دکتر حسام رحیمی *** نویسنده مسئول
هنگامی که از لفظ شخص سخن به میان میآید بیدرنگ انسان متوجه شخص طبیعی یا حقیقی یا به تعبیری مشخص انسانی میشود. حال انکه با توسعه و پیشرفت جوامع ناگزیر مفهوم شخص حقوقی نیز قدرت ظهور یافت و دارای همان اوصافی گردید که شخص طبیعی دارا بود. اشخاص حقوقی متولد میشوند، زندگی میکنند، دارای اهلیت تمتع و استیفاء و اراده هستند، قدرت تصمیم گیری دارند، بیمار میشوند و سرانجام میمیرند و حتی کشته میشوند. علیرغم چنین بداهت و روشنی در اوصاف و ویژگیهای این اشخاص، شناخت تعریف این واژه از اهمیت زیادی برخوردار بوده و به همین لحاظ متخصصین علم حقوق هر یک به تعریف و توصیف این مفهوم پرداختهاند. عدهای در اجتماع اشخاص حقیقی با هدفها و منافع مشترک که به صورت مرکز یگانه و همانند شخص حقیقی عمل میکند را شخص حقوقی دانستهاند. به نظر گروهی دیگر: شخص حقوقی عبارت از شخصیتی است که به وسیله شخص یا اشخاصی، اعم از حقیقی یا حقوقی به وجود میآید و میتواند دارای همه نوع دارایی و حقوق و تکالیف و اعمال آنها جز آنچه که مختص فرد انسان است بشود. نکته مشترک در مورد این دو تعریف آنکه، این دو دسته از حقوقدانان، مفهوم شخص حقوقی را صرفا بر گروهی از افراد انسانی که دارای هدف و منافع مشترک هستند، اطلاق نمودهاند، در حالیکه بعضی از موضوعات غیرانسانی نظیر برخی اموال که به مقاصد خاصی اختصاص مییابند وجود دارند که در قوانین مختلف از آنهاست عنوان شخص حقوقی یاد شده است. به عنوان مثال میتوان به موقوفات اشاره نمود. به موجب ماده 3 قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب دوم دیماه 1363 و هر موقوفه دارای شخصیت حقوقی است...و با توجه به این نکته عدهای دیگر به تعریفی جامعتر از این مفهوم پرداختهاند به نظر این گروه از حقوقدانان شخص حقوقی عبارت است از دستهای از افراد، که دارای منافع و فعالیت مشترک هستند یا پارهای از اموال، که به هدف خاصی اختصاص داده شده است و قانون آنها را طرف حق میشناسد و برای آنها شخصیت مستقلی قائل است مانند دولت، شهر، دانشگاه و انجمنها و موقوفات در حقوق سایر کشورها نیز از این تاسیس حقوقی تعابیر مختلف ارائه شده است، دستهای معتقدند که شخص حقوقی یک شخص تصنعی یا تاسیس قانونی است که به وسیله قوانین و مقررات دولتی و یا در بعضی موارد نادر به وسیله اشخاص حقیقی ایجاد میشوند. دایره المعارف حقوقی آمریکا نیز در تعریف شخص حقوقی میگویند. موجودیتی اعتباری است که به موجب قانون به وجود میآید و متشکل از افرادی است که تحت نام واحد گرد هم میآیند و در طول حیات آن دارای حق جانشینی نسبت به آن هستند. همانگونه که در خصوص گوناگونی تعریف مفهوم شخصیت حقوقی توضیح داده شده این همه تعدد و اختلاف نظر در تعریف و توصیف واژه شخص حقوقی بدان دلیل ا ست که قانونگذار علیرغم بیان احکام و مسائل آن، تعریفی از آن ارائه نداده است. خلاصه کلام اینکه شخص حقوقی آن موجودی (اعم از گروهی از افراد انسانی و یا اموال مشخص) است که شخصیت خود را از قانون اخذ نموده و قابلیت آن را دارد که حقوق و تکالیفی را دارا شود. بنابراین برای تکوین یک شخص حقوقی، عواملی چون افراد انسانی یا مجموعهای از اموال، مصلحت خاصی که اقتضاء دارد آن افراد و اموال موضوع حق و تکلیف قرار گیرند و سرانجام اعتبار دادن قانون به دو عامل فوق به این منظور که رسما بتوانند موضوع حق و تکلیف واقع شوند ضروری است.