چشم سگ

«چشم سگ»

مجموعه داستان «چشم سگ» با حال و هوایی اقلیمی، فرهنگ و لهجۀ مردم سرزمینی نه چندان دور را به حیطۀ کشور میزبان می‌کشد و شخصیت‌هایش را با احوالات و موقعیت‌های پیچیده و با تضادهای دردسرساز مواجه می‌کند. از تاثیر عجیب مرزبندی‌های سیاسی می‌گوید و بزنگاه‌هایی که انسانها تحت تاثیر چنین مرزکشی‌هایی دچار سرنوشت‌های غالباً خانه خراب‌کن می‌شوند.

بستر بیشتر داستان‌های «چشم سگ» شهرهای تهران و بیرجند ایران است که به وسیلۀ زبان و لهجه و فرهنگ افغانستان، خواننده را به هرات و کابل و آنطرف‌های آشنا می‌برد. استیصال انسان را در برابر موقعیت‌هایی که نقشی در آن نداشته نشان می‌دهد و او را باچالش‌های عظیمش تنها می‌گذارد. کشور افغانستان به عنوان شخصیت غایب مجموعه، گاه به گاه هویت‌پردازی می‌شود آنطور که خواننده، اسارت مظلومانۀ آن سرزمین را می‌بیند و بوی باروت اشرار، آزارش می‌دهد. اینچنین است که جغرافیا در همۀ داستانها، نقش خودش را بازی می‌کند.

عالیه عطایی، نویسندۀ مجموعه داستان «چشم سگ»، با نگاه و زبان بومی به سوژه‌های داستانی‌اش توانسته فضای متفاوتی را در اختیار خوانندگان فارسی زبانان قرار دهد. غالباً انسان در این مجموعه داستان، محصول شرایط است و تصمیمات فردی، نقش پررنگی ایفا نمی‌کند. در همۀ داستانها به نوعی پای افغانستانی‌ها وسط است. بیشترشان شخصیت‌های اصلی‌اند و به ندرت شخصیت فرعی‌ هستند. تنها داستانی که در آن شخصیت اصلی غیر افغانی است، داستان «اثر فوری پروانه» است. در این داستان آنچه توجه را جلب می‌کند تقابل بی‌رحمانۀ مرد ایرانی در کشور میزبان با کارگرهای افغانی مهاجر است. قابل ذکر است که مهمترین تقابل در این مجموعه همان تقابل افغانستانی‌ها با ایرانی‌ها است که به حسب شرایط با وضعیت مهاجر و مهاجرپذیر مواجه شده‌اند.

از آنجاییکه بیشتر داستانهای مجموعه کمابیش به بحث مهاجرت تنه زده است می‌توان گفت، داستان «اثر فوری پروانه» بلندترین فریاد اعتراضی را با خود حمل می‌کند.گرچه اسم این داستان از شدت آیرونی وضعیت داستانی‌اش را گم کرده اما سوژه به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی نویسنده به نظر می‌رسد؛ گاهی در جریان این داستان سؤالاتی برای خواننده پیش می‌آید که دلایل منطقی برایشان پیدا نمی‌کند.

مهاجرت در داستان‌های مجموعه نه به عنوان یک پدیدۀ مرسوم بلکه به شکل معضلی مطرح می‌شود که به هیچ‌شکل قرار نیست در کشور میزبان حل شود. نه فرهنگ‌ها به هم جوش می‌خورند نه آدم‌ها! با اینحال قرابت دیرینۀ تاریخی احساس و تمنا می‌شود.

در داستان «شبیه گالیله» تنهایی مرد مهاجر به روایت درمی‌آید آنطور که وقتی از جامعۀ تحمیلی‌اش راضی نمی‌شود تلاش می‌کند از آدم‌ها انتقام بگیرد و دیگر برایش فرقی نمی‌کند آن آدم‌ها کودک هستند یا بزرگسال! در این مجموعه بسیاری از شخصیت‌ها می‌توانند نباشند و حضور لاحضورشان تاثیر چندانی در زندگی شخصیت‌های اصلی ندارد بلکه تنها به درازای بی‌جهت داستان‌ها دامن می‌زنند. مثلاً در همین داستان «شبیه گالیله» از یک گروه 97 نفرۀ تلگرامی 96 نفرشان حرف نمی‌زنند یکی هم که نقش دارد دختربچه‌ای است که معلوم نمی‌شود چرا بین بزرگسالان حضور دارد و روی چه حسابی اینقدر شیرین‌زبانی می‌کند؟ یا دو نفر دلالی که حضور دارند هم نقش خاموش و روبه احتضارشان دردی از داستان دوا نمی‌کند. اما به هر شکل از پایان تکان‌دهندۀ این داستان نمی‌شود گذشت. یکی از بهترین پایان‌ها برای این داستان است.

گاهی به غیر از شخصیت‌های زیاد، داستان در موقعیت‌ها و حوادث و خرده‌روایت‌های پی‌درپی اشباع می‌شود به طوری که از ظرف داستان کوتاه لبریز می‌شود و سرمی‌رود در حالیکه خواننده در موقعیت‌ها، خورده‌روایت‌ها و حوادث جا مانده و حاضر نیست نصفه نیمه رهایشان کند. داستان «شب سمرقند» نمونۀ بارز داستان کوتاهی است که باید رمان یا داستان بلند می‌شد. تعداد افراد، حوادث و مسائل، همه در جای تنگ داستان کوتاه، گرد آمده‌اند و طرح‌واره کنار هم نشسته‌اند. در این داستان همه‌چیز، خرد و کلان، در هم آمیخته است. اختلافات پیچیدۀ بیرون مرزی و درون‌مرزی با همۀ مبارزان به حق و ناحقش در کنار رسم و رسومات، ترکیب فشرده‌ای شده که ارزش مطالعات منطقه‌ای و فرهنگی را همزمان در همین محدوده می‌طلبد. با این حساب این داستان نیز برای پایان‌بندی خوبش قابل اعتنا است.

طبیعت جنگ و مهاجرت، با همۀ خشونتی که دارد در نگاه واقع‌بین نویسنده ناگزیر به سبک واقع‌گرای مدرن گرایش پیدا کرده است. به جز داستان آخر بقیه مسیری ملموس در زندگی واقعی امروز می‌پیمایند. داستان «فیل بلخی» تنها داستانی است که راهی متفاوت از دیگران داستانهای مجموعه به لحاظ سبک و سوژه در پیش گرفته است. راوی اول شخص داستان از ماجرایی عجیب بعد از مرگ پدر پرده‌برداری می‌کند. چشم‌هایی که به دلیلی نامعلوم رنگشان عوض می‌شود. اول از خانواده شروع می‌شود بعد به وکیل و مشاور می‌رسد و سپس به مردم شهر! با اینکه اتفاق بعد از مرگ پدر شروع می‌‍‌شود ولی روند، طوری ادامه می‌یابد که کم‌کم ربط تغییر چشم‌ها ارتباطش را با مرگ پدر از دست می‌دهد و خواننده به جایی می‌رسد که اطناب‌گونه و پشت هم با تغییر رنگ چشم‌ها مواجه می‌شود و هر علتی که برای خودش دست و پا می‌کند نقیضش پیدا می‌شود. اگر قرار بر این بوده که راوی نامطمئن جریان را به اینجا بکشاند در این صورت باید علت نامطمئن بودن راوی طوری منسجم با سوژه گره می‌خورد که اسباب گیجی و ابهام در ذهن خواننده نشود. اتفاقات مکرر و مشابه داستان «فیل بلخی» را به پرگویی راوی کشانده اما از سوی دیگر در تأویل و تفسیر ابتر مانده است و این چیزی جز پنهان‌کاری بی‌جای راوی نیست.

داستانهای مجموعه تماماً با زبانی نرم و روان و با لهجۀ مشخص افغانستانی روایت می‌شود. خواننده در این مجموعه، کمترین مشکل را با زبان داستانها دارد. اصطلاحات و بار کلمات را می‌فهمد و انتقال حس، به خوبی صورت می‌گیرد. یکی از داستانهایی که لهجه در آن بیشترین نمود را دارد داستان «ختم عمه هما» است. در این داستان گرچه سوژه در کلیشۀ تضاد فرهنگی، پرداختی معمولی دارد ولی کلمات با لهجۀ غلیظ‌تری نسبت به سایر داستانها خودنمایی می‌کنند.

داستان «سی کیلومتر» اما یکی از داستانهای بی‌ربط با مجموعه است. هم از نظر خط فکری هم از نظر سوژه! در این داستان نه پای مهاجرت وسط است نه مرزبندی نه جغرافیا! خواننده به کل وارد فضایی عشق‌واره می‌شود که با جنس شکنندۀ پوست پیازی‌اش، همراه با شخصیت‌های بلاتکلیفش مسیر را می‌پیماید و در نهایت شاهد ترکیدن حباب ساخته شده از وضعیت موجود است.

می‌ماند داستان «پسخانه»، داستانی که خوب شروع می‌شود و گنگ به پایان می‌رسد. می‌شود گفت این داستان به لحاظ انتخاب سوژه رتبۀ اول این مجموعه را دارد. حس تعلق مهاجر به کشور میزبان و تعهدی که به مرور پیدا می‌کند در این داستان خوب از کار درآمده است. در این داستان نیز پرحرفی راوی کسل کننده می‌شود و تناقض‌های گاه به گاه، حواس خواننده را مخدوش می‌کند ولی شخصیت‌های داستان با منطق درستی کنار هم قرار گرفته‌اند. افسوس که ظرفیت‌های چیده شده در داستان «پسخانه» به اندازۀ کافی به کار گرفته نشده است. حذف‌های غیر مجاز، رمزآلودکردن بیش از حد قصه و ترکیب توهم با واقعیت، منجر به ایجاز مخل شده است به طوری که پایان داستان با وضعیتی دور از ذهن رقم خورده است.

به طور کلی پایان‌ها در مجموعه داستان «چشم سگ» معمولی نیستند. یا خیلی خوب و تحسین‌برانگیزند یا طوری تمام شده که کل داستان با پایانش سوخت شده!

عالیه عطایی در یکی دو داستان از این مجموعه با ایجاد تصویر مرکزی توانسته تأثیر مرکزی ذهنی برای خواننده ایجاد کند. مثل تصویر مار در داستان «شبیه گالیله» یا تصویر مرغ دریایی خونین در داستان «اثر فوری پروانه»

ضعف مجموعه عموما در شخصیت‌های تیپ مانده و ظرفیت‌های هدر رفته که البته با سوژه‌های خوب پوشانده شده است.