ویرگول
ورودثبت نام
دکتر حسام  رحیمی
دکتر حسام رحیمیآقای دکتر حسام رحیمی استاد حقوق دانشگاه های تهران -مدیر عامل و صاحب امتیاز هلدینگ HTH -*****مدیر عامل و صاحب امتیاز موسسه حقوقی آرمان ابتکار گویا- Researcher ID: (272301)
دکتر حسام  رحیمی
دکتر حسام رحیمی
خواندن ۵۷ دقیقه·۳ سال پیش

بررسی و تحلیل موافقتنامه‌های چند جانبه بین دولت جمهوری اسلامی ایران و تابعان بین الملل در حوزه روانگردان و مواد مخدر

نویسنده مسئول

دکتر حسام الدین رحیمی تاریخ دریافت : 5/5/1395 **

استاد حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه تاریخ انتشار : 21/7 /1395**

[email protected]


چکیده

پس از پایان جنگ، سازمان ملل متحد شروع به کار نمود و در زمینه مواد مخدر همان راهبردهای جامعه ملل را ادامه داد. ابتدا شورای اقتصادی و اجتماعی به عنوان یکی از ارکان سازمان ملل متحد تشکیل شد. در حالیکه مبارزه جهانی علیه مواد مخدر افزایش یافته و دولت‌ها و سازمان‌های غیرانتفاعی هر روز حلقه این مبارزه را تنگ‌تر می‌کنند سوداگران مرگ با بهره‌گیری از علوم و تغییرات مختلف در شکل و شیوه عرضه مواد مخدر، جهان را با مخاطرات جدّی روبرو ساخته‌اند. سوء مصرف مواد مخدر سنتی و صنعتی، دیگر به قشر جوان و یا به یک کشور خاص محدود نمی‌گردد. امروزه، روش‌های زندگی به سرعت در این دهکده جهانی الگوبرداری می‌شود. از این‌رو کشورها می‌بایست به‌طور یکپارچه نسبت به شناسائی و اتخاذ اقدامات لازم مبادرت نمایند. مشکل یاد شده، محدود به تعدادی از کشورهایی که تولیدکننده عمده مواد مخدر صنعتی هستند، نمی‌باشد. ساخت و سوء مصرف مواد مخدر و مواد محرّک از نوع آمفتامین‌، همچنان رو به تزاید است. به عنوان مثال در جنوب شرق آسیا شیوع این مواد به حدّ هشداردهنده‌ای رسیده است. جوانان در سایر کشورها به‌طور تدریجی، موقعیت هم سن و سال‌های خود را در کشورهای غربی تجربه می‌کنندعلی‌رغم اینکه تأثیر این مواد در جوامع مختلف یکسان است، لیکن مشاهده می‌شود که واکنش دولت‌ها نسبت به آن متفاوت است. برخی دولت‌ها نسبت به مصرف مواد محرک در کشورهای خود بسیار بی‌تفاوت هستند و برخی به شدّت در برابر آن، واکنش نشان می‌دهند. این تفاوت‌ها به سوء تفاهم موجود در جامعه دامن زده و موجب می‌گردد تا اطلاعات غلط در خصوص اقدامات کشورها و پیامدهای آن در جامعه منتشر گردد. در عصری که باورهای دینی در حال رنگ باختن است و حریم خانواده و اجتماع در حال تضعیف است مواد مخدر و روانگردان فقط برای کوتاه مدت به جوانان احساس کاذب غوطه‌وری در خلاء و رهایی از واقعیت را می‌دهد. قوانین و مقررات داخلی کشورها به تنهایی توان رویارویی با این معضل را ندارند. لذا یک عزم جهانی از سوی جامعه بین‌الملل در راستای کاهش تقاضا و عرضه را می‌طلبد. ظهور این پدیده در طول تاریخ و هم‌چنین افزایش تعداد معتادین سبب شد تا کشورهای مختلف جهان اندیشه همکاری و مشارکت را در چارچوب قواعد حقوق بین‌الملل در سر بپرورانند. در دهه 60 میلادی هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر و در سال 1990 برنامه بین‌المللی کنترل مواد مخدر ملل متحد به منظور نظارت و کنترل بر مواد مخدر تأسیس شدند. همچنین سه کنوانسیون مهم در زمینه کنترل مواد مخدر در سال‌های 1961، 1971 و 1988 توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسید. علاوه بر این چندین اعلامیه سیاسی، برنامه اقدام و قطعنامه نیز به وسیله مجمع عمومی صادر شد که مهم‌ترین آن‌ها طرح چند منظوره جامع یا CMO در سال 1987 و همچنین اعلامیه سیاسی و طرح اقدام مصوب 1998 می‌باشد.

بیان موضوع

به موازات پیشرفت جوامع، نیازها، نگرش‌ها و الگوهای رفتاری انسان‌ها نیز دچار تغییر و دگرگونی می‌گردد. این دگرگونی از جامعه‌ای به جامعه دیگر و از منطقه‌ای به منطقه دیگر بر اساس موقعیت جغرافیایی، میزان دستیابی به فن‌آوری‌های نوین، پراکندگی و تنوع جمعیتی، میزان علائق و وابستگی به باورهای دیرینه و اعتقادی، سطح رشد آگاهی، زمینه‌های فرهنگی و همچنین وضعیت معیشتی و اقتصادی متفاوت است.

در اغلب کشورهای جهان، تکنولوژی ارتباطات و دسترسی به آن تسریع و تسهیل گردیده است. از نشانه‌های بارز این دهکده نوین جهانی تشدید استرس‌ها و فشارهایی است که انسان‌ها خود خالق آن می‌باشند، لذا برای رهایی از این فشارها به دنبال راه‌های گریز هستند به همین دلیل ساخت و در نتیجه مصرف مواد افیونی و مصنوعی به عنوان یکی از راهکارهای مورد استفاده می‌باشد.

گسترش روزافزون مواد مخدر و افیونی در تمام زمینه‌ها اعم از تولید، محل و مصرف آن، امروزه نگرانی عمیقی را در جوامع بشری به دنبال داشته و دولتمردان اغلب کشورها با این معضل بزرگ اجتماعی رو‌به‌رو بوده و همواره سعی دارند با هر یک از راه‌ها و روش‌های گوناگون به نوعی در کاهش دامنه آلودگی آن در نسل امروز به مبارزه پرداخته و بر این اساس نوعی همبستگی جهانی و تصمیم‌گیری همه‌جانبه با همکاری یکدیگر در سطح منطقه‌ای و قاره‌ای و بالاخره جهانی به وجود آمده تا جائیکه همه ساله شاهد کنفرانس‌ها، کنگره‌ها و اجلاسیه‌های منطقه‌ای و جهانی در عالی‌ترین سطوح تصمیم‌گیری کشورها می‌باشیم.

یکی از این اجلاسیه‌ها که با استفاده از ارگانیزم سازمان ملل متحد و کمیسیون اقتصادی و اجتماعی آن همه ساله در مقر دائمی این سازمان در شهر وین برگزار می‌شود، مهم‌ترین مرکز تصمیم‌گیری برای کلیه کشورهای عضو سازمن ملل متحد به شمار می‌آید و تاکنون کنوانسیون‌های مهم جهانی مبارزه با مواد مخدر در این مرکز مهم به تصویب رسیده و برای کشورهایی که به آن ملحق شده‌اند به عنوان قانون ملی لازم‌الاتباع و لازم‌الاجرا است.

تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی کشورمان فقط به یک مورد از این کنوانسیون‌ها ملحق شد که صرفاً مباحث مربوط به ارائه فهرست داروهای پزشکی مجاز و حذف داروهای مخدرزای مضر و داروهای روانگردان بود.

کشور ایران در این کنوانسیون از جمله کشورهایی بود که مجوز کشت خشخاش برای مصارف دارویی تحت نظارت کمیته بین‌المللی نظارت بر داروهای تحصیل شده از تریاک با علامت اختصاری INCB[1] را دریافت کرد و از همان تاریخ سازمان‌هایی در ایران شکل گرفت که زیر نظر وزارت کشاورزی وقت در برخی از مناطق ایران که مستعد کشت خشخاش بودند امر نظارت بر کاشت، داشت، برداشت و فروش و اخذ مالیات از زارعین و تحویل آن به کارخانه را بر عهده داشت.

اقسام مواد مخدر و روانگردان

بر اساس دیدگاه‌های مختلف، تقسیم‌بندی‌های گوناگونی به عمل آمده است و هر کدام از جنبه خاص به این تقسیم‌بندی مبادرت نموده‌اند. مثلاً از دیدگاه قانونی و از حیث اشتراک در میزان مجازات، مواد افیونی و حشیش و مشابه آن را در یک گروه و سایر ادویه مخدره را در گروهی دیگر قرار داده‌اند. از دیدگاه پزشکی هم بر اساس اشتراک در نوع و اثر این مواد قائل به تقسیماتی شده‌اند از جمله مواد مسکّن، خواب‌آورها، آرامبخش‌ها، مواد محرک و مواد دلیریوم‌زا. [2]

الف) تریاک

این مادة مخدر که از قدیم‌الایام در بین سایر مواد مخدر معروفیت بیشتری دارد، از شیره خشک شده تخمدان نارس گیاه کوکنار (خشخاش) به دست می‌آید.

تریاک ابتدا خمیری شکل بوده ولی بعد در اثر مجاورت هوا سخت می‌گردد و رنگ آن حالت خمیری قهوه‌ای تیره است ولی پس از خشک شدن رنگ آن بازتر می‌شود. تریاک بوی مخصوصی داشته و مزه آن بسیار تلخ است.[3]

کشیدن تریاک در کشورهای مختلف شرق به طرق مختلف انجام می‌گیرد ولی عموماً اساس آن‌ها یکی است. به این ترتیب که حبه‌های کوچک تریاک را با سوزن یا وسیله دیگری در برابر آتش قرار می‌دهند که بسوزد و دود آن را از سوراخی که در پیپ‌های مختلف‌الشکل تعبیه می‌گردد با دهان فرو می‌کشند. ماده فعال تریاک سولفات مرفین است. در بین معتادان حرفه‌ای خوردن تریاک به صورت ترکیب با چای و قهوه و حبه‌های ریز یا تزریق زیرجلدی مشاهده می‌شود و ماده‌ای که از سوزاندن تریاک به هر نحوی به دست آید، با هر درجه مرفین که باشد سوخته تریاک گویند.

ب) مرفین

مرفین از تریاک استخراج می‌شود و یا مستقیماً از ساقه خشخاش به دست می‌آید و به صورت پودری کریستالی به رنگ قهوه‌ای روشن و یا سفید می‌باشد و ذرات آن در زیر ذره‌بین شبیه کریستال‌های سوزنی است. مرفین آلکالوئیدی از تریاک بوده و معمولاً به صورت سولفات مرفین مصرف می‌شود.[4] از هر 10 کیلوگرم تریاک حدود یک کیلو مرفین تهیه می‌گردد. عنصر اصلی تریاک که خاصیت تدخیری به آن می‌دهد در واقع همین مرفین است که در لابراتوارهای مجهز به طرق شیمیایی به دست می‌آید.

مرفین عموماً به صورت تزریق زیرجلدی استعمال می‌شود. مصرف عمده مرفین در کشورهای اروپایی و عمدتاً برای تهیه هروئین از آن می‌باشد.

از نظر دارویی، ضد درد بوده و با اثرات رخوت‌زایی که بر روی مغز دارد، باعث کنترل دردهای شدید می‌شود و به همین خاطر مصرف مجاز آن فقط در بیمارستان‌ها می‌باشد.

ج) هروئین:

هروئین از کلمه هیروس یا هیرو به معنی مرد قهرمان گرفته شده است. هروئین یکی از ترکیبات مرفین می‌باشد که با عمل استیلاسیون به دست می‌آید. این ماده به رنگ سفید مایل به کرم دارای طعمی تلخ و بی‌بو است که پس از مدتی نگهداری بوی ترشی و سرکه می‌دهد. هروئین، قوی‌ترین و مخرب‌ترین مادة مخدر دنیا به شمار می‌آید که در سال 1874 توسط یک دانشمند انگلیسی ساخته شد. هروئین از طریق کشیدن از راه مجاری تنفسی، تزریق داخل رگ‌ها و تزریق زیرجلدی استعمال می‌شود. مصرف هروئین از طریق مجاری تنفسی با زرورق به این صورت است که لبه زرورق سیگار یا هر نوع زرورق دیگر را به طرفی که از جنس کاغذ است تا می‌کنند و با آن یک لوله می‌سازند، سپس هروئین را که معمولاً حدود 5 سانتی‌متر است روی سطح زرورق دیگری می‌ریزند و یک تکه مقوای بریده و نازک را به صورت چوب کبریت درآورده پس از آتش زدن روی زرورق گرفته سپس دود حاصله را از دهان استنشاق می‌کنند.

در استعمال تزریقی، ابتدا معتادان از رگ‌هایی که جلوی ساعد دست‌ها نمایان است استفاده کرده، پس از آنکه مدت طولانی از تزریق نقاط مختلف دست‌ها گذشت و دیگر این نقاط جوابگو نبود نوبت به پشت دست، ساق پا، گردن و در نهایت بیضه‌ها می‌رسد.

د) متادون

یک مادة مخدر مصنوعی است که در جنگ جهانی دوم به علت کمبود مرفین برای تسکین مجروحین به وسیلة آلمانی‌ها ساخته شد. در حقیقت متادون یک داروی برطرف کننده درد است که برای تسکین سرفه هم از آن استفاده می‌کنند. گرچه متادون خود یک ماده اعتیاد آورنده قوی است ولی به عنوان یک داروی پزشکی برای ترک و معالجه معتادان به تریاک، هروئین و مرفین از آن استفاده می‌کنند. اثرات دارویی آن تا حدی شبیه به مرفین است، با این تفاوت که پس از مصرف، مدّت بیشتری طول می‌کشد تا اثرات آن ظاهر شود و به مدّت طولانی‌تر در بدن باقی می‌ماند.

هـ) کوکائین

یکی از مواد مخدر توان‌افزای طبیعی می‌باشد که از برگ کوکا تهیه می‌شود. کشورهای بولیوی، کلمبیا و پرو بزرگترین محل رشد و نمو کوکا به شمار می‌روند. نخستین بار بومیان کشور پرو از برگ این درخت برای تسکین درد و رفع خستگی استفاده نمودند. کوکائین مادة مؤثر رگ‌برگ‌های این گیاه است که به اری‌تاکسیلین شهرت دارد. رنگ آن سفید شفاف و همانند کریستال ریز می‌باشد و با مختصر تکانی بلورهای ریزان بر روی هم می‌غلتند. این ماده یک ضد درد موضعی بسیار قوی است. از پوست و مخاط بینی هم جذب می‌شود. گرد کوکائین از راه بینی استنشاق و یا در رگ تزریق می‌شود که خاصیت آن، ایجاد نیرو و هیجان می‌باشد و استعمال زیاد آن موجب جنون، افزایش فشار خون و ضربان قلب، درجه حرارت بدن، کم اشتهایی و سنگ‌کوب می‌شود.

و) حشیش

ماده‌ای به رنگ سبز تیره و گاهی قهوه‌ای مایل به سبز شبیه حنا که از گل، برگ و ساقه گیاه شاهدانه مؤنث و از ترشحات چسبنده آن‌ها به صورت صمغ بدست می‌آید. حشیش حاوی ماده‌های شیمیایی بنام T.H.C (تترا هیدروکانابینول) است که مادة مؤثر آن به شمار می‌رود. حشیش در طبقه‌بندی مواد مخدر، جزء مواد توهم‌زای طبیعی می‌باشد. آثار مصرف حشیش تغییر در درک رنگ و صدا، افزایش اشتهای کاذب، تند شدن ضربان قلب، قرمزی چشم‌، اختلال حافظه، گیجی، به همخوردگی تعادل حرکتی، علائم روانی شدید می‌باشد.

ز) ماری جوانا [5]

در آمریکا برگ‌ها و گل‌های شاهدانه آمریکایی را خشک می‌کنند و از آن توتون سبز رنگی به دست می‌آورند که همان ماری‌جواناست. چون این توتون خیلی زبر است برای پیچیدن آن از چندین دور کاغذهای سفید یا قهوه‌ای رنگ استفاده می‌کنند و آن را ریفر می‌نامند. مشتقات آن را به صورت دسته‌جمعی در محل‌هایی بنام تیهاد تدخین می‌کنند. این سیگار به کندی می‌سوزد و خیلی زود خاموش می‌گردد، به همین دلیل معتادان با پک‌های سریع و دسته‌جمعی مانع خاموش شدن آن می‌شوند و برای اینکه از این سیگار استفاده کامل بشود در اماکن سربسته استعمال می‌گردد.

در آخر این مبحث جا دارد از مادة مخدر جدید دیگری به نام برنز و نخ که در چند سال اخیر وارد بازار شده، و بنا به گفتة کارشناسان هنوز اطلاعات دقیقی از ترکیبات شیمیائی این مواد در دست نیست توضیحاتی بیان نمایم.

ح) نخ

این ماده را گروهی جزء دسته مواد مخدر و گروهی دیگر آن را جزء مواد محرک و روان‌گردان می‌دانند. این ماده حدود 3 سال قبل وارد کشور شد، هدف از ساخت این مواد به نظر می‌آید این بوده که مشکل چند موادی بودن معتادان را حل کنند زیرا که هم تأثیر مخدرات (گروه مرفین) را داراست و هم تأثیرات مواد روانگردان را به دنبال دارد امّا هنوز بعد از این مدّت نتوانسته است با وجود مصرف‌کنندگان بی‌شماری که در کشور هست جائی برای خود در بین قاچاقچیان و مصرف کنندگان پیدا کند. این ماده به صورت نخ شمع در اندازه‌های 10 سانتی‌متری می‌باشد و بالاترین قیمت را در بین دیگر مواد مخدر به خود اختصاص داده است و شاید مهمترین دلیل کمبود آن در بین مصرف کنندگان و بی‌تفاوتی آن‌ها به این ماده همین قیمت بالای این ماده است. طریقه مصرف آن به این صورت است که یک سر این نخ را با شعله بسیار کم روشن کرده و پس از سوختن مقداری از آن شعله را خاموش کرده و دود حاصل از آن را به صورت مشامی به داخل بینی می‌کشند که سریع‌ترین تأثیر را بر روی فرد بین موادهای دیگر می‌گذارد و در مدت زمان کم اگر فرد مصرف این مواد را ادامه دهد جسم او کاملاً نحیف شده و دستگاه عصبی بدن را تا 50% مختل می‌کند. اعتیاد به این ماده هیچ راه درمانی برای سالم شدن دوباره بدن و روح و روان ندارد. فرد معتاد یا باید همچنان به مصرف خود ادامه دهد تا بمیرد یا قطع مصرف کند و مثل یک شخصی که دچار قطع نخاع شده به زندگی ادامه دهد.

طریقه دیگر مصرف نخ، پیچاندن آن به دور سیگار است که پس از روشن کردن سیگار شروع به کشیدن می‌کنند و شیوه استعمال مادة مخدر برنز روی یخ تبخیر و پس از آن استنشاق می‌شود و نخ نیز با خراش روی پوست جذب بدن افراد می‌باشد. [6]

اقسام مواد روانگردان

الف) اپیوئیدها و ضداضطراب‌ها.

ب) محرک‌ها و توهم‌زا:

1- محرک‌ها

2- توهم‌زا

ج) حلال‌های ارگانیک.

الف) اپیوئیدها و ضداضطراب‌ها

1- اپیوئیدها:

این دسته از داروها، آنالرژیک‌های صناعی نظیر پیترین و متادون می‌باشد. علاوه بر اثر تمایلی (جاذب) سرخوشی‌آور، این داروها باعث یبوست، کاهش اشتها و کاهش میل جنسی می‌شود. حتی این دارو از طریق وریدی مصرف می‌شود و به سرعت وابستگی ایجاد می‌کند. وقتی این دارو متوقف می‌شود از تحمّل کاسته می‌شود، به طوری که یک دوز مصرفی بعد از یک دوره پرهیز نسبت به زمانی که قبل از این دوره خواهد داشت، تأثیر بیشتری دارد.

2- ضداضطراب‌ها:

رایج‌ترین داروهای نسخه شده روان‌گردان ضداضطراب‌ها هستند. این دارو‌ها از راه دهان مصرف می‌شوند. بسیاری از بیماران میانسال به خاطر بی‌خوابی و اضطراب شروع به مصرف بنزودیازپین کرده، وابستگی پیدا می‌کنند و آنگاه برای به دست آوردن آن به پزشکان مختلف مراجعه می‌کنند. بنزودیازپین‌ها امروزه به دو دلیل جایگزین باربیتورات‌ها شده‌اند:

1- بنزودیازپین‌ها شاخص درمانی بسیار بزرگتری دارند.

2- باربیتورات‌ها سریعاً به پیدایش آنزیم‌های میکروفرمی کبدی[7] منتهی می‌شوند و تحمل فیزیولوژیک به وجود می‌آورند، در حالیکه بنزودیازپین چندان خاصیتی ندارد. [8]

انواع داروهای ضداضطراب عبارتند از:

1- باربیتورات‌ها: کلوباربیتال، پنتوباربیتال و داروهای دیگر.

2- بنزودیازپین‌ها: دیازپام، کلردیازپوکساید، فلورازپام، اگزازپام و

3- سایر داروها: میروبامات، متاکوآلون، گلوته، تیما، کلرال هیدراته.

1- باربیتورات‌ها: از طریق خوراکی و وریدی مصرف می‌شوند. برخی از افراد مسن‌تر به باربیتورات‌های تجویز شده وابسته می‌شوند که در داخل از چندین سال قبل به عنوان خواب‌آور و برای آن‌ها تجویز شده است. افراد وابسته قشر جوان هستند که کپسول‌ها را حل کرده و از طریق ورید به داخل بدن تزریق می‌نمایند و مصرف‌کنندگان داخل وریدی جوان اغلب دچار سوء تغذیه می‌باشند.

2- بنزودیازپین‌ها: بنزودیازپین‌ها باعث نشانه‌های مسمومیت مشابه با باربیتورات‌ها می‌شوند. هنگامی که این داروها برای مدت طولانی مصرف شوند وابستگی ایجاد می‌کنند لیکن به طور گسترده 8-6 هفته به عنوان حدی که بدون خطر وابستگی است، پذیرفته می‌شود.

سندرم محرومیت بنزودیازپین‌ها مشخص می‌شود با:

تحریک‌پذیری، اضطراب، خواب مغشوش و آشفته، تهوع، افزایش حساسیت، لرزش، سردرد، درد عضلاتی و ... .

ب) محرک‌ها و توهم‌زا:

1- محرک‌ها:

داروهای مذکور سبب بی‌خوابی شده و حالت هیجان در مصرف‌کننده ایجاد می‌نمایند که معروف‌ترین آن‌ها «آمفتامین[9]» است.

آمفتامین تا سال 1930 برای درمان افسردگی، تحریک سیستم عصبی ساخته شده، بعدها جزو داروهای روان‌گردان اعلام گشت.

از انواع گوناگون آمفتامین، سپید (سرعت)، آیس[10]، متکالینون[11]، فنیتلن[12]، پمولین[13] می‌باشد.

1-1) انواع داروهای محرک‌زا:

1- آمفتامین 2- دکتروآمفتامین 3- متامفتامین 4- فن متوازین 5- کوکائین 6- اکستازی

لازم به ذکر می‌باشد چند نوع مادة محرک جدید به تازگی وارد کشور شده که به اختصار به توضیح آن‌ها می‌پردازیم:

· گرد فرشته یا Angel:

این مادة روانگردان محرک بسیار قوی حدود 3 یا 4 سال قبل وارد کشور شد که در مدت کوتاه فجایع وحشتناکی را به دنبال داشت. این مادة روان‌گردان قوی را که مصرف آن در بین دانشجویان آمریکا مرسوم بود و به قول خودشان به آن‌ها توانایی پرواز و رفتن به آینده را می‌داد که بتوانند آینده تحصیلی خود و نحوه امتحانات خود را کشف کرده تا بتوانند با بهترین رتبه مدرک تحصیلی خود را اخذ کنند، امّا چیزی که عاید بیشتر این مصرف‌کنندگان تیره بخت شده بود بدنی خرد شده و توهماتی طولانی مدت بود.

در این بین سوداگران مرگ طبق معمول آرام ننشسته و بهترین راه درآمد حاصل از آن را مردمان ساده کشورهای جهان سومی دانستند. در کشور ما بین دانشجویان و گروهی از جوانانی که آرزوهای غیرممکن در سر داشتند استقبال شدیدی از این ماده شد که متأسفانه به مرگ بیشتر آن‌ها در اوّلین یا دوّمین مصرف انجامید. این گرد را هم می‌شود به صورت مشامی مصرف کرد و هم می‌توان آن را در شراب حل کرد و خورد که فرد پس از مصرف در عالم خیال به بلندی‌ها می‌رفت و احساس می‌کرد مانند فرشته‌ها بال درآورده و ناگهان به پرواز درمی‌آید که خودتان حتماً می‌توانید حدس بزنید چه اتفاقی برای آن فرد بخت‌برگشته خواهد افتاد. این ماده به سرعت بازار مصرف و خرید و فروش خود را از دست داد.

· تسبیح:

امروزة مادة جدید روانگردان دیگری بنام تسبیح وارد ایران شده است. این مادة جدید همان آمفتامین است که پایه اولیه برای ساخت شیشه محسوب می‌گردد. این ماده مخلوطی از آمفتامین با شیشه و چند اسید خطرناک دیگر است که به صورت تسبیح درآمده است و شیوة استعمال آن به صورت تدخینی و دهانی می‌باشد و عوارض آن مانند سکته مغزی، کاهش شدید نور چشم و از بین رفتن حس چشایی می‌باشد. [14]

· شیشه:

در بین مواد روانگردان، شیشه بسیار پرمصرف است که به اسم‌های آیس، کریستال هم می‌باشد. این ماده در برخی حالات به شکل خرده شیشه و یا تکه‌های یخی می‌باشد. مهم‌ترین ترکیب این ماده روانگردان آمفتامین است که در زمان جنگ جهانی دوم به عنوان یک داروی موثر در رفع افسردگی سربازانی که مشغول جنگ بودند و فرصت استراحت نداشتند برای بالا بردن سطح انرژی از این ماده استفاده می‌کرده‌اند. شیشه به صورت تدخینی یا کشیدنی استعمال می‌شود که برای استفاده آن از پایپ شیشه‌ای استفاده می‌شود.

معمولاً کسانی که شیشه استفاده می‌کنند تا 72 ساعت نمی‌خوابند و رفتارهای بی‌پروا از حالت نئشگی ماده محسوب می‌شود و سپس با از بین رفتن اثر این ماده در بدن شخص مصرف کننده طوری احساس کوفتگی می‌کند که ممکن است تا 48 ساعت یا دو شبانه‌روز به صورت پیوسته خواب باشد و پس از بیداری سردردهای شدید، بی‌قراری، لرزش و حرکات غیرارادی در او به وجود آید. شیشه بعد از 6 ماه اختلال شدید در عملکرد دریچه پروستات و دفع ادرار و اسپرم، باعث آسیب‌های شدید کبدی و جوش‌های صورت و ایجاد عفونت در دستگاه گوارش (مخصوصاً روده‌ها)، کوچک شدن بیضه‌ها در مردها و تضعیف قوای جنسی می‌گردد.

· قرص پزو:

این قرص محرکی بسیار قوی است و می‌توان آن را جدیدترین محرک تولید شده در جهان دانست. این قرص تولید داروسازان کشور تایلند است. قرصی است بیضی شکل و تقریباً سبز رنگ که تأثیر و نئشگی آن دقیقاً مثل شیشه است، این قاچاقچیان پس از استقبال شدیدی که مصرف‌کنندگان مواد آمفتامینی و متامفتامینی از شیشه کردند حالا قرصی را تولید کرده‌اند که همان تأثیر شیشه را داراست و از سال 2009 میلادی در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گرفته است با این تفاوت که هنوز به کشورهای دیگر قاچاق نمی‌شود و فقط در مجالس شبانه‌ای که در خیابان‌ها وجود دارند فروخته می‌شود آن هم نه به صورت قرص کامل بلکه به صورت یک دود فروخته می‌شود و کسانی که به این کشور مسافرت می‌کنند و البته تعدادشان هم کم نیست از این قرص استقبال شدیدی می‌کنند که بالاترین و مهم‌ترین دلیل تأثیر آن میل شدید جنسی در بین آقایان و خانم‌ها می‌باشد.

این قرص را همانند هروئین بر روی فویل یا ورق آلومینیوم انداخته و حرارت بسیار کمی به زیر آن می‌دهند و دود حاصل از آب شدن این قرص را مانند تریاک می‌کشند.

پس از مصرف دوباره می‌توان این قرص تکه تکه شده را که سریعاً خشک می‌شود به راحتی از روی فویل برداشت و در جایی دیگر گذاشت تا دوباره شخص بتواند آن را راحت مصرف کند.

2- توهم‌زا:

توهم یک تجربه درک در غیاب تحریک خارجی ارگان حسی است. به عنوان مثال شنیدن یک صدا در زمانی که کسی در حال صحبت کردن در فاصله قابل شنیدن نیست.

توهم دو خصیصة عمده دارد:

1- به صورت یک درک واقعی تجربه می‌شود و به عنوان یک تصور نیست.

2- به نظر می‌رسد از دنیای خارج می‌آید. در بعضی از حالات پزشکی مانند هیپوگلسیمی. [15]

دلیریوم ترمنس[16] تهدیدکننده و تیروتوکسیکوز[17]توهم ایجاد می‌شود و دانه‌های نیلوفر پیچ، جوز هندی از جمله مواد گیاهی توهم‌زای جدیدی است که آزمایش و تحقیق درباره آن‌ها اخیراً آغاز گردیده است.

دیگر داروهای توهم‌زا عبارتند از:

1- لیزرژیک اسید دی اتیل آمید (LSD)

2- دی متوکسی میل آمفتامین (STP-DOM)

3- تری متوکسی آمفتامین (IMA)

4- دی متیل تریپتامین (DMI)

5- سیلوسبین

6- مسکالین

7- متیل دی اکسی متامفتامین

8- فن سیکلیوسین

ج) حلال‌های ارگانیک:

انواع زیادی از چسب‌ها، حلال‌ها، پاک‌کننده‌های فرّار بوده و می‌توانند به خاطر آثار روانگردان استنشاق شوند. این مواد مشتمل بر، کروزن، چسب پلاستیک و لاستیک، تینر رنگ می‌باشد. ماده مربوطه از ظرف بعضاً بسته‌ای است که می‌تواند عمل غلیظ سازی را انجام دهد یا از یک پارچه آغشته یا پاکت پلاستیکی استنشاق می‌شود.

علائم مسمومیت با حلال: اختلال جهت‌یابی، عدم هماهنگی راه رفتن، تهوع، استفراغ و اغما.

مواد روانگردان و مخدر از دیدگاه حقوق کیفری ایران

از لحاظ علم به حکم، قاعده کلی جهل به قانون رافع مسئولیت نیست، در اینجا نیز حاکم است ولی از لحاظ علم به موضوع باید گفت که تقریباً در کلیه جرایم مواد مخدر برای تحقق جرم، علم به موضوع لازم است یعنی فرد باید بداند، موادی که وارد یا صادر یا خرید و فروش می‌کند، مواد مخدر و یا روانگردان است. در غیر اینصورت، با مخدوش شدن این جزء از عنصر معنوی، در واقع جرمی تحقق نمی‌یابد. [18]

در ارتباط با سوء نیت باید گفته شود که برای تحقق کلیه جرائم مواد مخدر و ورانگردان، وجود سوء نیت عام در ارتکاب جرم لازم است، یعنی مرتکب باید بخواهد عمل مورد نهی مقنن را انجام دهد و مرتکب علاوه بر علم به موضوع باید بخواهد که مواد ممنوعه را وارد یا صادر یا خرید و فروش کند. اگر در اثر اشتباه به جای یکی از موارد مجاز، ماده مخدر و روان‌گردانی را صادر کند یا خرید و فروش نماید، به لحاظ فقد سوء نیّت عام جرم تحقیق پیدا نمی‌کند. در بعضی موارد جرایم مواد مخدر و روانگردان علاوه بر لزوم وجود سوء نیّت عام، وجود سوء نیّت خاص نیز لازم و ضروری است. برای مثال، مرتکب جرم باید بخواهد که شخص مورد نظر وی مواد مخدر را مصرف نموده و معتاد هم شود.

برای تحقق برخی جرایم مواد مخدر و روانگردان، انگیزه نیز مؤثر است مثلاً انگیزه کشت از گیاهان روانگردان باید تولید مواد روانگردان باشد.

عنصر مادی جرایم مواد مخدر و روانگردان با توجه به مقررات لازم‌الاجرای فعلی، عبارت است از فعل، ترک فعل، فعل ناشی از ترک فعل، داشتن و حالت که به اختصار به توضیح هر یک خواهیم پرداخت.

الف) فعل: مانند بیشتر جرائم، عنصر مادی جرائم مرتبط با مواد مخدر و روانگردان فعل است یعنی مرتکب باید عمل مادی مثبتی انجام دهد تا جرم تحقیق پیدا کند. به عبارت دیگر عنصر مادی جرم انجام عملی است که از طرف مقنن منع شده است مثل کشت، وارد کردن، حمل و تولید، صادر کردن و یا خرید و فروش مواد مخدر و روانگردان.

ب) ترک فعل: چنین به نظر می‌رسد که مقنن تکلیف ترک اعتیاد را بر عهده معتادان نهاده است و معتادان در واقع، با عدم ترک از دستور مقنن در جهت منفی سرپیچی می‌کنند و کاری را که مقنن خواسته است انجام بدهند، (ترک اعتیاد) انجام نمی‌دهند (عدم ترک اعتیاد). بنابراین، اعمال آن‌ها جنبه ترک فعل به خود می‌گیرد. لازم به ذکر می‌باشد جرایم مواد مخدر و روانگردان تنها ناظر به جرایمی هستند که موضوع آن‌ها مواد مخدر و روانگردان باشد، نه هر جرمی که در مقررات مربوط به مواد مخدر و روانگردان باشد. به عنوان مثال فراری دادن متهم، اطلاع ندادن وقوع جرم کشت مواد مخدر و روانگردان به مقامات مزبور را نمی‌توان جرایم مواد مخدر نامید.

ج) فعل ناشی از ترک فعل: در این مورد می‌توان سهل‌انگاری مأموران در انجام وظیفه را به فعل ناشی از ترک فعل تعبیر نمود. بدین توضیح که مأمور، مکلّف به مراقبت از زندان و بازداشتگاه است و با عدم مراقبت و سهل‌انگاری، در واقع مرتکب ترک فعل می‌شود که نتیجة آن، ورود مواد مخدر و روانگردان به زندان است. برای مثال، مأمور از ایستادن در جلوی زندان خودداری می‌کند و در حین قدم زدن او، شخص مواد را به زندان وارد می‌کند یا مأمور در حین مراقبت خود به خواب می‌رود و مرتکب با استفاده از این سهل‌انگاری مأمور، مواد را وارد زندان می‌کند. امّا باید اذعان نمود که منظور از فعل ناشی از ترک فعل، ترک عمومی فعل است و نه از روی سهل‌انگاری و بی‌احتیاطی! بنابراین می‌توان گفت در مورد جرائم مواد مخدر و روانگردان عنوان فعل ناشی از ترک فعل صدق نمی‌کند.

د) داشتن: یکی از اشکال دیگر عنصر مادی در مورد مواد مخدر و روانگردان، داشتن و نگهداری مواد مخدر و روانگردان می‌باشد. چون مقنن در واقع، طبق مواد 3 و 5 و 8 قانون مبارزه با مواد مخدر مصوب 1389 نگهداری و داشتن اینگونه مواد را جرم‌انگاری نموده است.

هـ) حالت: یکی دیگر از اشکال عنصر مادی در مورد جرایم مواد مخدر و روانگردان در قالب حالت و وضعیت تحت عنوان اعتیاد به مواد مخدر و روانگردان جلوه‌گر می‌شود. چون مقنن، حالت اعتیاد را منع می‌کند و شخص با معتاد شدن دارای حالت ممنوعه می‌شود. در این مورد در تحلیل دقیق می‌توان گفت که اعتیاد نتیجة فعل است. یعنی شخص با نقض دستور مقنن (فعل)، دارای وضعیتی می‌شود که مورد نهی مقنن است که می‌توان آن را حالت ناشی از فعل نامید.

پیرامون عنصر قانونی جرایم مواد مخدر و روانگردان لازم است مختصری از جرایم مربوطه مستنداً به مادة قانونی و اصلاحات اخیر قانون مبارزه با مواد مخدر مصوب 1389 مورد بررسی قرار گیرد:

1- حمل مواد مخدر و روانگردان:

حمل در لغت به معنای انتقال مواد مخدر و روانگردان از نقطه‌ای به نقطة دیگر است. حمل مواد مخدر و روانگردان را از بعضی جهات، می‌توان نوعی نگهداری این مواد تصور نمود با این تفاوت که در اختیار داشتن مواد مخدر در عمل نگهداری، طولانی است اما در عمل حمل، این مواد در مدّت زمان نسبتاً کمتری در اختیار فاعل قرار دارد.

از سوی دیگر مقصد فاعل در حمل مواد مخدر و روانگردان فقط حمل مواد، از نقطه مبدأ و تحویل آن در نقطه مقصد است لیکن در نگهداری، مقصد فاعل فقط نگهداری این مواد می‌باشد. در نتیجه هر گاه مواد مخدر و روانگردان توسط مرتکب از محلی به محل دیگر انتقال یابد عمل حمل مواد، محقق گشته است. دیوان عالی کشور در آراء شماره‌های نیز مطالب فوق‌الذکر را تأیید نموده است.

قانونگذار در اصلاحیه قانون مبارزه با مواد مخدر مصوب 1389 در مواد 3 و 5 و 8 برای حمل و نگهداری مواد مخدر و روانگردان ضمانت اجراء کیفری پیش‌بینی نموده است.

موافقتنامه‌های دوجانبه بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دوَل دیگر

موافقت‌نامه‌هایی که در مورد کمک و همکاری دوجانبه در مسائل گمرکی بین ایران و کشورهای دیگر به امضاء رسیده است، از طرف دولت به مجلس شورای اسلامی تقدیم و در جلسه علنی مجلس عیناً تصویب و باید به تأييد شورای نگهبان برسد. جمهوری اسلامی ایران در صحنه بین‌المللی در خط مقدم مبارزه با قاچاق مواد مخدر و روانگردان قرار دارد و در واقع این جنبه از قاچاق مواد مخدر در شمول مباحث سیاست خارجی قرار می‌گیرد. اصولاً برای سیاست خارجی هر کشور چهار هدف اصلی متصور می‌شود که یکی از این اهداف حفظ امنیت ملّی و تمامیت ارضی این کشور می‌باشد. از آنجا که مسئله قاچاق مواد مخدر و روانگردان امنیت ملّی کشورها را به خطر می‌اندازد، بنابراین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران باید در این زمینه نقشی ایفاء کند.

یکی از راه‌هایی که جمهوری اسلامی ایران از طریق آن با قاچاق مواد مخدر در صحنه بین‌المللی مقابله می‌کند همکاری‌های دوجانبه می‌باشد. همکاری‌های دوجانبه ایران در دو زمینه خاص نمود می‌یابد. یکی دیدار هیأت‌های ایرانی از کشورهای مختلف و بالعکس و دیگری امضاء همکاری و یادداشت تفاهم در برقراری روابط با کشورهای خارجی و دیدار از آن کشورها. طرفین به بررسی وضعیت تولید و نشر و مصرف مواد مخدر در جهان می‌پردازند و برای مبارزه با مواد مخدر شور و تبادل نظر می‌کنند. نتایجی که از این لحاظ برای جمهوری اسلامی ایران داشته است، آگاه شدن کشورهای خارجی نسبت به مبارزه قاطع جمهوری اسلامی ایران در زمینه مبارزه با قاچاق مواد مخدر بوده است.

زمینه دوّم از همکاری‌های دوجانبه انعقاد سند همکاری و یادداشت تفاهم با دیگر کشورها می‌باشد. تاکنون ایران با کشورهای مختلفی از نقاط مختلف دنیا سند همکاری و تفاهم‌نامه در مورد مبارزه با مواد مخدر امضاء کرده است که یکی از آن‌ها امضاء یادداشت تفاهم‌نامه رؤسای جمهوری اسلامی ایران و ونزوئلا در تهران در آگوست 2000 برای مواد مخدر بود.

لیکن باید اذعان داشت که اهمیت این اسناد یکسان نمی‌باشد. یادداشت تفاهم‌هایی که ایران- پاکستان، ایران- افغانستان و ایران- ترکیه منعقد شده‌اند از اهمیت خاصی برخوردارند چرا که این سه کشور اوّلاً همسایه‌ ایران هستند و ثانیاً دو کشور پاکستان و افغانستان در مجموع بزرگترین تولیدکنندگان تریاک و هروئین در دنیا به شمار می‌روند و همچنین کشور ترکیه نیز از مسیرهای ترانزیت مواد مخدر است که بلافاصله از ایران عبور می‌کند.

در تاریخ 17 تا 21 نوامبر سال 1989 در ملاقات وزیر کشور ایران و پاکستان، تفاهم‌نامه‌ای به امضاء رسید که بخشی از این سند مربوط به مبارزه با مواد مخدر و داروهای روانگردان و تعقیب قاچاقچیان و انجام تحقیقات لازم با یکدیگر تأکید می‌نمایند. همچنین به موجب مادة 6 تفاهم‌نامه مزبور، طرفین توافق نمودند تا حتی‌الامکان قوانین داخلی با قوانین چند جانبه بین‌المللی مربوط به مواد مخدر که قبلاً دو دولت به آن ملحق شده‌اند را تطبیق نمایند. بر اساس بخش دیگری از این تفاهم‌نامه سازمان‌های اجرایی طرفین به منظور مبارزه با مواد مخدر و داروهای روانگردان در خصوص دستگیری متهمین و کشف اموال منقول و غیرمنقول آنان با یکدیگر همکاری می‌نمایند و نیز بر اساس مادة 4، دو طرف یکدیگر را از هویت اشخاص مظنون و یا افرادی که باید تحت کنترل و نظارت شدید واقع‌گرا به منظور قاچاق مواد مخدر و روانگردان به سرزمین آن‌ها وارد شده‌اند مطلع خواهند کرد.

جمهوری اسلامی ایران و دولت اسلامی افغانستان در تاریخ 3/11/1992 یادداشت تفاهمی مشتمل بر 11 ماده امضاء کردند. در این یادداشت تفاهم دو کشور ایران و افغانستان متعهد شدند تا علیه قاچاق مواد مخدر و داروهای روانگردان و مواد شیمیایی لازم برای تولید آن‌ها اقدام کنند و اطلاعات لازم را در مورد شناسایی قاچاقچیان، معاونین، شرکای آن‌ها و محل کشت غیرقانونی را در اختیار یکدیگر گذارند. همچنین بر اساس ماده 10 این یادداشت تفاهم دو طرف سعی می‌کنند تا حتی‌الامکان قوانین داخلی با قوانین بین‌المللی در زمینه مبارزه با مواد مخدر تطبیق داده شود.

جمهوری اسلامی ایران و دولت ترکیه در سال 1989 یادداشت تفاهمی را امضاء کردند که بر اساس این یادداشت تفاهم طرفین تعهد می‌نمایند که در زمینه جلوگیری از قاچاق و تحقیق و تعقیب قاچاقچیان مواد مخدر و روانگردان با یکدیگر همکاری نمایند. همچنین مقامات ذی‌صلاح طرفین تعهد نمودند که اطلاعات جامعی در مورد قاچاقچیان مواد مخدر از جمله مشخصات افرادی که به طریقی در این اعمال دست داشته‌اند را در اختیار یکدیگر قرار دهند. همچنین بر اساس مادة 8 از این یادداشت تفاهم طرفین توافق نمودند تا حتی‌الامکان قوانین داخلی خود را در مبارزه با قاچاق مواد مخدر با یکدیگر هماهنگ سازند.

ذیلاً به طور اختصار برخی موافقت‌نامه‌های دوجانبه در مسائل گمرکی که مواد مخدر و مواد روانگردان را شامل می‌شود و بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دیگر دول منعقد شده را مورد اشاره قرار خواهیم داد:

قانون موافقتنامه دوجانبه در مورد کمک متقابل اداری برای اجراء صحیح قانون گمرکی، جلوگیری، تحقیق و مبارزه با تخلفات گمرکی بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری دموکراتیک سوسیالیستی سریلانکا.

قانون موافقتنامه بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری ایتالیا در مورد کمک متقابل اداری برای جلوگیری، تحقیق و مبارزه با تخلفات گمرکی.

قانون موافقتنامه همکاری‌های امنیتی میان دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت کویت.

قانون موافقتنامه همکاری‌های امنیتی میان دولت جمهوری اسلامی ایران و شورای وزیران بوسنی و هرزگوین.

قانون موافقتنامه بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری اتریش در مورد کمک و همکاری دوجانبه در مسائل گمرکی.

بررسی اسناد منطقه‌ای

فعالیت و همکاری جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری‌های اقتصادی اِکو بر اساس تصمیمات کنفرانسی است که در بهمن 1370 در تهران برگزار شد. رؤسای سه هیئت عضو اِکو، جمهوری اسلامی ایران، پاکستان و ترکیه در حاشیه اجلاس سی و پنجم کمیسیون مواد مخدر در وین با یکدیگر دیدار نمودند و هر 3 کشور به طور جداگانه پیش‌نویس طرحی را تهیه و برای یکدیگر ارسال نمودند. سپس جهت دستیابی به یک طرح مشترک اجلاس کارشناسی ویژه‌ای در یکی از سه کشور عضو تشکیل و طرح‌های ارائه شده مورد بحث و بررسی قرار گرفته و گزارش نهایی تهیه گردید. اجلاس کارشناسی در مرداد ماه سال 1371 به میزبانی پاکستان در اسلام‌آباد برگزار شد و نهایتاً موفق شد وظایف کمیته هشتم اکو موسوم به کمیته حمل و نقل غیرقانونی و سوء مصرف مواد مخدر را تعیین نماید. از وظایف این کمیته، کنترل سوء مصرف مواد مخدر و کنترل عرضه مواد و مقابله با قاچاق و درمان و بازپروری می‌باشد. از آنجا که جمهوری اسلامی ایران یکی از اعضاء مؤثر در سازمان همکاری اقتصادی می‌باشد و همچنین در زمینه جلوگیری از عرضه مواد مخدر نیز یکی از اعضای فعال جامعه بین‌المللی است، بنابراین نقش مهمی در این کمیته دارد. منظور از سازمان‌های منطقه‌ای ایفاء کننده نقش در کنترل مواد مخدر در این قسمت، در واقع همان برنامه‌های همکاری میان کشورهای منطقه و یا میان کشورهای منطقه با سازمان‌های اصلی مبارزه با مواد مخدر در قالب سازمان‌های منطقه‌ای و سهم اتحادیه اروپا، سازمان وحدت آفریقا و آسه‌آن و ... می‌باشد.

در منطقه آسیای جنوب غربی و مرکزی ایران، پاکستان و UNODC یک یادداشت تفاهم امضاء نمودند و یک فرصت به افغانستان دادند تا در زمان آتی به آن بپیوندد و یک یادداشت تفاهم با سازمان همکاری اقتصادی شامل کشورهای (ایران، پاکستان، افغانستان، قرقیزستان، ترکمنستان، تاجیکستان، آذربایجان، ترکیه) امضاء کرده است و هدف از آن تقویت سیستم‌های نظارتی برای مبارزه با قاچاق مواد مخدر در منطقه می‌باشد. این یادداشت تفاهم یک همکاری زیرمنطقه‌ای کنترل مواد مخدر برای آسیای مرکزی بین 1996 تا 1999 را فراهم کرد که اولویت ویژگی‌های استراتژیکی برای کوشش‌های هماهنگ‌تر در راه مقابله با قاچاق و سوء مصرف مواد مخدر را در نظر می‌گیرد.

لزوم همکاری و عوامل موثر در چگونگی شکل‌گیری قوانین بین‌المللی مواد مخدر و روانگردان

با آغاز قرن بیستم دولت‌ها کم کم متوجه خطرات مواد مخدر علی‌الخصوص تریاک شدند. در دهه اوّل قرن بیستم جهان شاهد تولد و ظهور مبارزه با مواد مخدر در سطح بین‌المللی بود و این امر به دلیل شیوع روزافزون تریاک در دنیای آن روز بوده است. تا پیش از این دوره اکثر تلاش‌ها در سطح ملّی بود و نتیجه لازم را دربر نداشت و عقیم مانده است.

در این سال‌ها بعضی از صاحبنظران به این نتیجه رسیدند که باید مبارزات خویش را از سطح ملّی به سطح فراملّی ارتقاء بخشند، تا با این اقدام به نتایج بهتری نائل شوند.

بنابراین، محافل سیاسی جهان به فکر کنترل کردن تریاک و دیگر مواد مخدر افتادند و ایده به وجود آوردن یک مرکز بین‌المللی که ضامن اجرای این تصمیم باشد در حال اوج‌گیری بود.

یکی از کشورهای درگیر کشور فیلیپین بود که به علّت اقدامات استعمارگران تعداد معتادان آن روز به روز بیشتر می‌شد. در نتیجه جنگ اسپانیا و آمریکا که به پیروزی آمریکائی‌ها انجامید، جزایر فیلیپین در سال 1898 جزئی از منطقه تحت سیطره آمریکائی‌ها گشت. تعدادی از چینی‌تبارها در فیلیپین سکونت داشتند که اکثر آن‌ها معتاد به تریاک بودند و این مسئله موجب گشت تا اعتیاد در میان مردم فیلیپین گسترش یابد، به طوری که در آغاز قرن بیستم بیش از 190 تریاک‌کش خانه در فیلیپین وجود داشت. [19]

اسپانیایی‌ها در زمان تسلّط بر فیلیپین، تجارت تریاک را آزاد گذارده بودند. آن‌ها مراکز فروش تریاک را هر ساله به حراج می‌گذاشتند و از این راه درآمد هنگفتی به خزانه اسپانیا می‌رسید.

آمریکائی‌ها پس از تسلط بر فیلیپین با هزینه سنگینی یعنی در حدود 500 هزار دلار توانستند تمام تریاک‌کش‌خانه‌ها را ببندند. [20]

ولی با این همه مخارج باز هم اعتیاد در فیلیپین رو به فزونی بود، در نتیجه مسئولین هیأتی را برای تحقیق در مورد تجارت تریاک در منطقه موردنظر تعیین نمودند. دلیل اعزام این هیأت، در درجه اوّل اقدامات اسقف فیلیپین و در درجه دوّم تلاش برای نزدیکی هرچه بیشتر میان آمریکا و چین بود.

اسقف فیلیپین «سی. اچ. برنت» نام داشت که از مخالفان سرسخت مواد مخدر و اعتیاد به آن بود. او با سخنرانی‌های آتشین و نوشته‌های مؤثر برای پیشگیری از مصرف بی‌رویه تریاک فعالیت دامنه‌داری را آغاز کرد.[21]وی در سال 1906 طی نامه‌ای از روزولت رئیس جمهور وقت آمریکا تقاضا کرد که یک هیأت تحقیق برای رسیدگی به وضعیت معتادان فیلیپین اعزام گردد و در ضمن متذکّر شد که: «حالا زمان خوبی است برای یک جنگ بین‌المللی علیه تردد تریاک و کمک به چینی‌ها در تمیز کردن کشورشان از شیطان مواد مخدر» و در ادامه خواستار تشکیل کنفرانس سیاسی، بین‌المللی در مورد استعمال و تجارت آزاد شد.[22]

روزولت تقاضای اسقف فیلیپین را پذیرفت، امّا نه فقط به دلایل انسان دوستانه، بلکه او می‌خواست با این عمل روابط خود را با چینی‌ها بهبود بخشد. روزولت هیأت موردنظر را به منطقه شرق دور فرستاد و این هیأت از فیلیپین، ژاپن، چین، مالزی و برمه بازدید و گزارش خود را به روزولت تسلیم کردند. این گزارش موجب گشت تا در سال 1908 واردات تریاک به فیلیپین ممنوع گردد.

البته توافقنامه سال 1907 میان دو کشور انگلیس و آمریکا در زمینه کنترل و مبارزه با مواد مخدر را می‌توان اوّلین اقدام بین‌المللی در این زمینه دانست.[23]

· کمیسیون بین‌المللی تریاک [24]

در سال 1908، تئودور روزولت رئیس جمهور وقت آمریکا از سیزده کشور جهان دعوت کرد تا در اجلاسی که بعدها «کمیسیون بین‌المللی تریاک» نام گرفت، شرکت نمایند. [25]

این کشورها عبارت بودند از: اتریش، مجارستان، هلند، ایتالیا، ژاپن، فرانسه، بریتانیا، چین، آلمان، ایران، پرتغال، روسیه، سیام، ترکیه و خود آمریکا.

کنفرانس از اوّل تا بیست و شش فوریه 1909 به طول انجامید. دولت چین میزبانی کنفرانس را بر عهده داشت و کنفرانس در شهر شانگهای برگزار شد.

کشورهایی به کنفرانس دعوت شده بودند که به نوعی با مسئله تریاک در ارتباط بودند. به دلیل اینکه نمایندگان اعزامی از طرف دولت‌های خویش دارای اختیارات لازم برای امضاء یک سند دیپلماتیک نبودند، فقط توانستند قطعنامه‌ای را در هشت بند تصویب کنند و این قطعنامه اوّلین متن مکتوب بین‌المللی در زمینه مبارزه با مواد مخدر در دنیا می‌باشد.[26] این گردهمایی دو نتیجه دربرداشت، نخست آنکه اعتیاد و قاچاق مواد مخدر امری مذموم شناخته شد و دیگر اینکه مبارزه بر علیه مواد مخدر و اعتیاد ابعاد بین‌المللی به خود گرفت.

دکتر نجفی ابرندآبادی در بررسی این گردهمایی ضمن اشاره به این نکته که کنفرانس شانگهای «به منظور تنظیم و تدوین یک معاهده بین‌المللی بین کشورهای ذی‌نفع» تشکیل شده بود در ادامه می‌فرمایند «بدین ترتیب بود که فرآیند شکل‌گیری حقوق بین‌الملل مواد مخدر آغاز شد و تحت تأثیر آن حقوق مواد مخدر در سطح کشورها نیز به تدریج شکل گرفت.»[27]

بعد از برگزاری این کنفرانس بسیاری از دولت‌های جهان از طرف افکار عمومی تحت فشار قرار گرفتند تا خود را با مصوّبات این گردهمایی هماهنگ نمایند. در نتیجه مجبور شدند تا قوانینی را در جهت مبارزه با مواد مخدر و علی‌الخصوص تریاک تصویب نمایند. به عنوان مثال دولت ایران در سال 1910 میلادی برابر با 1289 شمسی اوّلین قانون راجع به مواد مخدر را با عنوان «قانون تحدید تریاک» تحت فشار آزادیخواهان و مجاهدان مشروطه از تصویب مجلس شورای ملّی وقت گذراند.

از سال 1910 میلادی به بعد که به علّت اقدامات دولت چین و تعهد انگلیس مبنی بر عدم حمل تریاک هندوستان به چین، توسعه زمین‌های زیر کشت خشخاش در ایران شروع شد. نام ایران و تریاک ایرانی کراراً در محافل سیاسی دنیا به گوش می‌رسید. در این زمان بود که لزوم وجود معاهدات الزم‌آور در این زمینه به شدت احساس می‌شد. در اثر مساعی نمایندگان برخی کشورهای شرکت‌کننده در کنفرانس شانگهای و پیگیری‌های دولت آمریکا، کنفرانس بین‌المللی در اوّل دسامبر سال 1911 و در کشور هلند (لاهه) برگزار گردید. یازده کشور در این کنفرانس شرکت داشتند. هدف از تسکیل این کنفرانس اجرای اصولی بود که در قطعنامه پایانی کنفرانس شانگهای در مورد مسائل مربوط به تریاک توصیه شده بود.

انگلستان از جمله کشورهایی بود که حاضر نبود از منافع سرشاری که از صنعت مرفین‌سازی و انحصار تریاک هند، به دست می‌آورد چشم بپوشد. فرانسه هم به همین شکل به منافع خود در هند و چین می‌اندیشید. آلمان هم که تولید‌کننده کوکائین بود، تلاش می‌کرد تا منافع خود را از دست ندهد.[28]در میان کشورهای دیگر جهان می‌توان از ایران نام برد که ایرانی‌ها نیز شدیداً از مزارع پربار خشخاش خود محافظت می‌کردند. امّا با این اوصاف کنفرانس مذکور را می‌توان شروع خوبی برای کنفرانس‌های بعدی دانست. در تاریخ 23 ژانویه 1913 قراردادی به امضای کشورهای شرکت‌کننده رسید که بعدها «کنوانسیون لاهه» یا «کنوانسیون بین‌المللی تریاک»[29] نام گرفت.

از نکات مثبت این کنوانسیون این بود که این پیمان مقدمه‌ای برای پیمان‌های بعد از خود بود. به عبارت دیگر رژیم فعلی مواد مخدر به صورت ابتدایی خود از آن زمان به وجود آمد. در این پیمان اصولی مورد قبول کشورهای شرکت‌کننده قرار گرفت که همه کنوانسیون‌های بعدی بر مبنای این اصول بودند. «اصولی مثل لزوم داشتن جواز برای انجام مراحل مختلف تولید و توزیع مواد مخدر، جلوگیری از حمل غیرقانونی این مواد، محدود کردن تجارت مواد مخدر و نیز مصرف آن‌ها برای مصارف پزشکی مشروع، همکاری در امر مبارزه با قاچاق این مواد و ارائه اطلاعات به دیگر کشورها در مورد اقدامات انجام شده در این زمینه.»[30]

در ژوئیه سال 1913 میلادی مجدداً کنفرانس لاهه به دلیل اینکه دولت‌هایی که در کنفرانس حضور نداشتند از امضاء قرارداد خودداری می‌کردند، تشکیل گردید. آلمان، انگلستان و فرانسه که سکوت و کارشکنی آن‌ها در کنفرانس اول کاملاً واضح بود، این بار دلایل جدیدی برای خودداری از تصویب قرارداد ارائه کردند و دیگر کشورهای حاضر در کنفرانس نیز به خاطر منافع دولت متبوع خود حرکتی برای اخذ تصمیمات مفید و بشردوستانه به خرج ندادند. سرانجام کنفرانس 1913 به علّت کارشکنی‌های دولت انگلستان با شکست مواجه شد و تعطیل شد.

پس از شکست دوّمین کنفرانس لاهه در سال 1913 تصمیم گرفته شد تا مذاکرات در نیمة دوم ژوئن سال 1914 از سر گرفته شود.

در کنفرانس سوم لاهه بسیاری از مشکلات حل شد. بسیاری از کشورها به کنوانسیون سال 1912 ملحق شدند. به طور کلی می‌توان گفت که مذاکرات مفیدی انجام شد ولی با این وجود کشورها به اتفاق نظر خاصی نرسیدند و به موجب قرارداد منعقده در این کنفرانس از ضرورت اتفاق نظر کلیه کشورها صرف‌نظر شد و فقط به کشورهای متعهد این فرصت داده شد که پیمان لاهه را در روز 31 دسامبر سال 1914 میلادی به مرحله اجرا گذارند،[31] امّا در روز 28 ژوئن 1914 ولیعهد اتریش و همسرش توسط یک مرد تبعه صربستان ترور شدند و جنگ جهانی اوّل آغاز گردید.

پس از شروع جنگ جهانی اوّل به دلیل مشکلاتی که کشورهای درگیر در جنگ داشتند، مبارزه با مواد مخدر و قاچاق به کلی به فراموشی سپرده شده بود. به دنبال تشکیل جامعة ملل در ششم فوریه 1919، اقداماتی در جهت مبارزه با مواد مخدر به انجام رسید. بر طبق ماده 23 میثاق جامعة بین‌الملل «اعضای جامعه، نظارت فائقه در خصوص قراردادهای مربوط به داد و ستد تریاک و سایر داروهای خطرناک را می‌پذیرند» و به عبارت دیگر میثاق، جامعة ملل را مأمور مراقبت در اجرای مقررات پیش‌بینی شده برای داد و ستد تریاک و دیگر مواد گیاهی زیانبخش نمود.

از اوّلین اقداماتی که جامعة ملل انجام داد می‌توان به ایجاد یک «کارتل بین‌المللی مواد مخدر» اشاره نمود. در این کارتل هر یک از کشورهای عضو فقط مجاز بودند به میزان سهمیه تعیین شده مواد مخدر تولید نمایند.

از دیگر اقدامات جامعة ملل در بدو تأسیس آن می‌توان به تشکیل «کمیسیون مشورتی تریاک» در سال 1920 میلادی اشاره نمود.[32]هدف اصلی جامعه ملل از تشکیل این کنوانسیون، برقراری ارتباط مناسب میان کشورهایی بود که با مسئله مواد مخدر درگیر بودند و برای نیل به این هدف تصمیم بر آن شد تا جلسات کمیسیون برای مشورت و تبادل نظر میان اعضاء به صورت منظم برگزار گردد. این کمیسیون در ژوئن سال 1923 میلادی توانست موافقت 43 کشور عضو جامعه ملل را برای پیوستن به معاهده لاهه به دست بیاورد امّا در جلسه‌ای که در همین سال تشکیل شد جایگاه نمایندگان کشورهای ترکیه، افغانستان و ایران به علّت اینکه هنوز معاهده را امضاء نکرده بودند، خالی بود.

از دیگر اقدامات این کمیسیون آن بود که با استناد به معاهده لاهه 1912 تصمیم گرفت تا با کمک و یاری کمیته بهداشت جامعه ملل میزان نیاز کشورهای مختلف را تعیین نماید. از دیگر اقدامات این کمیسیون می‌توان به صدور گواهینامه برای واردکنندگان مواد مخدر اشاره نمود.

جامعه ملل در نوامبر سال 1924 دور تازه‌ای از مذاکرات را در جهت مبارزه با تریاک شروع کرد و در این راه از مساعدت کمیسیون مشاور تریاک و کمیته بهداشت نیز برخوردار بود. این کنفرانس‌ها در شهر ژنو برگزار و منجر به تصویب دو سند گردید که عبارتند از:

1- موافقت‌نامه الغای ساخت، تجارت داخلی و استعمال تریاک پرورده منعقد در 11 فوریه 1925.

2- کنوانسیون بین‌المللی تریاک خام و سایر مواد مخدر منعقد در 19 فوریه 1925.[33]

جامعة ملل در ادامه تلاش‌هایش در راه مبارزه با مواد مخدر کنفرانس دیگری را در تاریخ 13 ژانویه سال 1931 میلادی تدارک دید. این کنفرانس و گردهمایی‌های بعد از آن تا 13 ژوئیه 1931 ادامه یافت و سرانجام به تصویب «کنوانسیون محدود کردن تولید و به نظم کشیدن توزیع مواد مخدر[34]» منجر شد. هدف از انعقاد این کنوانسیون، محدود ساختن تولید و جلوگیری از قاچاق مواد مخدر بود. به موجب این کنوانسیون علاوه بر «هیأت دائمی مرکزی تریاک» هیأت دیگری تحت عنوان «هیأت دائمی مرکزی مواد مخدر» توسط جامعة ملل تأسیس شد. مطابق مقررات این کنوانسیون هیچ‌یک از اعضاء مجاز نبودند که مواد مخدر تولید، صادر و یا وارد کنند مگر آنکه با اطلاع و نظارت هیأت فوق‌الذکر باشد و ادارات مربوط به مواد مخدر در سطح ملی و یا بین‌المللی از این اقدامات مطلع باشند.

از دیگر اقدامات جامعة ملل در سال 1931 میلادی برگزاری کنفرانس دیگری در شهر بانکوک پایتخت تایلند بود و منجر به امضای «موافقت‌نامه در مورد نظارت بر استعمال تریاک در خاور دور» گردید. جامعة ملل در اواسط دهه 30 میلادی علاوه بر مشکلات و معضلات پیشین دچار مشکل حاد جدیدی شد و آن عبارت بود از آزمایشگاه‌هایی که به طور مخفیانه فعالیت می‌کردند. این جامعه در گذشته با آزمایشگاه‌های مجازی که مواد مخدر تولید می‌کردند برخورد و از ادامه فعالیت آن‌ها جلوگیری می‌نمود. این امر موجب شده بود تا از میزان مواد مخدری که آزمایشگاه‌های مجاز در بازار غیرقانونی توزیع می‌شد کاسته شود.

جامعه ملل در این سال‌ها دو وظیفه عمده داشت:

نخست باید با کمال دقت بر معاملات قانونی نظارت می‌کرد که این نظارت شامل حال آزمایشگاه‌های مجاز نیز می‌شد.

دیگر آنکه باید بیش از پیش در راه مبارزه با آزمایشگاه‌های غیرمجاز تلاش می‌نمود و با آن‌ها برخورد می‌کرد.

جامعة ملل برای انجام این دو وظیفه خطیر بیش از گذشته به یاری و همفکری کشورها نیاز داشت. به همین منظور پیش‌نویس کنوانسیون جدیدی را در زمینه جلوگیری از معاملات غیرقانونی مواد مخدر و روش‌های مبارزه با آن را جهت اطلاع از نظارت کشورها برای آن‌ها ارسال نمود. هدف از طرح پیش‌نویس این معاهده که از طرف کمیسیون مشورتی تهیه شده بود را می‌توان اقدامات مشترک توسط دولت‌ها در زمینه مبارزه با تشکیلات بین‌المللی قاچاقچیان دانست.

از دیگر اقدامات مهمی که جامعة ملل قصد انجام آن را داشت محدود ساختن مواد خامی بود که در تولید مواد مخدر کاربرد داشتند. از طریق اعمال نظارت‌های شدیدی که توسط نهادهای تخصصی انجام می‌شد تا این مواد اولیه به دست آزمایشگاه‌های غیرقانونی نیفتد. به همین منظور کمیسیون مشاور مسائل فوق‌الذکر را در دستور کار بیست و یکمین اجلاسیه خود در ماه می سال 1936 وارد کرد.

از طرف دیگر در ژانویه همان سال شورای جامعه ملل تصمیم گرفت که کنفرانسی با شرکت کلیه دول عضو و حتی غیرعضو در شهر ژنو برگزار نماید و تاریخ برگزاری این کنفرانس نیز روز هشتم ژوئن سال 1936 اعلام شد. نتیجه این کنفرانس تصویب «کنوانسیون جلوگیری از مبادله غیرقانونی داروهای خطرناک»[35] بود.

این قرارداد در واقع آخرین قراردادی بود که جامعة ملل توانست در مورد مواد مخدر به امضاء برساند. کنوانسیون 1936 تا سال 1939 به اجرا درنیامد و با توجه به اینکه از همان سال 1936 لازم‌الاجرا شده بود و بعد از آن هم دوّمین جنگ جهانی به عمر جامعة ملل خاتمه داد، کنوانسیون به دلیل جنگ و دلایل دیگر هیچ‌گاه به طور کامل اجرا نگردید.

پس از پایان جنگ جهانی دوّم سازمان ملل متّحد تشکیل شد و دیری نپائید که همان اقدامات جامعة ملل را در زمینة جلوگیری از قاچاق مواد مخدر و روانگردان دنبال گرد.

قراردادهایی که در جامعة ملل قبل از جنگ جهانی دوّم به امضاء رسیده بود شامل مواد مخدری بود که از سه مادة اصلی یعنی تریاک، کوکائین و حشیش و چند محصول شیمیایی معدود که همگی ساخته شده بودند مشتق می‌شد، ولی در طول زمان دانش شیمی موفق به تهیه و عرضه انواع متعدد محصولات شیمیایی و انواع فرآورده‌های دارویی شده بود که بسیاری از آن‌ها اعتیادآور بودند و چون در قراردادهای قبلی ذکری از آن‌ها نشده بود، شامل کنترل‌های بین‌المللی نمی‌شدند.

به موجب پروتکل سال 1946 کلیه اختیارات جامعة ملل به سازمان ملل متحد تفویض گردید و شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد نسبت به تشکیل کمیسیون مواد مخدر که جانشین کمیته مشورتی تریاک مجمع ملل شده اقدام کرد. کمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد نخستین اجلاسیه خود را در سال 1946 برگزار نمود و این کمیسیون به عنوان شاخه اجرایی شورای اقتصادی و اجتماعی در زمینه مواد مخدر فعالیت می‌کند.

در ماه‌های مه و ژوئن سال 1953 در شهر نیویورک یک کنفرانس با موضوع تریاک برگزار شد و در آن پروتکل «موافقت‌نامه تحدید و کنترل خشخاش و تولید و توزیع و مصرف بین‌المللی تریاک» به امضاء رسید. هدف از انعقاد این پروتکل این بود که در اسرع وقت به تهیه مجاز ولی زائد بر میزان مورد نیاز بین‌المللی تریاک خاتمه دهد و تهیه و توزیع و مصرف تریاک را در جهان تا حد مصرف پزشکی و علمی محدود سازد. البته کشورها حق داشتند تا به کسانی که معتاد بودند اجازه دهند تا مواد مورد نیاز خود را تهیه و استعمال نمایند. [36]

پروتکل سال 1953 تریاک به هیأت مرکزی دائمی تریاک اختیار داد که از نوعی توانایی بازرسی و نظارت استفاده کند. به موجب این اختیار هیأت می‌توانست از کشورها توضیح بخواهد و پیشنهاداتی جهت رفع نواقص مشهود تهیه و تسلیم نماید و با موافقت و رضایت حکومت محلی به تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات در محل بپردازد.

با انعقاد پروتکل سال 1953، کنوانسیون‌ها و پروتکل‌های متعددی در زمینه کنترل بین‌المللی مواد مخدر حاکم بودند و این موضوع سبب شده بود تا چند نهاد بین‌المللی به موازات هم به انجام وظیفه بپردازند. از طرف دیگر توسعه تدریجی کنترل بین‌المللی پیچیدگی‌هایی را موجب شده بود.

البته از سال 1948 تلاش‌هایی برای حل این مشلات در کمیسیون مواد مخدر شورای اقتصادی و اجتماعی انجام گرفت که ماحصل آن صدور قطعنامه (6)689- ژنو مورخ 28 ژوئیه 1958 بود.

در این قطعنامه که بر طبق بند 4 مادة 62 منشور ملل متحد و قطعنامه (4)366 مورخ 3 دسامبر 1949 مجمع عمومی بود، مقرر شد تا کنفرانسی با اختیار تام جهت تهیه و تدوین یک کنوانسیون واحد در مورد مواد مخدر تشکیل شود. این کنفرانس در تاریخ 24 ژانویه 1961 در نیویورک تشکیل شد. پس از این کنوانسیون، کنوانسیون دیگری در زمینه مواد روانگردان در سال 1971 در وین به تصویب سازمان ملل متحد رسید. این کنوانسیون دارای 33 ماده و چهار فهرست منضم است. در مقدمه این کنوانسیون ضمن ابراز علاقه به سلامت و رفاه نوع بشر و با درنظر گرفتن آثار و عواقب و استعمال نابجای برخی از مواد روانگردان، اعضای معاهده عزم خویش را برای پیشگیری از اعتیاد و مبارزه با سوئ مصرف این مواد جزم نموده‌اند و در ادامه مصرف این مواد را جهت مصارف پزشکی و علمی ضروری ندانسته‌اند و در پایان اعضای کنوانسیون، سازمان ملل متحد و نهادهای تخصصی آن را جهت انجام اقدامات لازم و مؤثر در زمینه مبارزه با سوء مصرف این مواد صالح دانسته‌اند و اذعان می‌دارند که یک کنوانسیون بین‌المللی برای نیل به هدف‌های فوق لازم است.

پس از کنوانسیون سال 1971 در سال 1988 مهم‌ترین کنوانسیون در زمینه مواد مخدر و مواد روانگردان به امضاء رسید که گام مهمی در جهت کنترل بین‌المللی مواد مخدر و مواد روانگردان بود. پس از آن یعنی در سال 1988 نیز برنامه راهبردی ده ساله ملل متحد از تصویب مجمع عمومی گذشت. در سال 1990 نهاد تخصصی جدیدی پا به عرصه وجود گذاشت که بار اجرای برنامه‌های سازمان ملل متحد را به دوش کشید. این نهاد سازمان ملل که UNDCP نام داشت، بعدها نام آن در سال 2002 به UNODC[37] تغییر یافت. علاوه بر این نهاد‌ها دو نهاد تخصصی سازمان ملل متحد یعنی کمیسیون مواد مخدر CND[38] و هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر INCB[39] نیز در این سال‌ها بر دامنه فعالیت‌های خود افزودند. ضمناً اقداماتی نیز توسط برخی از سازمان‌های فنی، اجرایی ملل متحد و INTERPOL[40] در جهت کنترل مواد مخدر و مواد روانگردان به انجام رسیده است.

نتیجه‌گیری

از زمان‌های بسیار دور بشر با مواد مخدر آشنا بوده است و در بسیاری از زمان‌ها ترویج استعمال مواد مخدر و تحمیل آن بر مردم، ابزار سلطه حکومت‌ها شده است. ملت‌های مختلف دچار آسیب‌های فراوانی از جهت آشنایی با مواد مخدر گشته‌اند و اعتیاد به مواد مخدر، مشکل اجتماعی است که اکثر جوامع به آن مبتلا هستند. اعتیاد از عوامل زمینه‌ساز و ایجادکننده چندین بیماری و آسیب اجتماعی مهم در کشورهای مختلف می‌باشد که بیماری‌های خطرناک و کشنده هپاتیت و ایدز، طلاق و از هم پاشیدگی خانواده‌ها، بی‌بند و باری جنسی، سرقت، آدم‌ربایی، تکدی‌گری در جامعه، بزهکاری در کودکان، خشونت، خودکشی از آن جمله‌اند. تقریباً 200 میلیون نفر در جهان مواد مخدر مصرف می‌کنند که 4/7 درصد از جمعیت بالای 14 سال جهان را در برمی‌گیرد. ضررهای اجتماعی اعتیاد به مواد مخدر از ضررهای فردی آن نیز بیشتر است، زیرا جامعه علاوه بر از دست دادن یک نیروی فعال، باید مشکلات و هزینه‌های نگهداری وی و احیاناً خانواده‌اش را نیز متحمل شود.

ملت‌ها و حکومت‌ها در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی درک کردند که چنانچه هر چه زودتر چاره‌ای برای رفع این معضل اجتماعی نیندیشند بشریت به سراشیبی سقوط خواهد رفت. لذا ابتدا بعضی از حکومت‌ها که آسیب‌پذیری نفوذ مواد مخدر در میان مردم خود را لمس کردند سازوکار مبارزه و جلوگیری از آن را آماده و مردم را در راه عدم استفاده از مواد مخدر بسیج کردند و از طرفی با استفاده از قانونمندی به برخورد با تولید، توزیع و مصرف‌کنندگان اینگونه مواد پرداختند اما به زودی معلوم شد که مبارزه شهروندان و حکومت صرفاً در داخل کشور نمی‌تواند مؤثر باشد و باید با همسایگان مرزی و فرامرزی نیز در مبارزه و جلوگیری از تولید، توزیع و مصرف همگرایی به وجود آید. کشورهای جهان در آغاز قرن بیستم دریافتند که سرنوشت آنها در زمینه مبارزه با قاچاق مواد مخدر کاملاً به یکدیگر وابسته است و برای مبارزه با اعتیاد و کنترل تولید مواد مخدر غیرقانونی اقدامات گسترده‌ای را در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی به انجام رسانیدند.

اولین اقدام مشترک در این زمینه در سال 1909 صورت گرفت و پس از آن تا واپسین روزهای عمر جامعة ملل پنج کنوانسیون و موافقت‌نامه بین‌المللی تصویب و به اجراء گذاشته شد که عبارتند از:

الف) کنوانسیون بین‌المللی تریاک منعقد در لاهه 23 ژانویه 1912؛

ب) موافقتنامه درباره ساخت، تجارت داخلی و استفاده از تریاک پرورده، منعقد در ژنو فوریه 1925؛

ج) کنوانسیون بین‌المللی تریاک منعقد در ژنو 19 فوریه 1925؛

د) کنوانسیون برای تحدید ساخت و تنظیم و توزیع مواد مخدر منعقد در ژنو 13 ژوئیه 1931؛

هـ) موافقت‌نامه به منظور نظارت بر استعمال تریاک در خاور دور منعقد در بانکوک 27 نوامبر 1931؛

البته در سال 1936 کنوانسیون دیگری با عنوان «کنوانسیون جلوگیری از مبادله غیرقانونی داروهای خطرناک» تصویب و در همان سال لازم الاجراء شد، اما به دلیل شروع جنگ جهانی دوم و دلایل دیگر به اجرا در نیامد.

علاوه بر این جامعه ملل چند نهاد تخصصی در جهت پیشبرد اهداف خود تأسیس نمود و جامعة بین‌المللی سطح بالاتر و گسترده‌تری از همکاری و مشارکت را در امر مبارزه با مواد مخدر نمود. با این حال جامعه ملل در پایان عمر خود توفیق چندانی در مبارزه و کنترل مواد مخدر کسب نکرد، زیرا برای ایجاد نظارت در سطح ملی که بتواند به اندازه کافی و وافی، مؤثر و مفید باشد وضع قوانین و مقررات به تنهایی کافی نیست، بلکه باید موجبات اجرای این قوانین نیز به حد کمال فراهم باشد. برای انجام این مهم باید میان نهادهای دولتی (گمرک، پلیس و پست و...) هماهنگی‌های لازم به عمل آید.

از دیگر دلایل عدم موفقیت جامعه ملل، نقص قوانین و مقررات مندرج در کنوانسیون‌ها و موافقت‌نامه‌ها و همچنین فقدان ضمانت اجرا در این راستا بود. زیرا منافع کشورهای تولیدکننده که برخی از آنها بسیار قدرتمند بودند، در این بود که اسناد مزبور نیروی اجرایی کافی نداشته باشند.

آخرین دلیل برای عدم موفقیت جامعه ملل وقوع جنگ جهانی دوم بود. زیرا با آغاز جنگ هر گونه نظارت و کنترل بر کشورها از بین رفت و کشورها برای کسب درآمد بیشتر در جهت تأمین مخارج جنگ و همچنین مداوای مجروحان بر آن شدند تا دوباره به کشت و تولید مواد مخدر بپردازند.

با انحلال جامعه ملل، وظایف نظارتی آن به نهادهای مشابه در سازمان ملل متحد واگذار شد. نهادهایی همچون کمیسیون مواد مخدر، هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر و برنامه بین‌المللی ملل متحد برای کنترل مواد مخدر از آن جمله‌اند. در سازمان ملل متحد چند کنوانسیون بین‌المللی به تصویب رسید که عبارتند از:

کنوانسیون واحد مواد مخدر مورخ 1961، کنوانسیون مواد روانگردان مورخ 1971، پروتکل اصلاحی کنوانسیون 1961 مورخ 1972 و کنوانسیون سازمان ملل متحد بر ضد قاچاق غیرقانونی مواد مخدر و روانگردان مورخ 1988.

در کنار این کنوانسیون‌ها که از لحاظ حقوق بین‌الملل به عنوان اسناد الزام‌آور شناخته می‌شوند اسناد دیگری نیز توسط سازمان ملل متحد تصویب شده‌اند که جنبه الزام‌آور ندارند و مهمترین آن اعلامیه سیاسی و طرح اقدام 1998 می‌باشد.

کنوانسیون 1988 به دلیل اینکه آخرین سند الزام‌آور در زمینه کنترل بین‌المللی مواد مخدر می‌باشد و در متن آن برای نخستین بار به مسئله پولشویی اشاره شده، دارای اهمیت فراوانی است و اعلامیه سیاسی و طرح اقدام 1998 به علت اینکه راهبردهای مؤسسات تخصصی ملل متحد را طی دو برنامه پنج ساله تعیین می‌نماید در حال حاضر به عنوان مهمترین سند غیرالزام‌آور در زمینه کنترل بین‌المللی مواد مخدر شناخته می‌شود.

در ایران نیز مبارزه با کشت، توزیع و مصرف مواد مخدر دارای فراز و نشیب‌های زیادی بوده است به طوریکه قبل از انقلاب اسلامی غالباً دولت‌ها تحت نظارت خود اقدام به کشت و تولید مواد مخدر می‌نمودند و بعضی از شاهزادگان در حوزه‌های مافیایی خود اقدام به قاچاق مواد مخدر می‌نمودند و از موقعیت استراتژیک ایران در راه ترانزیت و قاچاق مواد مخدر که از منطقه شرق آسیا و خصوصاً از هلال طلایی صادر می‌شد همکاری و باجگیری می‌کردند تا اینکه در بعد از انقلاب اسلامی دولت مصمم به مبارزه با مواد مخدر در داخل و مرزهای کشور شد تا جائیکه نیروهای نظامی و انتظامی را به طور جدی به کار گرفت و شهدایی را برای جلوگیری از ورود و توزیع مواد مخدر تقدیم انقلاب اسلامی نمود تا جامعه‌ای سالم و عادی از آلودگی را تداوم بخشد.

اما وقتی آمار روز افزون معتادان به مواد مخدر و روانگردان و میزان کشت و تولید مواد مخدر را مشاهده می‌نمائیم، متوجه می‌شویم که به رغم تمام اقدامات صورت گرفته در زمینه کنترل مواد مخدر در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی سازمان ملل متحد همچون سلف خود جامعه ملل شکست خورده است. با این حال اگر بخواهیم با واقع‌بینی به مسئله بنگریم باید بگوئیم با توجه به سود سرشار حاصل از قاچاق مواد مخدر، ناهماهنگی میان قانون کشورها فقر و فقدان دموکراسی و عدم کارایی کنوانسیون‌های بین‌المللی به دلیل فقدان ضمانت‌های اجرایی لازم سازمان ملل متحد و دولت‌ها در زمینه کنترل مواد مخدر با شکست مواجه شده‌اند. و همچنان برخی از دولت‌ها آشکار و پنهان در صحنه قاچاق مواد مخدر بدون نگرانی از افکار عمومی و سازمان‌های بین‌المللی حضور دارند و مواد مخدر به عنوان تجارت سودآور در زیر پوست بعضی از حکومت‌ها جریان دارد و سئوال اینجاست که چرا حل معضل اعتیاد و قاچاق مواد مخدر برای بشر و سازمانهای بین‌المللی به طور جدی میسر نشده است؟

پیشنهاداتی که برای حل این مشکل جهانی به ذهن نگارندة این رساله متبادر شده است عبارتند از:

1- باید با مسئله جرائم سازمان یافته فراملی به عنوان یکی از مسائلی که صلح و امنیت جهانی را به خطر انداخته است، برخورد شود و مبارزه با قاچاق مواد مخدر که امروز به عنوان جرم سازمان یافته درآمده است، باید در سازمان ملل متحد تحت اقدام و نظارت شورای امنیت ملی درآید چرا که امنیت بشر تهدید می‌شود و هرروزه در این کره خاکی انسان‌های زیادی قربانی آن می‌شوند.

2- مجازات‌های جرائم مواد مخدر در عرصه‌های بین‌المللی و سیاست داخلی کشورها باید تحت سیاست جنایی هماهنگ و تحت نظارت محکمه بین‌المللی قرار گیرد تا هماهنگی بیشتری بین قوانین داخلی و بین‌المللی ایجاد گردد.

3- در مفاد برخی از کنوانسیون‌ها تدابیر لازم برای نظارت هر چه بیشتر بر کشورها لحاظ نشده است و از این رو مفاد این کنوانسیون‌ها نیاز به اصلاح دارد. ارکان نظارتی در سازمان ملل متحد ناکارآمد هستند و به همین دلیل کشورها در ارائه اطلاعات در دست در زمینه آمارهایی که باید به طور منظم به سازمان ملل متحد ارائه کنند، اهمال می‌نمایند. می‌توان پیشنهاد کرد که کشورهای متخلف را بر طبق اصلاحاتی که در کنوانسیون‌ها لحاظ می‌شود مجازات و تحریم نمود. و باندهای قدرت‌گرای قاچاق و دولت‌های متخلف از قواعد بین‌المللی را با ابزار و امکانات بین‌المللی سرکوب نمود.

4- نزدیک کردن دیدگاه‌های کشورهای جهان در قبال مسئله سوءمصرف مواد مخدر یکی دیگر از پیشنهاداتی است که جهت حل این معضل می‌توان ارائه نمود. زیرا نگرش‌ها و رویکردهای مختلف نسبت به این مسئله در سطح جهانی به طور جدی موجب عدم سنخیت شده است و قطبی شدن جهان در زمینه برخورد با مسئله مواد مخدر می‌تواند مانع جدی در تصمیمات سازمان ملل ایجاد کند.

5- پیشنهاد دیگری که تقریباً تمام کشورهای دنیا و حتی سازمان ملل متحد مطرح کرده‌اند، راهبرد «توسعه جایگزین» می‌باشد که از اواخر دهه 1970 مورد استفاده قرار گرفته است. توسعه جایگزین به معنای اجرای برنامه‌های هماهنگ در زمینه توسعه انسانی، امنیت فرد و جامعه، توسعه کشاورزی روستایی و صنعتی، محو آثار خشونت و ناامنی و موفقیت در ریشه‌کنی محصولات مخدر و تداوم برنامه نابودی محصولات غیرقانونی می‌باشد. به عبارت دیگر «توسعه جایگزین روندی است برای پیشگیری و نابودی کشت گیاهان حاوی مواد مخدر و مواد روانگردان از طریق تدابیر توسعه روستایی در زمینه رشد اقتصاد ملی و تلاش‌های جایگزینی محصول در کشورهای مبارزه کننده با مواد مخدر، با اذعان به ویژگی‌های اجتماعی- فرهنگی جوامع و گروه‌های هدف در چارچوب یک راه حل دائم و جامع برای معضل مواد مخدر غیرقانونی.»[41]

برای آنکه توسعه جایگزین بتواند مؤثر واقع شود پیشنهاد می‌شود که، زمینه‌های اقتصادی پایدار در منطقه ایجاد شود، منطقه تحت نظارت دولت و سازمان‌های بین‌المللی قرار گیرد، در قوانین انتظامی ساختارهای نظارتی لحاظ گردد و همزمان با این مراحل محصولات غیرقانونی ریشه‌کن شود.

منابع

1- آتشین، شعله، ما، اعتیاد، جامعه (سه جلدی)، انتشارات گوهر منظوم، تهران، چاپ اول، 1381.

2- آشوری، محمد، جایگزین‌های زندان و مجازات‌های بینابین، نشر گرایش، چاپ اول، 1382.

3- اردبیلی، محمدعلی، معاضدت قضایی و استرداد مجرمین با تأکید بر جرائم مواد مخدر، نشر میزان، چاپ اول، بهار 1382.

4- اسعدی، سیدحسن، پژوهشی بنیادی دربارة مواد مخدر، ناشر مؤلف، چاپ اول، 1382.

5- باقرزاده میانجی، احد، همکاری‌های بین‌المللی در مبارزه با مواد مخدر، مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ اول، پائیز 1378.

6- برنامه کنترل بین‌المللی مواد مخدر ملل متحد (UNDCP)، گزارش جهانی مواد مخدر سال 2000، ترجمه اداره کل روابط بین‌الملل ستاد مبارزه با مواد مخدر، نشر گرایش، زمستان 1380.

7- بوت، مارتین، تاریخ تریاک، ترجمه منوچهر نوایی، انتشارات صفی علیشاه، چاپ اول، 1380.

8- جباری، منصور، حقوق بین‌الملل هوایی، انتشارات فروزش، تهران 1381.

9- جویس، الیزابت، موازین بین‌المللی قانونگذاری و تنظیم مقررات در زمینه مبارزه با پولشویی، مجموعه سخنرانی‌ها و مقالات همایش بین‌المللی مبارزه با پولشویی، ستاد مبارزه با مواد مخدر، نشر وفاق، تهران، چاپ دوم، 1382.

10- دفتر مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد- وین، ارزیابی وضعیت جهانی اکستازی و آمفتامین‌ها (سال 2003)، ترجمة پژوهشکده ملی مطالعات مواد مخدر ایران زیر نظر محمدرضا نبوتی، انتشارات دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر، چاپ اول، بهمن 1382.

11- رحمدل، منصور، حقوق کیفری مواد مخدر، جلد چهارم، انتشارات سحا دانش، 1379.

12- ساکی، محمدرضا، جرایم مواد مخدر از دیدگاه حقوق داخلی و حقوق بین‌المللی، انتشارات خط سوم، چاپ اول، بهار 1386.

13- ستاد مبارزه با مواد مخدر، ریاست جمهوری، گزارش همایش ابعاد بین‌المللی مواد مخدر در زمینه مسائل قضائی، انتشارات فرهنگ و ارشاد، تهران، چاپ اول، 1377.

14- سعیدپور، علی‌اکبر، اثرات اجتماعی تریاک، انتشارات دانشگاه پلیس، چاپ اول، 1341.

15- سلجوقی، محمود، حقوق بین‌الملل خصوصی، انتشارات، چاپ دوم، 1370.

16- شاکری، عبدالحسین، مواد مخدر و اعتیاد، انتشارات حیدری، چاپ اول، تهران.

17- شهری، غلامرضا، نظریات ادارة حقوقی قوة قضائیه در زمینه مسائل کیفری، چاپخانه روزنامه رسمی کشور، تهران، بهار 1373.

18- شهیدی، محمدحسن، مواد مخدر، امنیت اجتماعی و راه و رسم، انتشارات اطلاعات، چاپ اول، 1375.

19- عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، جلد سوم، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1365.

20- فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، چاپ اول، 1347.

21- گل محمد خامنه، علی، اعتیاد به مواد مخدر، پیشگیری یا سرکوبی؟ مجموعه مقالات همایش بین‌المللی علمی کاربردی جنبه‌های مختلف سیاسی جنایی، چاپ روزنامه رسمی، تهران، 1379.

22- گودرزی، فرامرز، پزشکی قانونی، تهران، 1372.

23- موسوی مقدم، محمد، تطهیر درآمدهای ناشی از جرم پول‌شویی، انتشارات رضوانی، کرج، پائیز 1381.

24- میرمحمد صادقی، حسین، حقوق جزای بین‌المللی، نشر میزان، چاپ اول، پائیز 1377.

[1] - International Narcotic Control Board (INCB).

[2] - حالت هیجانی، هزیان، از خود به خودی را گویند.

[3] - هاری لودرمن و جان ادگانل، پلیس علمی و کشف جرائم، ترجمه: یحیی افتخارزاده، انتشارات تهران، 1371، ص 362.

[4] - دکتر هوشمند ویژه، محمّد، فرهنگ پزشکی، نشر کلمه، 1370، ص 46.

[5] -دکتر ترجمان، امان الله، ماری جوانا خانمان سوز، انتشارات مجد، چاپ 1377، ص 99

[6] - سایت Isfahhan Majid، مادة مخدر جدید برنز و نخ.

[7] - حالتی که کبد دچار اختلال می‌شود و سم در بدن بیمار افزایش می‌یابد.

[8] - گودرزی، فرامرز، پزشکی قانونی، تهران، 1372، ص 123.

[9] - Amphetamine.

[10] - Ice.

[11] - Methcalinon.

[12] - Phenlikin.

[13] - Phemolin.

[15] - Hypoglycemia (کمبود قند خون).

[16] - این بیماری معمولاً پس از ترک الکل بلافاصله ایجاد می‌شود و از علائم آن می‌توان بی‌قراری شدید، تحریک‌پذیری، عصبانیت و پرخاشگری اشاره کرد.

[17] - وقتی غده تیروئید در بدن پرکار شود، علائمی چون تپش قلب، بالا رفتن حرارت بدن، بی قراری، اضطراب و افزایش فشار خون را به دنبال دارد؛ به این بیماری تیروتوکسیکوز می‌گویند.

[18] - رحمدل، منصور، حقوق کیفری مواد مخدر، جلد چهارم، انتشارات سحادانش، 1379، ص 40.

[19] - بوت، مارتین، تاریخ تریاک، ترجمه منوچهر نوایی، انتشارات صفی علی شاه، چاپ اوّل، 1380، ص 229.

[20] - باقرزاده، میانجی، احد، همکاری‌های بین‌المللی در مبارزه با مواد مخدر، مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ اوّل، 1378، ص13.

[21] - شهیدی، محمّدحسن، پیشین، ص 57.

[22] - ساکی، محمّدرضا، پیشین، ص 292.

[23] - پیام، امیرمحمّد، پرسه در ایستگاه متروک، بخش نخست، روزنامه ایران، شماره 2502، ص 7.

[24] - International Opiom Commission.

[25] - میرمحمّدصادقی، حسین، حقوق جزای بین‌الملل، انتشارات میزان، چاپ اوّل، پاییز 1377، ص 298.

[26] - ساکی، محمّدرضا، پیشین، پاورقی ص 293.

[27] - نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین، درآمدی به جنبه‌های مختلف سیاسی جنایی در قبال مواد مخدر، روزنامه رسمی، جلد اوّل، 1379، ص 27.

[28] - ساکی، محمّدرضا، پیشین، ص 293.

[29] - International Opium Convention

[30] - میرمحمّد صادقی، حسین، پیشین، ص 298.

[31] - باقرزاده، میانحی، احد، پیشین، ص 80.

[32] - صدر واحدی، نازلی، مطالعه تطبیقی قوانین کیفری ایران در زمینه مواد مخدر با کنوانسیون 1988 سازمان ملل، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرکز، 1378- 1377، ص 15.

[33] - باقرزاده، میانجی، احد، پیشین، ص 81.

[34] - Convention for Limiting the Manufacture and Regulating the Distribution of Narcotic Drugs.

[35] - Convention for the Suppression of the Illicit traffic in Dangerous Drugs.

[36] - میرمحمّدصادقی، حسین، پیشین، ص 301.

[37] - United Nations Office on Drug and Crime.

[38] - Commission on Narcotic Drugs.

[39] - International Narcotics Control Board.

[40] - The International Criminal Police Organization.

[41] - گزارش جهانی مواد مخدر 2000، بیشین، ص 136.




مواد مخدر
۱
۰
دکتر حسام  رحیمی
دکتر حسام رحیمی
آقای دکتر حسام رحیمی استاد حقوق دانشگاه های تهران -مدیر عامل و صاحب امتیاز هلدینگ HTH -*****مدیر عامل و صاحب امتیاز موسسه حقوقی آرمان ابتکار گویا- Researcher ID: (272301)
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید