شاهنامه و بسامدهای مکر و نیرنگ- زهرا روحی فر

انسانها از دیرباز برای رسیدن به مقاصد نیک یا پلید نیازمند بکارگیری مکر و نیرنگ بوده اند و برای رسیدن به اهداف خود که می توانست انسانی یا غیر انسانی باشد ازانواع نیرنگ استفاده می کرده اند .
نیرنگ در قاموس انسانیت به دونوع تقسیم میشود نیرنگ جوانمردانه که واکنش متقابل است و یا شخص ناچار است برای درامان ماندن به آن متوسل شود و ناجوانمردانه که در برابر کسی بکارگرفته می شود که جوانمردانه مبارزه می کند.که بالتبع شخصیتهای شاهنامه نیز از این قاعده مستثنی نیست. یکی از اقسام نیرنگ در شاهنامه مخفی کردن هویت توسط نیرنگباز است تا ازخطرات احتمالی آن که کمترینش مرگ است که در امان بماند از میان قهرمانان شاهنامه بیش از همه رستم و بهرام گور و اسکندر از این روش بهره جستند
پس از اینکه فریدون کاخ ضحاک را تصاحب کرد و ضحاک فهمید که مردم نیز حامی فریدون هستند زره آهنی می پوشد و خود آهنی برسر می نهد تا کسی او را نشناسد و با این نیرنگ وارد کاخ خود می شود به طور ناشناس بر بام می رود و ادامه ماجرا :
«به آهن سراسر بپوشید تن بدان تا نداند کسش زانجمنـ»
به چنگ اندرون شست بازی کمند برآمد بر بام کاخ بلند
بدید آن سیه نرگس شهرناز پراز جادویی با فریدون به راز
دورخساره روز و دوزلفش چو شب گشاده به نفرین ضحاک لب
به مغز اندرش آتش رشک خاست به ایوان کمند اندر افکند راست
نه از تخت یاد و نه جان ارجمند فرود آمد از بام کاخ بلند
به دستاندرش آبگون دشنه بود به خون پریچهرگان تشنه بود
و به این ترتیب ضحاک ناشناس وارد کاخ می شود ولی درنهایت بدست فریدون گرفتار می آید
پس از شکست تور ، قارن رزمخواه پسر کاوه با انگشتری تور به سراغ نگهبان قلعه سلم می آید و خودش را فرستادهء او معرفی می کند و با این ترفند دژ را تاحب می کند:
مرا رفت باید بدین چاره زود
رکاب و عنان را بباید بسود
اگر شاه بیند ز جنگآوران
به کهتر سپارد سپاهی گران
همان با درفش همایون شاه
هم انگشتر تور با من به راه
بباید کنون چارهای ساختن
سپه را بحصن اندر انداختن
من و گرد گرشاسپ و این تیره شب
برین راز بر باد مگشای لب
چو روی هوا گشت چون آبنوس
نهادند بر کوههٔ پیل کوس
همه نامداران پرخاشجوی
ز خشکی به دریا نهادند روی
سپه را به شیروی بسپرد و گفت
که من خویشتن را بخواهم نهفت
شوم سوی دژبان به پیغمبری
نمایم بدو مهر انگشتری
چو در دژ شوم برفرازم درفش
درفشان کنم تیغهای بنفش
در داستان رستم و سهراب می بینیم که نیرنگ بر کل داستان سایه افکنده زیرا از زمان تصمیم سهراب برای آمده به ایران افراسیاب با گماردن هومان و بارمان خواست تا این دوپدر و پسر یکدیگر را نشناسند و همینطور رستم هم هویت خودرا از هماورد خویش که سهراب است پنهان می کند زیرا نمی داند که سهراب پسرش است :
من ایدون گمانم که تو رستمی گراز تخمهء نامور نیرمی
چنین داد پاسخ که رستم نی ام هم از تخمه سام و نیرم نی ام
که او پهلوان است و من کهترم نه با تخت و گاهم نه با افسرم
از امید سهراب شد ناامید بر او تیره شد روزی روز سپید
و همچنین یکبار دیگر رستم که مغلوب سهراب می شود با نیرنگ بر او غلبه می کند
بکشتی گرفتن برآویختند
ز تن خون و خوی را فرو ریختند
بزد دست سهراب چون پیل مست
برآوردش از جای و بنهاد پست
به کردار شیری که بر گور نر
زند چنگ و گور اندر آید به سر
نشست از بر سینهٔ پیلتن
پر از خاک چنگال و روی و دهن
یکی خنجری آبگون برکشید
همی خواست از تن سرش را برید
به سهراب گفت ای یل شیرگیر
کمندافگن و گرد و شمشیرگیر
دگرگونهتر باشد آیین ما
جزین باشد آرایش دین ما
کسی کاو بکشتی نبرد آورد
سر مهتری زیر گرد آورد
نخستین که پشتش نهد بر زمین
نبرد سرش گرچه باشد به کین
گرش بار دیگر به زیر آورد
ز افگندنش نام شیر آورد
بدان چاره از چنگ آن اژدها
همی خواست کاید ز کشتن رها
دلیر جوان سر به گفتار پیر
بداد و ببود این سخن دلپذیر
یکی از دلی و دوم از زمان
سوم از جوانمردیش بیگمان
خبر شد به نزدیک افراسیاب ؛ که:«افگند سهراب کشتی بر آب.
زمین را، به خنجر، بشوید همی؛ کنون رزمِ کاوس جوید همی.
سپاه انجمن شد، بر او بر، بسی؛ نیاید همی یادش از هرکسی.
2 سخن بین درازی چه باید کشید؟ هنر برتر از گوهرِ ناپدید».
چو افراسیاب آن سخنها شنود، خوش آمدش ؛خندید و شادی نمود.
ز لشکر گُزید او دلاور سران: کسی کو گراید به گرزِ گران؛
سپهبد چو هومان و چون بارمان، که در جنگِ شیران نجُستی زمان.
ده و دو هزار از دلیرانِ گُرد، گزیده سپاهی بدیشان سپرد.
به گُردانِ لشکر سپهدار گفت، که: «این راز بایدکه مانَد نهفت.
پدر را نباید که داند پسر؛ که بندد به دل مهرِ جان و گهر.
چو روی آرند هر دو به روی ، تهمتن شود بی گمان چاره جوی؛
مگر کان دلاور گوِ سالخُوَرد شود کُشته بر دست ِاین شیرمرد!
چو بی رستم ایران به جنگ آوریم، جهان پیش کاوس تنگ آوریم؛
وز آن پس، بسازیم سهراب را؛ ببندیم یک شب بر او خواب را».
در جنگ بین سهراب و گردآفرید هم گردآفرید با نیرنگ از چنگ سهراب فرار می کند:
بدو روی بنمود و گفت ای دلیر
میان دلیران به کردار شیر
دولشکر نظاره بر این جنگ ماست
بر این گرز و شمشیر و آهنگ ماست
کنون من گشایم چنین روی و موی
سپاه تو گردد پراز گفتگوی
که با دختری او به دشت نبرد
بدین سان به ابر اندر آورد گرد:؟
نهانی بسازیم بهتر بود
خرد داشتن کار مهتر بود
دز و گنج و دزبان سراسر تو راست
چو آیی بدان ساز دل کت هواست
چو رخساره بنمود سهراب را
زخوشاب بگشاد عنّاب را
ز گفتار او مبتلا شد دلش
برافروخت کنج بلا شد دلش
عنان را بپیچید گردآفرید
سمند سرافراز بر دژ کشید...
گیو چون به جستجوی کیخسرو به توران می رود خودرا به لباس ترکان در می آورد و همه جا به ترکی سخن می گویدو ختی برای فاش نشدن هویتش از هرکسی که سراغ کیخسرو را می گیرد او را می کشد
گیو پیران را که به تعقیب او و کیخسرو و فرنگیس آمده اسیر می کند و لباس اورا می پوشد و درفش او را هم به دست می گیرد و به سراغ تورانیان می رود و بسیاری را از پای درمی آورد
گشتاسپ به طور ناشناس به روم می رود و به هنگام عبور از دریا خود را به نگهبان آب، دبیر ایرانی معرفی می کند و سرانجام با دادن هدایایی به یاری او از آب می گذرد و یکبار دیگر در شهری که تور آن راساخته بود خود را اسقف اعظم معرفی می کند و یکبار هم شتربان معرفی می کند و همچنین به پوراب آهنگر، مردی آهنگر معرفی می کند پوراب او را به کار می گمارد و با نخستین ضربه پتک را می شکند و به این ترتیب پورآب عذر او را می خواهد.
زریر برادر گشتاسپ به عنوان سفیری ناشناس به روم میرود و وقتی برادرش را در کنار قیصر می بیند اورا برده ای فراری معرفی می کند.
اسفندیار در رویین دژ هویتش را حتی از خواهرانش که همسرش نیز بودند مخفی می کند که البته همای از دای او به هویتش پی می برد
خود را به جای دیگری معرفی کردن
در داستان بیژن و منیژه، پس از انکه بیژن گرازان را از پای درمی اورد گرگین همراه او پسر میلاد که به او حسادت می ورزید در صدد برمی آیدبا تلف کردن بیژن و نشان دادن دندانهای او خودرا کشندهء گرازان معرفی می کند که در نهایت با نجات یافتن بیژن دستش رو می شود
میرین دبیر چون شرط دامادی قیصر کشتن گرگ بیشهء قاستون بوده به دست گشتاسپ این کار را می کند و خودرا کشندهء گرگ جا می زند و به دامادی قیصر پذیرفته می شود
و همینطور اهرن هم از گشتاسپ می خواهد که برای پذیرفته شدن به دامادی قیصر اژدهای ستیلا را از پای درآورد و به این ترتیب به کمک او داماد قیصر می شود
توطئه
ضحاک با حیله شیطان پدرش را به سوی گودالی که کنده می کشاند و او را از بین می برد.
شاه هاماوران کاووس و یارانش را به مهمانی دعوت می کند و یک هفته هم از آنها پذیرایی می کنداما وقتی سپاه کمکی برای او می رسد آنان را اسیر می کند
اسفندیار در رویین دژارجاسپ ویارانش را با شراب مست می کند و در حال مستی با آنان درگیر شده و پیروز می شود
مالکه دختر طایر غسانی که به عشق شاپور مبتلا می شود با او تبانی می کند و پدر و دیگران را مست می کند و در دژ را به روی شاپور بازکرده و بنای پدر کشی را یکبار دیگر دربخش تاریخی شاهنامه بنا می نهد البته انتقام مادر و خاندانش را از پدر می گیرد هچند روغن ریختهرا نذر امام زاده می کند
بیهوش کردن
منیژه برای اینکه بیژن را به کاخ ببرد دارد او را بیهوش می کند و به کاخ می برد و با تمام مراقبتها افراسیاب آگاه می شود و بیژن را به بند می کشد
دعوت به نیت به بند کشیدن
با دسیسه های گرسیوز، افراسیاب را به سیاوش بدبین می کند و شاه توران او را بابهانه دیدار به نزد خود فرامی خواند و با توطئه های گرسیوزنابکار با قساوت تمام سربیگناهش را می برد
ونیز در داستان اسفندیار، گرزم نزد گشتاسپ برعلیه اسفندیار دسیسه چینی می کند و به گشتاسپ به دروغ می گوید که اسفندیار قصدکشتن او را دارد و گشتاسپ بی خرد و سنگدل باور می کند و با همه خدماتی که اسفندیار به او کرده او را به بند می کشد.
تهمت و افترا
سودابه که از عشق سیاوش ناامید می شود متوسل به تهمت می شود و جامه می درد رخسار به ناخن می خراشد و سیاوش را به تجاوز متهم می کند دقیقا مانند زنان افسارگسیخته.چگونه می شود شهزادههاماوران ملکه ایران اینجنین پرده حیا را می درد وهمچون زنان بدکاره متوسل به اینچنین نیرنگی میشود که نه تنها در تاریخ شاهنامه بقلکه در تاریخ تمامی ملتها کم نظیر است.
و ماجرا به اینجا ختم نمی شود که او زمانی که کاووس به نیرنگ او پیمی برد بازهم نیرنگ دیگری به بن می افکند و به شاه می گوید که باردار بوده است و زنی را با دارو وادار به سقط جنین می کند و می گوید که آن جنین ها متعلق به اوست هرچند کاووس از طریق اخترشناسان پی به دروغ او می برد
گرسیوز نزد افراسیاب سیاوش را متهم به تبانی با کاووس شاه می کند و افراسیاب را به داماد جدید ظنین می کند
گرسیوز نامه سیاوش را پیش افراسیاب می آورد و می گوید که او در تدارک سپاه و آغاز کردن جنگ با تو است و بهتر است پیشدستی کنی و قبل از او او را از پای در آوری و افراسیاب هم کمر به قتل سیاوش می بندد
و در ادامه که فرنگیس و پیلسم از افراسیاب می خواهند که از خون سیاوش بگذرد بازهم گرسیوز ملعون به افراسیاب می گوید که با زنده ماندن سیاوش او امنیت جانی ندارد و حتی احتمال دارد که او بازهم شورش کند پس ناچار است است بگریزد و ناشناس زندگی کند پس افراسیاب هم ترغیب می شود که سیاوش را به قتل برساند
راهنمایی دروغین
اسفندیاربعد از خوان دوم( خوان برف) با راهنمایی دروغین گرگسار که میگوید بعد از این خوان بیابان بی آب و علف است دستور می دهد که مشکها را پر از آب کنند و چون شب که صدای کلنگ می آید اسفندیار گرگسار را سرزنش می کند گرگسار هم از لج به دروغ می گوید که این آب زهرآگین بوده و وقتی به دریا می رسند تازه اسفندیار به دروغ او پی می برد.
دوگانگی
بهرام گور در هندوستان نزد شنگل خودرا برزو معرفی می کند و با سپینود ازدواج می کند و وقتی شنگل و مردمان برای زیارت به پرستشگاه می روند او خود را به مریضی می زند و در شهر می ماند و در نهایت با سپینود به ایران فرار می کند.
فرخ زاد یزدگرد را به ماهوی سوریمی سپارد و خود به سوی ری می شتابد . ماهوی هوس پادشاهی می کند و برای اینکه از شاه پرستاری نکند خود را به بیماری می زند و نهانی بیژن ترک را به جنگ یزد گرد ترغیبمی کند.
تحریک از طریق برانگیختن حس عشق
که فقط یک مورد در شاهنامه دیده شده و آن هم زمانی است که گرگین برای اینکه بیژن را به توران فرستاده تا به چنگ افراسیاب گرفتار شود نزد او از دخترش منیژه و کنیزکان زیباروی او تعریف می کند و بیژن هم وسوسه می شود تا به سوی جشنگاه آنان برود پس می رود و پس از چند روز خوشگذرانی بیهوش سر از کاخ افراسیاب در می آورد و ادامهِ بدبختی های او....
کشتن به صورت غیرمستقیم از طریق متوسل شدن به نیرنگ
مهمترینِ این نمونه از نیرنگ فرستادن اسفندیار به جنگ رستم از طریق گشتاسپ است در واقع پسر کش شاهنامه اوست که نابخردانه به رستم بی گناه این بی گناهترین گناهکار شاهنامه نسبت داده شده است . گشتاسپ از طریق ستاره شناسان فهمید که اسفندیار به دست رستم کشته می شود تازه با خیال راحت او را به جنگ رستم فرستاد
شنگل وقتی فهمید بهرام در هند نمی ماند تصمیم گرفت او را بکشد پس از او خواست کرگدن خطرناکی را که سالها بود هندیان را گرفتار کرده بود بکشد تا شاید در جنگ با کرگدن کشته شودکه تیرش به سنگ می خورد و بهرام کرگدن را می کشد.
یکبار دیگر او را به جنگ اژدهایی شکست ناپذیر می فرستد و بازهم بهرام اژدها را میکشد و بار دیگر شنگل غیرت پهلوان هندی شیر کپی را برمی انگیزد تا بهرام را بکشد و بهرام شیر کپی را می کشد و جان سالم به در می برد.
جلب اعتماد زنها برای پی بردن به اهداف شوهرانشان
این نوع از نیرنگ بارها در شاهنامه گزارش شده است که به یک نمونه اشاره می کنیم:
وقتی خاقان بهرام را برای جنگ به ایران می فرستد برای اینکه کسی قبل از رسیدن او به ایران پی به برنامه اش نبرد دستور می دهد بدون مهر او کسی از مرز عبور نکند و خراد که در پی کشتن بهرام بود با درمان دختر خاقان اعتماد همسرش خاتون را جلب می کند و دستمزد نمی گیرد واز خاتون می خواهد که به جای پول به او مهر خاقان را بدهد تا بستگان مریضش را از مرز عبور دهدو خاتون در هنگام مستی خاقان مهرش را به پاره ای گل می زند و پاره گل منقوش به مهر خاقان می شود و خراد گل را به قلون می دهد و او خودرا به بهرام چوبین که در راه ایران است می رساند و به بهانه گفتن پیامی از سوی خاقان پین سر در گوش او می نهد و با دشنه بهرام را از پای در می آورد.
در داستان بیژن و منیژه که رستم برای نجات بیژن در لباس بازرگان به توران می رود اعتماد منیژه را جلب می کند و انگشتری خود را در مرغی بریان پنهان می کند و مرغ را به منیژه می دهد تا برای بیژن ببرد و بیژه با دیدن انگشتری درمی یبابد که رستم به کمکش آمده است:
خود را به جای شاه کشته جا زدن
ماهوی خود را به جای یزدگرد که که از نشان پادشاهی مهر و تاجش را در دست داشت بههمه اعلام کرد که یزدگرد از او خواسته تا برای حفظ ایران جانشین او شود
جابجایی نوه به جای پسر
چون داراب دختر فیلقوس را به روم نزد او می فرستد بعد از به دنیا آمدن اسکندر که در حقیقت فرزند داراب و برادر دارا ست او را فرزند خویش معرفی می کند و هویت ایرانی او را از رومیان پنهان می کند
جهان سربه سر زیر پای تو باد همه مهربانی جفای توباد
پژوهش، گردآوری و نگارش زهرا روحی فر، محمدرضا گلی احمدگورابی