ویرگول
ورودثبت نام
زهرا روحی فر
زهرا روحی فردکترای زبان و ادبیات فارسی، مدرس دانشگاه، بنیان‌گذار انجمن شاهنامه‌خوانی کودکان، مؤسس خردسرای فردوسی، نویسنده آثار پژوهشی و داستانی درباره فرهنگ گیلان و شاهنامه.
زهرا روحی فر
زهرا روحی فر
خواندن ۱۲ دقیقه·۱ سال پیش

شاهنامه و مفهوم زمان و مکان در اتفاقات آن

شاهنامه و مفهوم زمان و مکان زهرا روحی فر

شاهنامه و مفهوم زمان و مکان زهرا روحی فر
شاهنامه و مفهوم زمان و مکان زهرا روحی فر

زمان و مکان دو مفهوم  در هم تنیده و رنگ باخته اند .  پیشینیان ما سالها پیش بدون هیچ ابزار پیشرفته ای به این واقعیت پی برده بودند. نشان به آن نشان که آنها واژه گاه را هم برای زمان و هم برای مکان بکار می بردند. مانند صبحگاه، شامگاه، یا مغرب که هم، زمان فرو رفتن خورشید است و هم مکان فرورفتن خورشید( خورشید از مشرق طلوع می کند و در مغرب غروب می کند)

مکان  در شاهنامه فردوسی به سه دسته تقسیم می شود: مکان هایی که نامشان را در نقشه ی جغرافیای امروز می بینیم ولیکن با تناقضاتی که در معرفی آنها در داستان ها وجود دارد در شناخت محل دقیق آنها دچار ابهام می شویم، آنها که بازهم با ابهام، تقریبااز موقعیتشان مطلع هستیم ومکان هایی که امروزه هیچ نام و نشانی از آنها دیده نمی شود. زمان ومکان در شاهنامه فردوسی معمولا بی هویت است و تنها مشخصه مکان داستان های شاهنامه، وقوع آنها درسپنجی سرا است.

هرچندمکان در شاهنامه تا حدودی واقعی تراز زمان است، ولی در حماسه شاهنامه،  کره زمین آنچنان منقبض شده که مکان ها درهم تنیده شده اند وارج و بهایی هم ندارند.به همین دلیل تصویر روشن و واضحی از هیچ مکانی در شاهنامه دیده نمی شود جز گیلان.۱

بعنوان مثال چشمه ها و رودها و کوه ها و شهرها واستان ها جزنشانه چشمه ای و رودی و کوهی و شهری نشانه دیگری ندارند. چشمه ای که رستم در خان دوم از آن سیراب می شود با چشمه ای که یزدگرد خون دماغ خودرا در آن درمان می کند یکی است.

تصویر اروند رود و کشف رود و جیحون... هم یکی است و همچنین دریای سند وهند و گنگ و چین و روم هم یکی است، البرز کوه و دماوند کوه و رابه کوه... هم یکی است دشت سواران نیزه گذار و دشت سواران نیزه ور و دشت یلان و دشت سروج ...هم یکی است.

و همچین بدخشان و گرگسار و قنوج و کابل و مرغ و مای و دنبر و سمنگان و کنگ دژ هودج و حِمیَر و مازندران و گرگساران هم فقط با نامی از یکدیگر تفکیک شده و نشانه ی دیگری که بتوان برخی از این مناطق را با مکان مشابه آن در جغرافیای امروز تطبیق داد؛ وجوندارد و ما اثری از آن ها در جغرافیای امروز نمی بینیم.

در ابیات پادشاهی یزدگرد می خوانیم:

ستاره‌شمر گفت کاین خود مباد

که شاه جهان گیرد از مرگ یاد

چو بخت شهنشاه بدرو شود

از ایدر سوی چشمهٔ سو شود

فراز آورد لشکر و بوق و کوس

به شادی نظاره شود سوی طوس

بر آن جایگه بر بود هوش اوی

چو این راز بگذشت بر گوش اوی

ازین دانش ار یادگیری به دست

که این راز در پردهٔ ایزدست

چو بشنید زو شاه سوگند خورد

به خراد برزین و خورشید زرد

که من چشمهٔ سو نبینم به چشم...

در ابیات خان دوم رستم، از چشمه ای که او رفع تشنگی می کند و سر و تن به آب می زند؛ تنها با نام چشمه یاد شده است:

بیفتاد رستم بر آن گرم خاک

زبان گشته از تشنگی چاک چاک

همان گه یکی میش نیکوسرین

بپیمود پیش تهمتن زمین

از آن رفتن میش اندیشه خاست

بدل گفت کابشخور این کجاست

همانا که بخشایش کردگار

فراز آمدست اندرین روزگار

بیفشارد شمشیر بر دست راست

به زور جهاندار بر پای خاست

بشد بر پی میش و تیغش به چنگ

گرفته به دست دگر پالهنگ

بره بر یکی چشمه آمد پدید

چو میش سراور بدانجا رسید

تهمتن سوی آسمان کرد روی

چنین گفت کای داور راستگوی

هرانکس که از دادگر یک خدای

بپیچد نیارد خرد را به جای

کشف رود در شاهنامه:

فردوسی در داستان سام و جنگ او با اژدهای کشف رود، فقط نامی از کشف رود می برد و نشانه دیگری از این رود با کشف رودی که ما امروزه آن را می شناسیم وجود ندارد

: یکی بنده‌ام من رسیده به جای

به مردی بشست اندر آورده پای

همی گرد کافور گیرد سرم

چنین کرد خورشید و ماه افسرم

ببستم میان را یکی بنده‌وار

ابا جاودان ساختم کارزار

عنان پیچ و اسپ افگن و گرزدار

چو من کس ندیدی به گیتی سوار

بشد آب گردان مازندران

چو من دست بردم به گرز گران

ز من گر نبودی به گیتی نشان

برآورده گردن ز گردن کشان

چنان اژدها کو ز رود کشف

برون آمد و کرد گیتی چو کف

زمین شهر تا شهر پهنای او

همان کوه تا کوه بالای او

جهان را ازو بود دل پر هراس

همی داشتندی شب و روز پاس

هوا پاک دیدم ز پرندگان

همان روی گیتی ز درندگان

ز تفش همی پر کرگس بسوخت

زمین زیر زهرش همی برفروخت

گنگ دژ هودج یا بیت المقدس که پایتخت ضحاک هم بوده است:

در پادشاهی فریدون می خوانیم که او از اروند رود به کین خواهی  ضحاک می رود، که باز هم همانند دیگر مکان هایی که ذکرشد تنها نامی از اروند رود در داستان ذکر می شود که هیچ نشانهِ دیگری از این رود در ابیات دیده نمی شود. همچنین فردوسی در وصف گنگ دژهودج می فرماید:

از آن پس یکی کوه بینی بلند              

که بالای او برتر از چون و چند

مراین کوه را کنگ دژ درمیان           

بدان کت ز دانش نیاید زیان

چو فرسنگ صدگرد بر گرد کوه        

زبالای او چشم گردد ستوه

زهرسو که پویی بدو راه نیست          

همه گرد برگرد او در یکیست

بدین کوه بینی دوفرسنگ تنگ          

از این روی و زان روی دیوار سنگ

بدین چندفرسنگ اگرپنج مرد             بباشد به راه از پی کارکرد

نیابد بر ایشان گذر صدهزار            

زره دار و برگستوان صدهزار

چو زین بگذری شهر بینی فراخ       

همه گلشن و باغ و ایوان و کاخ

همه شهر گرمابه و رود و جوی     

  به هر برزنی آتش و رنگ و بوی

هرچند حکیم طوس به زیبایی به وصف گنگ دژ می پردازد ولی هیچ نشانی که بتواند ما را از مکان امروزی گنگ دژ مطلع و مطمئن کند در ابیات وی دیده نمی شود.

از نظراستاد سعید حمیدیان  اصولا مکان در شاهنامه به سه دسته تقسیم می شود: مکان هایی که حدود و ثغورشان امروزه برما کاملا روشن است، البته از نظر نگارنده نمی توان تنها از نام مکان هایی که ما امروز می شناسیم و مکانی که با همان نام در شاهنامه وجود دارد به جایگاه واقعی آن پی برد. ۲_مکان هایی که حدود تقریبی آن ها را نمی دانیم. ۳_ مکان هایی که تنها نامشان در شاهنامه باقی است.

حمیر یا هاماوران  در شاهنامه

حمیَر یا  هاماوران که  در ابتدای نبرد کیکاووس  و رفتن او به مازندران فقط  به نام آن اشاره شده است:

به گیتی خبر شد که کاووس شاه 

               

به مازندران بستد آن تاج و گاه 

بماندند یکسر همه زین شگفت      

که کاووس شاه این بزرگی گرفت

  همه پاک با هدیه و با نثار              

کشیدند صف بر در شهریار

جهان چون بهشتی شد آراسته         

پر از داد و آگنده از خواسته

سرآمد کنون رزم مازندران    

به پیش آورم رزم هاماوران

کوه دماوند در شاهنامه

از دیگر مکان هایی که در شاهنامه به بهترین شکل از ویژگی های منطقه ای امروز آن بهره گیری شده دماوند کوه است که فریدون ضحاک را در آن به بند می کشد که تا روز رستاخیز آنجا بماند:

بیامد هم آنگه خجسته سروش

به خوبی یکی راز گفتش بگوش

که این بسته را تا دماوندکوه

ببر همچنان تازیان بی گروه...

بیاورد ضحاک را چون نوند

به کوه دماوند کردش به بند

به کوه اندرون تنگ جایش گزید

نگه کرد غاری بُنَش ناپدید

از او نام ضحاک چون خاک شد جهان از بد او همه پاک شد

و امروزه در جهان تنها یک کوه دماوند در کوه البرز و در کشور ایران قرار دارد. در حالیکه درشاهنامه و داستان زاده شدن فریدون با توجه به ابیاتی که از زبان فرانک مادر فریدون می خوانیم این کوه در هندوستان قرار دارد ونیز فرانک تاکید می کند که خود زنی از ایران زمین است. پس کوه البرز شاهنامه نمی تواند کوه البرز ایران کنونی باشد:

و امروزه در جهان تنها یک کوه دماوند در کوه البرزو در کشور ایران قرار دارد. در حالیکه درشاهنامه و داستان زاده شدن فریدون با توجه به ابیاتی که از زبان فرانک (مادر فریدون) می خوانیم این کوه در هندوستان قرار دارد ونیزفرانک تاکید می کند که خود زنی ازایران زمین است و فرزند خود را به هندوستان و البرز کوه برده است. پس البرز کوه شاهنامه نمی تواند کوه البرز ایران کنونی باشد.

قابل ذکر است که حسین کریمان در صفحه ۹۹کتاب پژوهشی در شاهنامه البرز را همان کوه قاف می داند که مرکز اصلی آن در قفقاز است:

دوان مـــــادر آمـــــد ســـــوی مـــــرغـــــزار

چـــنـــیـــن گـــفـــت بـــا مـــرد زنـــهـــار دار

که انــــدیـــــشـــــه ی در دلـــــم ایـــــزدی

فـــــراز آمـــــدســـــت از ره بــــــخــــــردی

هـمـی کرد بــایــد کـزیــن چــاره نــیــســت

که فـرزنـد و شـیـریـن روانــم یــکــیــســت

بــــبــــرم پــــی از خــــاک جــــادوســــتــــان

شـــوم تـــا ســـر مـــرز هــــنــــدوســــتــــان

شــــوم نــــاپــــدیــــد از مـــــیـــــان گـــــروه

بـــرم خــــوب رخ را بــــه الــــبــــرز کوه

بـــیــــاورد فــــرزنــــد را چــــون نــــونــــد

چـــو مـــرغـــان بـــر آن تـــیـــغ کوه بــــلــــنــــد

یـــکـــی مـــرد دیـــنـــی بـــر آن کوه بــــود

که از آـــار گـــیـــتـــی بـــی انـــدوه بــــود

فــرانـــک بـــدو گـــفـــت کای پـــاک دیـــن

مـــنـــم ســــوگــــواری ز ایــــران زمــــیــــن

زابلستان در شاهنامه

همچنین در مورد زابلستان که نام آن بارها در شاهنامه ذکر شده است در پادشاهی کیخسرو به ابیات زیر برمی خوریم :

ابا زال، سامِ نریمان به هم                

     بزرگان کابل همه بیش و کم

سپاهی که شد دشت چون آبنوس          

    بدرید هرگوش آوای کوس

سوی شهر ایران گرفتند راه                

   زواره فرامرز و پیل و سپاه

به پیش اندرون زال با انجمن            

     درفش بنفش از پس پیلتن

پس آگاهی آمد بر شهریار                  

  که آمد ز ره  پهلوان سوار

زواره ، فرامرز و دستان سام            

    بزرگان که هستند با جاه و نام

که نشان می دهد رستم با شنیدن خبر آمدن کیخسرو به ایران با سپاهی بزرگ راهی دیدار او می شود

و نیز وقتی از نزد کیخسرو بازمی گردد حکیم فردوسی می فرماید :

ورا کرد پدرود و زایران برفت    

    سوی زابلستان خرامید تفت

ابیات فوق به ما ثابت می کند که زابلستان شاهنامه در خاک ایران کنونی نبوده است.

در حالی که پیش از این سام هنگامی که هنوز حاکم زابلستان است، با زاده شدن زال و سپیدی موهای این نوزاد آنچنان شرمگین می شود که از شرم به دنیا آمدن فرزند می خواهد ایران را ترک کند و بازهم به تناقض دیگری برمی خوریم که ما را درجایگاه زابلستان مردد می کند

از این ننگ بگذارم ایران زمین

   نخواهم بر این بوم و بر آفرین

اهواز در شاهنامه

در مورد اهواز هم که امروزه جزء خاک ایران کنونی است (وحتی نام اهواز به صورت جمع مکسر «هوز»برگرفته از ریشه ایرانی هوز،خوزاز «هوزمی»به معنای زمین خوب است)

در داستان  خسرو پرویز می خوانیم:

چو صد مرد بیرون شد از

رومیان                     

    زایران و اهواز وز هرمیان

که در این ابیات اهواز غیر از خاک ایران کنونی دانسته شده است.

توران در شاهنامه

از مکا نهای دسته دوم که آقای حمیدیان نام برده  می توان از توران مشهور شاهنامه یاد کرد که حدود آن و جایگاه آن هم  مانند مکان های دسته اول مبهم است و ما امروزه سرزمینی با این نام در هیچ نقشه ای نمی بینیم و آنچه که در شاهنامه از این مکان گفته شده بر اساس فرضیات جغرافیدانان، شرقشناسان جایی در صفحات شمال شرق ایران یعنی مناطق بالای خراسان و شمال شرق آذربایجان دربرمی گرفته و به مملکت چینیان و ترکان اطلاق می شده است.

در ابیات لشکرکشی سهراب به سوی ایران برای یافتن پدرش رستم آنجا که گردآفرید سهراب را فریب می دهد و می گریزد می خوانیم :

بخندید بسیار گردآفرید                    

به باره برآمد سپه بنگرید

چو سهراب را دید بر پشت زین     

      چنین گفت کای شاه ترکان چین

چرا رنجه گشتی کنون بازگرد            

هم از آمدن هم زدشت نبرد

تو را بهتر آیدکه فرمان کنی               

رخ نامور سوی توران کشید

دنبر و مرغ و مای

از دیگر مکان هایی که در شاهنامه فقط به نام آنها می توان استنادکرد و نشانی از آنها در جغرافیای امروز ایران نیست دنبر و مرغ و مای، مکران و شگنان و وهر و غیره می باشد.

چنان بد که روزی چنان کرد رای

که در پادشاهی بجنبد ز جای

برون رفت با ویژه‌گردان خویش

که با او یکی بودشان رای و کیش

سوی کشور هندوان کرد رای

سوی کابل و دنبر و مرغ و مای

به هر جایگاهی بیاراستی

می و رود و رامشگران خواستی

ولیکن در این میان تنها مکانی که می توان وجود و جایگاه آن را با توجه به مشخصه هایی که حکیم طوس در شاهنامه برای آن ذکرنموده، در نقشه و جغرافیای ایران امروز اثبات کرد گیلان است.

گیلان شاهنامه همان گیلان ایران کنونی است که در شمال کشور ایران قرار دارد. یکی از دلایلی که بر این مدعا می توان ذکر کرد ترکیب گیل و دیلم است واین ترکیب به دلیل یکی دانسته شدن سرزمین  گیلان و دیلمستان در شاهنامه و منابع تاریخی و دینی از جمله تاریخ گیلان و دیلمستان نوشته ظهیر الدین مرعشی به تصحیح منوچهر ستوده، تاریخ شهریاران گمنام از احمد کسروی واوستا بکار برده شده است. «سید ظهیرالدین با هزار مرد از لشکر گیل و دیلم روز پنج شنبه سلخ ربیع الاول سنه ء88.مامور شد که به کمک ملک اسکندر به رستمدار رود

در داستان  پادشاهی فریدون آنجا که پسر ایرج( منوچهر)به کین خواهی از قاتل پدرش( سلم )بپا می خیزد و سلم را با شمشیر به دونیم می کندو پیروزوشادمان به دیدن فریدون می رود،  در یکی از ابیات  به ترکیب وصفی گیل مرد برمی خوریم.  گیل مرد یا گیله مرد و گیله زن  از دیر باز تا کنون در بین گیلانیان رواج داشته و نوعی تفاخر برای مردان و زنان گیلانی محسوب می شده است که در بسیاری از منابع کهن و معاصر و در اشعار شاعران محلی گیلان  بسیار از این ترکیب استفاده شده و می شودو در مصرع دوم همین بیت ترکیب وصفی مشکین کله دیده می شود. مشکین کله در واقع کلاهِ نمدی سیاه رنگی است که درقدیم مردم گیلان آن را از پشم بز و گوسفند می بافتند و بر سر می نهاذند و امروزه هم گلش ها که همان کوه نشینها هستند  از این کلاه سیاهرنگ کم و بیش  استفاده می کنند.ترکیب دیگری که در این ابیات دیده میشود در یای گیلان یا همان دریای خزر است

برآمدز در  نالهٔ کرِّ نای

سراسر بجنبید لشکر ز جای

همه پشت پیلان ز پیروزه تخت

بیاراست سالار پیروز بخت

چه با مهد زرین به دیبای چین

بگوهر بیاراسته همچنین

چه با گونه گونه درفشان درفش

جهانی شده سرخ و زرد و بنفش

ز دریای گیلان چو ابر سیاه

دمادم بساری رسید آن سپاه

چو آمد بنزدیک شاه آن سپاه

فریدون پذیره بیامد براه

همه گیل مردان چو شیر یله

ابا طوق زرین و مشکین کله

پس پشت شاه اندر ایرانیان

دلیران و هر یک چو شیر ژیان

به پیش سپاه اندرون پیل و شیر

پس ژنده پیلان یلان دلیر

درفش درفشان چو آمد پدید

سپاه منوچهر صف بر کشید

پیاده شد از باره سالار نو

درخت نوآیین پر از بار نو

زمین را ببوسید و کرد آفرین

بران تاج و تخت و کلاه و نگین

فریدونش فرمود تا برنشست

ببوسید و بسترد رویش به دست

پس آنگه سوی آسمان کرد روی

که ای دادگر داور راست‌گوی

تو گفتی که من دادگر داورم

به سختی ستم دیده را یاورم

همم داد دادی و هم داوری

همم تاج دادی هم انگشتری

بفرمود پس تا منوچهر شاه

نشست از بر تخت زر با کلاه

ادامه دارد....

منابع

1. شاهنامه فردوسی، چاپ مسکو

2. کریمان، حسین؛ پژوهشی در شاهنامه

3. سرامی: قدمعلی، از رنگ گل تا رنج خوار

حمیدیان، سعید: درآمدی بر اندیشه فردوسی

پژوهش و نگارش: زهرا روحی فر_ محمدرضا گلی احمدگورابی

۳
۰
زهرا روحی فر
زهرا روحی فر
دکترای زبان و ادبیات فارسی، مدرس دانشگاه، بنیان‌گذار انجمن شاهنامه‌خوانی کودکان، مؤسس خردسرای فردوسی، نویسنده آثار پژوهشی و داستانی درباره فرهنگ گیلان و شاهنامه.
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید