
چند وقت پیش گفتوگوی محمد ندیمی رودر کانال محمدمنظرپور در یوتیوب دیدم که به نظرم یکی از بهترین تحلیل های سیاسی بود که تاحالا شنیده بودم. یه بخشش درباره این بود که آیا جنگ فعلی رو باید صرفاً در چارچوب انتخابات آمریکا و اسرائیل دید یا نه.
حرفی که میزد به نظرم جالب بود، حتی اگر با همه بخشهاش موافق نباشیم.
استدلالش این بود که ماجرا خیلی بزرگتر از اینه که مثلاً بگیم فلان رئیسجمهور آمریکا برای انتخاباتش این کارو کرد یا فلان نخستوزیر اسرائیل برای موندن در قدرت جنگ رو ادامه میده.
به نظر ندیمی، پشت این اتفاقات یه تغییر بزرگتر در نظم جهانی داره اتفاق میافته.
یعنی چی؟
یعنی آمریکا فقط با ایران یا حتی فقط با خاورمیانه طرف نیست؛ مسئله بزرگتر، رقابت بر سر شکل آینده اقتصاد و سیاست جهانه.
آمریکاییها در سالهای اخیر عملاً دارن نظم اقتصادی قبلی دنیا رو به هم میزنن. مسیرهای انتقال انرژی، تنگهها و آبراهها، زنجیرههای تولید و حتی محل استقرار کارخانهها و سرمایهها، همه دارن تبدیل به ابزارهای رقابت سیاسی میشن.
مثلاً آمریکا سعی میکنه بخشی از تولیدکنندهها و سرمایهها رو به داخل خودش برگردونه تا وابستگیاش به بقیه دنیا کمتر بشه و در عین حال رشد رقبایی مثل چین و حتی اروپا محدودتر بشه.
حالا اینکه این تحلیل صددرصد درست باشه یا نه، خودش بحث جداگانهایه. ولی یه نکته توش به نظرم قابل تأمله:
شاید سیاستمدارها خیلی کمتر از چیزی که فکر میکنیم اختیار تغییر مسیر اتفاقات رو داشته باشن.
مثلاً ما عادت کردیم همهچیز رو با اسم آدمها توضیح بدیم.
ترامپ این کارو کرد.
بایدن اون کارو کرد.
نتانیاهو فلان تصمیمو گرفت.
اگر نتانیاهو بره، احتمالاً همهچیز عوض میشه.
اگر فلانی بیاد، جنگ تموم میشه.
ولی شاید اینطوری نباشه.
همون طور که میدونین بخش مهمی از سیاستهای کلان آمریکا از ترامپ به بایدن منتقل شد و بعضی از این روندها حتی ادامه پیدا کرد و پررنگتر شد.
یعنی ممکنه دو سیاستمدار با هم دعوا داشته باشن، شعارهای متفاوت بدن و حتی خودشون رو کاملاً مخالف هم معرفی کنن، ولی وقتی پای ساختارهای بزرگتر وسط میاد، خیلی از مسیرها همچنان ادامه پیدا کنه.
یه جورایی سیاستمدار عوض میشه، ولی زمین بازی همونه!
برای همین هم ، اگر مثلاً نتانیاهو کنار بره و فرد دیگهای مثل آیزنکوت بیاد، لزوماً نباید انتظار داشته باشیم تمام معادلات منطقه یکدفعه عوض بشه.
چون مسئله فقط آدمها نیستن؛ خود شرایط منطقه عوض شده.
یه بخش دیگه از حرفاش حتی از این هم بزرگتر بود.
میگفت در چند سال گذشته اساساً خیلی از سازوکارهای قبلی روابط بین کشورها دچار مشکل شده. توزیع مواد اولیه و انرژی با اختلال مواجه شده، رقابت بین قدرتها شدیدتر شده و سازمان ملل هم در خیلی از بحرانها نتونسته نقش سابق خودش رو ایفا کنه.
اگر بخوام خیلی خودمونی بگم، انگار اون نظم قدیمی دنیا یه جایی وسط کار هنگ کرده و هنوز کسی دقیقاً نمیدونه نسخه جدیدش قراره چطوری نصب بشه! 😂
و شاید همین دوران انتقالی خطرناکترین دوره باشه.
چون یه نظم قدیمی وجود داره که دیگه مثل قبل کار نمیکنه، ولی نظم جدید هم هنوز کاملاً شکل نگرفته.
هر کشوری هم طبیعتاً میخواد در نظم جدید جایگاه خودش رو حفظ کنه یا حتی جایگاه بهتری به دست بیاره.
برای همین ما فقط با چند جنگ و بحران جدا از هم روبهرو نیستیم؛ بلکه وارد یه دوره بزرگتر از درگیریهای بینالمللی شدیم.
حتی تعبیر خیلی سنگینی استفاده میکنه و میگه انگار سرنوشت یک قرن داره تعیین میشه.
ولی فارغ از اینکه این تعبیر رو قبول داشته باشیم یا نه، اصلِ ایده جالبه.
چون شاید ما گاهی زیادی به اتفاقات روزمره نگاه میکنیم.
امروز ترامپ چی گفت؟
فردا نتانیاهو چی میگه؟
فلان انتخابات چی میشه؟
فلان سیاستمدار میره یا میمونه؟
در حالی که شاید سؤال مهمتر این باشه که:
اصلاً جهانی که این آدمها دارن توش تصمیم میگیرن چه شکلی شده؟
اگر واقعاً نظم اقتصادی و سیاسی دنیا در حال تغییر باشه، طبیعیه خاورمیانه هم یکی از مهمترین جاهای این تغییر باشه.
بالاخره این منطقه هم انرژی عظیمی داره، هم مسیرهای مهم دریایی و تجاری، هم به بخش بزرگی از زنجیره تولید دنیا مربوطه.
به همین دلیل جنگ رو نباید فقط با عینک انتخابات نگاه کرد.
انتخابات و سیاست داخلی قطعاً میتونن روی تصمیمات کشورها اثر بذارن، ولی ریشه ماجرا خیلی بزرگتره و باید در رقابت قدرتهای بزرگ برای شکل دادن به نظم آینده جهان دنبالش گشت.
من نمیدونم این تحلیل تا چه اندازه درست از آب درمیاد و طبیعتاً میشه خیلی از قسمتهاش رو نقد کرد.
ولی چیزی که برای خودم جالبه اینه که باعث میشه یه سؤال متفاوت بپرسیم.
شاید به جای اینکه همیشه بپرسیم:
«ترامپ چرا این کارو کرد؟»
«نتانیاهو چرا اون کارو کرد؟»
باید بعضی وقتها بپرسیم:
«چه شرایطی به وجود اومده که باعث شده این آدمها اصلاً چنین تصمیمهایی بگیرن؟»
چون شاید در نهایت، آدمها فقط بخشی از داستان باشن.
و داستان اصلی، تغییر خودِ زمین بازی باشه.
اگر این برداشت درست باشه، اونوقت جنگهای خاورمیانه دیگه فقط دعوای چند کشور با هم نیستن؛ بخشی از یه کشمکش خیلی بزرگترن برای اینکه معلوم بشه دنیا در دههها و شاید قرن آینده قرار است چه شکلی اداره بشه.
و خب... اگر واقعاً ماجرا این باشه، انتخابات و رفتوآمد چند سیاستمدار، شاید فقط یکی از فصلهای کوچیک این داستان خیلی بزرگتر باشه.