصص بررسی شود.
دوره افسردگی ممکن است شامل این علائم باشد:
احساس غم، پوچی یا ناامیدی
کاهش علاقه و لذت از فعالیتهای معمول
خستگی و کاهش انرژی
تغییر در خواب یا اشتها
احساس گناه یا بیارزشی
کندشدن فکر یا حرکت، یا برعکس بیقراری
دشواری در تمرکز و تصمیمگیری
افکار مربوط به مرگ یا خودکشی
افسردگی در اختلال دوقطبی ممکن است با افسردگی یکقطبی اشتباه گرفته شود. به همین دلیل، پیش از تجویز دارو، پزشک باید سابقه دورههای شیدایی یا هیپومانیا را بهدقت بررسی کند.
در این نوع، دستکم یک دوره شیدایی رخ میدهد. ممکن است دورههای افسردگی نیز وجود داشته باشند، اما برای تشخیص نوع یک ضروری نیستند.
در این نوع، دورههای افسردگی شدید و دورههای هیپومانیا دیده میشوند، اما فرد دوره شیدایی کامل را تجربه نکرده است.
در این وضعیت، نوسانهای خلقی خفیفتر اما طولانیمدت رخ میدهند و شدت آنها به معیارهای کامل شیدایی، هیپومانیا یا افسردگی اساسی نمیرسد.
درمان معمولاً بلندمدت است و ممکن است با توجه به مرحله بیماری، شدت علائم، وضعیت جسمی و پاسخ فرد به درمان تغییر کند. هدف درمان، کنترل دوره فعلی، کاهش احتمال عود و کمک به داشتن زندگی پایدار است.
روانپزشک ممکن است از داروهای تثبیتکننده خلق، برخی داروهای ضدروانپریشی یا داروهای دیگر استفاده کند. انتخاب دارو به نوع علائم و شرایط هر فرد بستگی دارد.
داروهایی مانند لیتیوم، والپروات، لاموتریژین و برخی داروهای ضدروانپریشی در درمان اختلال دوقطبی کاربرد دارند؛ اما مصرف آنها باید با نسخه و پیگیری منظم پزشک باشد. بعضی داروها به آزمایش خون یا بررسی عملکرد کبد، کلیه و تیروئید نیاز دارند.
درمان با داروهای ضدافسردگی نیز باید با احتیاط و زیر نظر روانپزشک انجام شود، زیرا در برخی افراد ممکن است باعث تحریک دوره شیدایی یا افزایش نوسان خلق شود. قطع ناگهانی دارو نیز میتواند خطر عود علائم را بالا ببرد.
رواندرمانی جایگزین ارزیابی پزشکی نیست، اما میتواند بخش مهمی از درمان باشد. رویکردهایی که ممکن است مفید باشند عبارتاند از:
آموزش درباره اختلال و نشانههای هشدار
درمان شناختی رفتاری برای مدیریت افکار و رفتارها
درمان مبتنی بر تنظیم ریتمهای روزانه و خواب
درمان خانوادهمحور و بهبود ارتباطات
آموزش مهارتهای حل مسئله و تنظیم هیجان
کمک به شناسایی محرکهای عود
رواندرمانی به فرد کمک میکند الگوهای خواب، هیجان، مصرف دارو و رفتارهای خود را بهتر پایش کند و پیش از شدیدشدن علائم، برای دریافت کمک اقدام کند.
بیخوابی و تغییر شدید در برنامه روزانه میتوانند علائم اختلال دوقطبی را تشدید کنند. رعایت نکات زیر معمولاً به ثبات بیشتر کمک میکند:
داشتن ساعت خواب و بیداری منظم
پرهیز از شببیداری و کمخوابی
پرهیز از مصرف الکل و مواد مخدر
محدودکردن مصرف زیاد کافئین
ثبت تغییرات خلق، خواب و سطح انرژی
داشتن فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد
به تعویقانداختن تصمیمهای مالی یا مهم هنگام افزایش غیرعادی انرژی
اطلاعدادن به اعضای قابلاعتماد خانواده درباره نشانههای هشدار
روشهایی مانند تمرینهای آرامسازی، تنفس، ذهنآگاهی و برخی تکنیکهای مدیریت استرس ممکن است در کاهش فشار روانی و بهبود خودمراقبتی مفید باشند. بااینحال، شواهد و کاربرد هر روش متفاوت است و این روشها نباید جایگزین دارودرمانی، روانپزشکی یا رواندرمانی تخصصی شوند.
اگر فرد از ریکی، EFT یا روشهای مکمل استفاده میکند، بهتر است درمانگر مکمل از وضعیت پزشکی او آگاه باشد و این روشها با هماهنگی روانپزشک انجام شوند. قطع دارو یا تغییر دوز بدون نظر پزشک ایمن نیست.
در شرایط زیر باید سریعاً از روانپزشک، اورژانس یا خدمات فوریتهای محلی کمک گرفت:
فکر یا نقشه خودکشی یا آسیبزدن به دیگران
توهم، بدبینی شدید یا از دستدادن ارتباط با واقعیت
چند شب بیخوابی همراه با افزایش شدید انرژی
رفتارهای بسیار پرخطر یا کنترلناپذیر
ناتوانی در مراقبت از خود
مصرف همزمان مواد یا داروهایی که وضعیت روانی را بدتر میکنند
در چنین شرایطی، فرد را تنها نگذارید و موضوع را جدی بگیرید. اگر خطر فوری وجود دارد، با اورژانس محل زندگی تماس بگیرید.
اختلال دوقطبی بیماریای جدی اما قابلمدیریت است. ترکیبی از ارزیابی روانپزشکی، دارودرمانی مناسب، رواندرمانی، خواب منظم، حمایت خانواده و پیگیری مستمر میتواند به کاهش عود و بهبود کیفیت زندگی کمک کند. مهمترین قدم، مراجعه به متخصص و پرهیز از خوددرمانی است. کنترل این اختلال معمولاً یک فرایند تدریجی است و با پیگیری منظم، بسیاری از افراد میتوانند زندگی فعال و رضایتبخشی داشته باشند.
این مقاله آموزشی است و جایگزین تشخیص یا درمان فردی توسط روانپزشک و روانشناس نیست.
درمانگر نازیلا مجید زاده هروی
آدرس تماس با ما در تلگرام:khodat_ra_beshnas@
پیج اینستاگرام:nazila majidzadehherav