بارزترین نشانهٔ تورم بالا این نیست که قیمتها بالا میروند. این است که دیگر نمیدانید چه چیزی گران است.
در تورم پایین، قیمتها حافظهٔ شما را همراهی میکنند: نان، کرایه، اجاره، شهریه. یک سال بعد هم یادتان است که پارسال چقدر بود. در تورم بالا، این حافظه از کار میافتد. قیمتها آنقدر جابهجا میشوند که «گران شدن» معنای خودش را از دست میدهد؛ همهچیز گران میشود، پس هیچچیز بهطور خاص گران نیست. و همینجاست که تصمیمگیری خراب میشود: نه چون مردم نمیتوانند حساب کنند، بلکه چون دیگر نمیدانند چه چیزی را با چه چیزی مقایسه کنند.
این یادداشت دربارهٔ یک کشور خاص نیست. دربارهٔ وضعیتی است که در آن پول، سه کاری را که از پول انتظار داریم انجام نمیدهد: واحد حساب نیست، اندوختهٔ ارزش نیست، و وسیلهٔ مبادلهٔ مطمئن نیست.
تورم بالا، محاسبهٔ ذهنی را از مردم میگیرد و هزینهاش را به تصمیمهای بزرگ منتقل میکند.
در تورم ۲۰ درصدی، پول شما در یک سال یکششم ارزشش را از دست میدهد. در ۵۰ درصد، یکسوم. در ۱۰۰ درصد، نصف. اینها حساب ساده است، نه پیشبینی؛ و همین حساب ساده، معنای «پسانداز» را عوض میکند. پسانداز کردن در تورم ۱۰۰ درصدی، تصمیم عقلایی نیست؛ خرج کردنِ پیشدستانه هست. کسی که این را میفهمد، حقوق را نگه نمیدارد؛ کسی که نمیفهمد، هر ماه کمی فقیرتر میشود و علتش را نمیداند.
اینجا اولین هزینهٔ تورم بالا ظاهر میشود: نه کاهش درآمد، بلکه کاهش توانِ تصمیم درست. تورم، مالیاتِ کسانی است که محاسبه نمیکنند.
اما آدمها با شاخص تصمیم نمیگیرند؛ با چیزی تصمیم میگیرند که دیدهاند.
سبدِ چشم. آنچه هر روز میخرید، وزن بیشتری در ذهن شما دارد تا وزنش در سبد شاخص. نان و بنزین و لبنیات، هر هفته؛ یخچال و ویزیت پزشک، هر چند سال. پس تصویر ذهنی شما از تورم، به قیمتهای پرتکرار نزدیکتر است تا به میانگین وزنی. ادبیات اقتصاد رفتاری این را در چند کشور نشان داده: مواجههٔ مکرر با قیمت مواد غذایی، انتظارات را به همان سمت میکشد .
قیمت مرجع. آدمها قیمت را با آخرین خرید خود مقایسه میکنند، نه با پارسال. کالایی که شش ماه ثابت مانده و بعد یکجا سی درصد میپرد، «گران شد»؛ کالایی که هر ماه چهار درصد بالا رفته، «همیشه گران بوده». یکی از این دو در آمار تورم بزرگتر است، دیگری در حافظه. نتیجهٔ عملی: «کاهش تورم» را «کاهش قیمت» میشنوند، و وقتی قیمتها پایین نمیآیند، نتیجه میگیرند که آمار دروغ میگوید. شیلر این را سالها پیش، در گفتوگو با مردم، مستند کرد.
پول اسمی. دستمزد، اجاره، قسط، قرارداد: همه به عدد اسمی نوشته میشوند. افزایش ۳۰ درصدی دستمزد در تورم ۸۰ درصدی، در ذهن «افزایش» است و در حساب «کاهش». کارفرما و کارگر، هر دو صادقاند و هر دو یک چیز را نمیسنجند. این سازوکار تورم را نمیسازد؛ چسبندهاش میکند.
حافظه. انتظارات، از تجربهٔ زیسته میآید. نسلی که تورم بزرگ دیده، دههها بعد هم محتاط میماند؛ نسلی که ندیده، دیر باور میکند. مالمندیر و ناگل نشان دادند که تجربهٔ تورمِ سالهای جوانی، انتظارات را مدتها شکل میدهد. یعنی تورم بالا فقط قیمتها را جابهجا نمیکند؛ نسلها را هم شکل میدهد.
اعتماد. و بالاخره، وقتی عدد رسمی با تجربهٔ روزمره نمیخواند، مردم عدد خودشان را میسازند. استنچوا نشان میدهد نارضایتی از تورم بیشتر از «نرخ» میآید از کاهش درآمد واقعی و حس ناعادلانهبودن . پس پیام «تورم مهار شد» که سر صندوق جور درنیاید، فقط بیاثر نیست؛ به سرمایهٔ نهادی هم آسیب میزند. و سرمایهٔ نهادی، همان چیزی است که بعداً برای پایین آوردن تورم لازم میشود.
وقتی پول لنگر نباشد، مردم لنگر دیگری پیدا میکنند: طلا، ارز، ملک، هر چیزی که بتوان نگه داشت. این «دلاریشدن» یا «جانشینی دارایی» یک ضعف فرهنگی نیست؛ یک پاسخ عقلایی به یک محاسبهٔ ساده است.
سه پیامد قابلمشاهده:
افق کوتاه میشود. قرارداد بلندمدت، بیمه، اعتبار، سرمایهگذاری: همه به فردایی نیاز دارند که قابل تصور باشد. در اقتصادی که قیمتها ماهبهماه چند درصد جابهجا میشوند، کسی فردا را نمیخرد. این هزینه در هیچ شاخصی دیده نمیشود و از همه سنگینتر است.
تورم، بازتوزیع میکند. کسی که دارایی دارد، از تورم جان سالم به در میبرد؛ کسی که فقط اسکناس و حقوق ثابت دارد، نه. تورم بالا، مالیاتِ فقراست، و این را نه از مدل، بلکه از ساختار دارایی خانوارها میشود خواند.
نابرابری، خودش تورم میسازد. خانوار کمدرآمد سهم بیشتری از درآمدش را خوراک و اجاره میگذارد؛ وقتی قیمت این دو بالا میرود، تورمِ تجربهشدهاش از تورم رسمی بیشتر است. این شکاف، مطالبهٔ دستمزد و فشار سیاسی میسازد، و چرخه را سختتر میکند.
دو هشدار، برای هر کسی که با این تحلیل کار میکند.
اول، تورم بالا خطی نیست. آستانهها مهماند: رفتار مردم در ۲۰ درصد و ۸۰ درصد یکی نیست، و مدلهایی که برای تورم پایین ساخته شدهاند، در تورم بالا بد پیشبینی میکنند. دوم، از همزمانی، علت درنمیآید. تورم بالا تقریباً همیشه با کسری بودجه، جهش ارز و شوک بیرونی همراه است؛ اینکه انتظارات هم بالا میروند، دلیل بر این نیست که انتظارات علتاند. آنها تقویتکنندهاند، و تقویتکننده با علت یکی نیست. برای نمونههای عددی: آرژانتین در ۲۰۲۴ تورم ۲۱۹.۹ درصد و ترکیه در ۲۰۲۲ تورم ۷۲.۳ درصد ثبت کردهاند ؛ در هر دو، داستان با کسری بودجه و ارز شروع شد، نه با انتظارات.
پنجم، چه میشود کرد
لنگر.بدون یک لنگر پولی و مالی قابلباور، هیچ کاری در حوزهٔ ارتباطات و انتظارات جواب نمیدهد. این اولویت اول است و جایگزین ندارد.
یک عدد، برای هر مخاطب. نهاد آماری باید در کنار شاخص کل، شاخص سبد خانوار و شاخص دهکی را منتشر کند و دستگاههای رسمی به یک عدد استاندارد مقید شوند. هزینهاش پایین است، شرطش استقلال آماری است، و ریسکش این است که اگر عدد با تجربه نخواند، به تبلیغ تبدیل شود.
نمایهسازی هوشمند. تعدیلهای کوچک و قاعدهمند، بهجای جهش سالانه؛ با پرداخت نقدی هدفمند به دهکهای پایین. سودش برای حقوقبگیر و بازنشسته است، هزینهاش فشار مالی، و ریسکش ماندگارکردن تورم است اگر به لنگر مقید نباشد.
حمایت، نه کنترل قیمت. کنترل اداری قیمت در تورم سهرقمی، کمبود و صف و افت کیفیت میآورد. جایگزینش انتقال نقدی و کالابرگ با فهرست مشخص است. سودش برای کمدرآمد، زیانش برای واسطه، هزینهاش بودجه و ظرفیت اداری، و ریسکش تضعیف عرضه اگر قیمتگذاری بالادست هم مهار شود.
و در آخر
تورم بالا، پیش از آنکه یک عدد باشد، یک وضعیت ذهنی است: وضعیتی که در آن آدمها دیگر به فردا اعتماد ندارند، چون فردا را نمیتوانند حساب کنند. و سیاستی که فقط با عدد سر و کار دارد — عدد تورم، عدد هدف، عدد رشد — با همین وضعیت ذهنی میجنگد، بیآنکه آن را ببیند.
عددی که رفتار را میسازد، عددی نیست که در تیتر میآید؛ عددی است که مردم میتوانند سر صندوق راستیآزمایی کنند. تا آن عدد با تیتر یکی نشود، هر پیامی دربارهٔ «کاهش تورم» شنیده میشود و باور نمیشود — و این، گرانترین هزینهٔ تورم بالا است.