اینکه چرا گاهی رفتاری بر خلاف آنچه که در حالت معمول را انجام میدهیم از ما سر میزند احتمالا برای شما هم پیش آمده است. برای من هم پیش میآید، به همین دلیل تصمیم گرفتم با دقت بیشتری این مسئله را دنبال کنم، که چرا چنین کاری را میکنیم؟ ریشه در چه چیزی دارد؟ آیا به دلیل قدرت فضای اجتماعی اینگونه است یا اینکه تقلید برای قدرت فردی ما شاخ و شونه میکشد؟
مثلا این وضعیت را در نظر بگیرید :
شما آدمی هستید که در روز آب فراوان مینوشید، و عادت به نوشیدن چای به مقدار زیاد ندارید. به یک جمع ملحق میشوید (مسافرت یا میهمانی یا هر فضای اجتماعی دیگر)، در آن جمع نوشیدن چای همانند نوشیدن آب برای شما، ضروری است.چون قدرت اجتماعی حاکم است شما هم برای اینکه همرنگ جمع بشوید چای مینوشید. قرار است چند روزی آنجا بمانید و این وضعیتِ نوشیدن چای به جای آب برای شما تداوم پیدا میکند، حتی ممکن است از این وضعیت راضی باشید و به زبان بیاورید که "من اصلا چای نمیخوردم ها! اینجا چای میخورم، حتی میرم برای خودم چای هم میریزم! ".
خب، در این شرایط ۲ حالت ممکن است رخ دهد:
حالت اول اینکه جمع اجتماعی قدرت خود را به رخ شما بکشد و شما به فکر فرو بروید که چرا اینطوری شد؟!
حالت دوم اینکه باز هم جمع اجتماعی به قدرت خود ببالد و شما هم با خود بگویید واقعا اجتماع قدرت زیادی دارد و به کار خود ادامه دهید بدون اینکه به عادت(یا ارزش) پیشین خود دوباره فکر کنید.
هر دو حالت قابل تأمل هستند.
هر دو حالت شما را وادار به فکر کردن و ریشه یابی میکند. من درباره این حالتها فکر کردم و از نظر من به این خاطر است که گاهی قدرت فردی ما در برابر قدرت اجتماعی سر تعظیم فرود میآورد و حالای از عمل تقلیدی را بر ما تحمیل میکند و تحت تاثیر قرار میگیریم و به قولی میخواهیم همرنگ جماعت شویم تا مورد تایید واقع شویم، مثالی که من زدم مثالی ساده و روزمره بود اما در شرایط دیگر که ممکن است درباره وضعیتی متفاوت تر و عملی ارزشی و اخلاقی باشد چه؟شرایطی که برای ما زیان رسان باشد اما چون جمع آن را انجام میدهند ناخودآگاه این تصور در ذهن ما نقش ببندد که " همه این آدما این کار رو میکنن چرا من نکنم؟" یا "اگر کار بدی بود اینهمه آدم انجام نمیدادن این عمل رو" ، در اینجا وضعیت کمی خطرناکتر میشود، خصوصا اگر نه گفتن را بلد نباشیم و حد و مرز مشخصی برای خود قائل نباشیم. این مسئله صرفا برای شرایطی که به ضرر ما تمام میشود نیست، گاهی کاری به ما آسیبی نمیزند اما زمینه سو استفاده دیگران از شخص و فرو ریختن قدرت تصمیم گیری و اقتدار فردی را فراهم میکند. درست است که جمع قدرت فراوانی دارد و اگر قدرت اجتماعی سازماندهی شده عمل کند میتواند اعمال زیادی را به سرانجام برساند اما همانطور که گفتیم، کاری که جمع انجام میدهد حتما مُهر تأییدی برای درست بودن آن کار نیست و گاهی فرد باید در برابر اجتماع بایستد. گاهی باید با قدرت جمعی مقابله کرد چرا که ممکن است برای فرد یا افرادی تبعاتی را در پیش داشته باشد.
با اين حرف ها قرار است به کجا برسیم؟
از نظر من، این تأمل ارزشمند است که چرا در حال انجام کاری هستیم که قبلا انجام نمیدادیم؟ چون در حال شکل دادن به نظام ارزشی و اخلاقی خود در موقعیت های اجتماعی مختلف هستیم. ممکن است در شرایطی باز هم تحت قدرت اجتماعی مکانی که در آن حضور داریم تقلیدی عمل کنیم اما این شرایط هم تمریناتی هستند که در آخر باعث میشوند تاثیر پذیری ما از جمع به تدریج کمتر شود و عادت (یا ارزش) فردی و اجتماعی خود را ترجیح میدهیم.
نظر شما چیست؟