آیا تا به حال برایتان پیش آمده که مدام جذب افرادی شوید که با شما سرد برخورد میکنند؟ یا حس کنید هر چقدر هم دیگران شما را تحسین کنند، باز هم در درون احساس نارضایتی و پوچی دارید؟ آیا متوجه شدهاید که الگوهای تکراری و دردناکی در روابط، شغل و زندگیتان وجود دارند که انگار دست از سرتان برنمیدارند؟
این الگوهای تکرارشونده در روانشناسی «تلههای زندگی» نامیده میشوند. تلههای زندگی الگویی هستند که از کودکی آغاز میشوند و تأثیراتشان در تمام طول زندگی ما منعکس میشود. آنچه خانوادههای ما در کودکی با ما انجام دادهاند از رها شدن و انتقاد گرفته تا حمایت بیش از حد و طرد شدن آغازگر این الگوهاست. به مرور زمان، این تلهها بخشی از وجود ما میشوند و ما ناخواسته موقعیتهایی را خلق میکنیم که همان محیط آسیبزننده دوران کودکی را بازسازی میکنند.
در این وبلاگ، بر اساس محتوای کتاب «زندگی خود را دوباره بیا فرینید»، به بررسی چیستی این تلهها، چگونگی شکلگیریشان و راههای شناخت و تغییر آنها میپردازیم.
تلههای زندگی چیستند؟
تلههای زندگی را میتوان از سه ویژگی اساسی تشخیص داد:
۱. الگوهایی همیشگی هستند: از کودکی آغاز میشوند و در طول زندگی تکرار میشوند.
۲. خودنابودگر هستند: به نفس، سلامتی، روابط، شغل، شادی و حالت روحی ما آسیب میرسانند.
۳. برای بقا میجنگند: در عین دردناک بودن، آشنا و راحت هستند و به همین دلیل تغییرشان بسیار دشوار است.
این تلهها عمیقاً در باورهای ما درباره خودمان و دنیا ریشه دارند. روانشناسان شناختی معتقدند این باورها که «پیشزمینه» نامیده میشوند به سختی تغییر میکنند، زیرا حتی زمانی که باعث رنجش ما میشوند، به ما حس اطمینان و پیشبینی میدهند. آنها آشنا و آرامشبخش هستند؛ به عبارت دیگر، حس «بودن در خانه خودتان» را به شما میدهند.
تلهها چگونه شکل میگیرند؟
عوامل بسیاری در گسترش تلههای زندگی نقش دارند. اولین عامل تندمزاجی است؛ یعنی طبیعت ذاتی و احساسی ما که متغیر است و شامل ابعادی مانند خجالتی-خوشمعاشرت، غیرفعال-فعال، بیاحساس-بااحساس و حساس-آسیبناپذیر میشود. اما محیط نیز بر رفتار تأثیر میگذارد. محیطی امن و آموزشی میتواند کودک خجالتی را به فردی معاشرتی تبدیل کند و برعکس، شرایط بد میتواند کودک آسیبناپذیر را زمینگیر کند.
مهمترین تأثیری که محیط از ابتدا بر ما دارد، از طریق خانواده اعمال میشود. پویایی خانواده ما تا حد زیادی تشکیلدهنده پویایی دنیای ماست. زمانی که در یک تله گرفتار هستیم، گرفتاری ما تقریباً همیشه ناشی از ماجراهایی از خانواده ما در دوران کودکی است.
مثالهایی از محیطهای مخرب در دوران کودکی:
🔹یکی از والدین بدرفتار و دیگری بیاحساس و درمانده بوده است.
🔸والدین از نظر احساسی سرد بودهاند و انتظارات بالایی برای موفقیت داشتند.
🔹والدین مدام مشاجره میکردند و کودک در بحث آنها گرفتار میشد.
🔸 یکی از والدین مریض یا افسرده بوده و دیگری اصلاً حضور نداشته است.
🔹 والدین بیش از اندازه ترس داشتهاند و بیش از اندازه مراقبت میکردند.
🔸 والدین از کودک انتقاد میکردند و هیچ چیز به اندازه کافی خوب نبود.
دستهبندی تلههای زندگی
تلهها در پنج حوزه اصلی نیازهای دوران کودکی دستهبندی میشوند. در ادامه، هر تله را با یک جمله کوتاه معرفی میکنیم تا بهتر با آن ارتباط برقرار کنید:
۱. امنیت اولیه
· طرحواره ترکشدن: «باور به اینکه مرا تنها نگذار.»
· طرحواره بدگمانی و تجاوز: «باور به اینکه نمیتوانم به دیگران اعتماد کنم.»
این تلهها از مهمترین و اصلیترین تلهها هستند. حتی یک نوزاد نیز ممکن است گرفتار آنها شود. افرادی که در کودکی ترک شده یا با بدرفتاری و تجاوز مواجه شدهاند، آسیبدیدهترین افراد هستند. آنها در هیچ کجا احساس امنیت نمیکنند و حس میکنند هر لحظه ممکن است اتفاق وحشتناکی رخ دهد.
۲. ارتباط با دیگران
·طرحواره فقدان عاطفه: «باور به اینکه هرگز به محبتی که میخواهم نمیرسم.»
·طرحواره طرد اجتماعی: « باور به اینکه من با دیگران سازگار نمیشوم.»
اگر دچار مشکلات برقراری ارتباط هستید، دچار تنهایی نیز خواهید شد. شاید حس کنید هیچکس حقیقتاً شما را نمیشناسد و به شما اهمیت نمیدهد. این حس همان حس پوچی و اشتیاق به داشتن یک رابطه خوب است.
۳. استقلال فردی
· طرحواره وابستگی: «باور به اینکه به تنهایی از عهده کارها برنمیآیم.»
· طرحواره آسیبپذیری: «باور به اینکه قراراست فاجعهای رخ بدهد.»
استقلال فردی یعنی توانایی جدایی از خانواده و ایفای نقش به صورت مستقل. اگر در خانوادهای بزرگ شدهاید که استقلال در آن ترویج شده، والدینتان مهارتهای خودکفایی را به شما آموزش دادهاند. اما اگر والدینتان بیش از حد از شما مراقبت کرده و هر کاری برای شما انجام دادهاند، احتمالاً به شما گفتهاند که دنیا جای خطرناکی است و نمیتوانید به خودتان تکیه کنید. این همان تله آسیبپذیری است.
۴. عزت نفس
·طرحواره نقص و شرم: «باور به اینکه ذاتاً دچار کمبود هستم و کسی نمیتواند مرا بپذیرد.»
· طرحواره شکست: « باور به اینکه احساس شکست میکنم.»
افرادی که در کودکی مورد انتقاد قرار گرفتهاند، ممکن است باور کنند که ذاتاً دچار کمبود هستند و هیچکس نمیتواند آنها را بپذیرد یا دوست بدارد.
۵. ابراز وجود
·طرحواره اطاعت: «باور به اینکه همیشه کارها را به شیوهای که دیگران میخواهند انجام میدهم.»
·طرحواره معیارهای غیرواقعبینانه: «باور به اینکه باید همیشه بهترین باشم.»
زمانی که به شما اجازه ابراز وجود داده نشود، اساساً کنترلشده خواهید بود. نیازهای خود را فدا میکنید و مایل به برآوردن نیازهای دیگران هستید.
محدودیتهای واقعگرایانه (تله مربوطه: حقطلبی)
.طرحواره حقطلبی: «باور به اینکه میتوانم هر آنچه میخواهم داشته باشم.»
هنگامی که دچار این تله باشید، بیش از حد درگیر نیازهای خود میشوید و «به نیازهای دیگران اهمیت نمیدهید.» ممکن است تا حدی چنین کاری را انجام دهید که دیگران شما را فردی خودخواه، پرتوقع، کنترلکننده و خودشیفته قلمداد کنند. همچنین ممکن است مشکلاتی نیز با خویشتنداری خود داشته باشید. مثلا هوسران و...

تلهها چگونه در بزرگسالی عمل میکنند؟
یک تله زندگی همان راهی است که ما الگوهایمان را در آن بازسازی میکنیم. مدتی پس از ترک خانهای که در آن بزرگ شدیم، به خلق موقعیتهایی ادامه میدهیم که در آنها با ما بدرفتاری شده، نادیده گرفته شدیم، سرکوب یا کنترل شدیم.
تلههای زندگی الگوهایی عمیق و اغلب ناخودآگاه هستند که از کودکی شکل میگیرند و در بزرگسالی به طرق مختلف زندگی ما را تحت تأثیر قرار میدهند. آنها خودنابودگر هستند، برای بقا میجنگند و به سختی تغییر میکنند. اما خبر خوب این است که شناخت این تلهها اولین قدم برای رهایی از آنهاست.
اگر در خودتان الگوهای تکراری و دردناکی میبینید، بدانید که تنها نیستید. شناخت تلهها، درک سرچشمه آنها و تلاش برای تغییر، مسیری است که میتواند به زندگی سالمتر و رضایتبخشتر منتهی شود.
در پستهای بعدی، یکییکی سراغ این تلهها می رویم و هر کدام رو با جزئیات بیشتری بررسی می کنیم. پس اگه کنجکاوید بدانید کدام تلهها در وجود شما فعالترند، یا میخواید طرحوارههای خودتان رو کشف کنید، ما رو دنبال کنید و منتظر پستهای بعدی بمانید.