اگر بخواهیم به طور مختصر، گریزی به اصل رمانتیسم، بزنیم، میتوان گفت رمانتیسم نمودی از سرخوردگی اجتماعی جوامعِ فقیر نشینِ پس از انقلاب صنعتی، تفکر و اعمال مذهبیون و ایدئالیستهای همدوره با نظریهپردازان روشنگری و تقابل آنها با این نظریه، آزادیخواهی ساختاری و... در حد فاصل بین قرون ۱۸ تا ۱۹ میلادیست که تمرکز شدیدی بر احساسات فردی دارد. روشنگری نقدی به احساسات پراکندهٔ پیش از خود بود که این احساسات پس از روشنگری، با گرد هم آمدن، مکتبی به نام رمانتیسم را—از ریشهٔ رومنس—در نقد دید ماتریالیستی روشنگری بیان کردند و حال با تاثیرات گستردهاش، شاخههایی مانند رمانتیسم فاشیستی، رمانتیسم تاریخی، رمانتیسم سیاسی، رمانتیسم صلحطلب/جنگطلب، رمانتیسم سوسیالیستی و... را به عرصهٔ هنر و سیاست و فلسفه و فرهنگ، کشیده است.
همینکه حرف از رمانتیسم میشود، ذهن همه اول از همه میرود سراغ احساس و... رمانتیسم تقریباً همیشه در ذات، نمود سرخوردگی و جبریست که موجب برانگیختگی احساسی شود. برای مثال اشعار دورهٔ مشروطهٔ ایران که بواسطهٔ جبر مشروطه، ظلم خارجی و... شور و احساس میهن پرستی در ایران زیاد شد. در زمان حملهٔ مغولها و شکلگیری سبک عراقی آن همه کشت و کشتار و کناره گیری شاعران موجب سراییدن اشعاری سراسر غم و اندوه و گوشهگیری شد و.... حال میخواهم این سرخوردگی و جبر و گذر ادبیات کلاسیک به ادبیات رمانتیستی را در ۲ قصیدهٔ خاقانی، با دو زمان متفاوت، بررسی کنم.
در ادبیات کلاسیک، نشان دادن احساسات نفی میشد و بر ساختار، بیش از محتوا اهمیت داده میشد و هنرمند، در اثر حضوری نداشت و زبان، خارج از خود فرد را روایت میکرد؛ به اصطلاح، سومشخص. برعکس در رمانتیسم، هنرمند همیشه احساساتش در اثرش، علاوه بر حضور، دخل و تصرف داشتند و گاه خود هنرمند، در قالب شخصیتهای مختلف و یا شخصیت خودش، در اثر حضور پیدا میکرد و از منظر خود حرف میزد؛ مانند نامهنگاری یا خاطره.
بگذارید ملاک زمانی محدود به قرن ۱۸ و ۱۹ میلادی برای رمانتیسم را بردارن و از آن فراتر بروم؛ در ادبیات کلاسیک ایران. این که شعر، ماهیتی رمانتیک دارد، بر کسی پوشیده نیست. منتهی در همین بستر رمانتیک ما شاهد شاعرانی هستیم، که نه از خود، نه از احساسات خود، نه از زاویه دید خود و نه از خود، سخنی نمیگویند و در قصایدی، به توصیف طبیعت، مدح و قدح، هجو و هزل و یا ثناگویی میپردازند. حال برخی مانند فرخی، با تغزل عاشقانه قصیده را شروع میکنند و کل شعر فضایی رمانتیک دارد و یا برخی مانند رودکی، چگونگی جا انداختن شراب را، مانند مستند، اما با زبان بشدت فخیم و ارایههای ادبی فراوان، بیان میکنند. در کل کلاسیکها به ساختار، بیش از محتوا اهمیت میدادند و همین موجب میشد رقابیتهایی شدید، بین شاعران سبک آذربایجانی، بر سر قدرت ساختاری شکل بگیرد، که در همان زمان، خاقانی در این رقابتها شکل گرفت و به چیرهدست ترین شاعر ادبیات پارسی، در قلمرو زبانی و ادبی بدل گشت و اشعارش، سختخوانترین اشعار پارسی شدند. به این بیت توجه کنید، طاووس بین که زاغ خورد و آنگه از گلو/گاورس ریزهای منقا برافکند؛ طاووس استعاره از آتش، زاغ استعاره از زغال، گلو استعاره از درون آتش، گاورسریزههای منقا استعاره از جرقههای ریز و درخشان برخاسته از زغال است. در نهایت میخواسته بگوید آتش چون طاووسی است که از زاغ که زغال است تغذیه میکند (آتشش برآمده از آن زغال است) و از گلویش (میانه به بالای آتش) جرقههای آتش چون دانهای در دهان طاووس به چپ و راست میپرد¹. کسی که توصیف همچین صحنهای را با محتوای نهچندان مهم، با همچین ساختار سخت و قدرتمندی بیان میکند، خاقانی ذاتاً یک «کلاسیکِ تمامعیار» است؛ با آن ساختارِ سخت و مهندسیشدهاش. چه میشود که این ساختار سختخوان و دشوار را کنار میگذارد و به احساسات میپردازد؟ سرخوردگی.
برای مثالِ این سرخوردگی، شعری از خاقانی، در رثای همسرش را آماده کردهام:
دیر خبر یافتی که یار تو گم شد
جام جم از دست اختیار تو گم شد
خیز دلا شمع برکن از تف سینه
آن مه نو جوی کز دیار تو گم شد
حاصل عمر تو بود یک ورق کام
آن ورق از دفتر شمار تو گم شد
نقش رخ آرزو به روی که بینی
کآینهٔ آرزو نگار تو گم شد
از ره چشم و دهان به اشک و به ناله
راز برون ده که رازدار تو گم شد
چشم تو گر شد شکوفه بار سزد زانک
میوهٔ جان از شکوفهزار تو گم شد
چشم بد مردمت رسید که ناگاه
مردم چشم تو از کنار تو گم شد
نوبت شادی گذشت بر در امید
نوبت غم زن که غمگسار تو گم شد
هر بن مویت غمی و ناله کنان است
هر سر مویت که آه یار تو گم شد
زخم کنون یافتی ز درد هنوزت
نیست خبر کان طبیب کار تو گم شد
منت گیتی مبر به یک دو نفس عمر
کانکه ز عمر است یادگار تو گم شد
بار سبو چون کشی که آب تو بگذشت
بیم رصد چون بری که بار تو گم شد
خون خور خاقانیا مخور غم روزی
روز به شب کن که روزگار تو گم شد
رمانتیسم بر محورِ «من» میچرخد. خاقانی در اینجا دوربین را به درون خود برده و از درون خودش برای ما روایت میکند و این درون حتی در شکل تخلص، خودش را هم نصیحت میکند، و از اول تا آخر شعر، با خود حرف میزند. احساس غم از دست رفتن همسرش، توام شده با فراق؛ فراقی که نه تنها در محتوای شعر، بلکه در ردیف شعر هم، هر بیت، به خاقانی یادآوری میشود. خاقانیای که از علم و پزشکی و عقل و ستارهشناس و فلسفه، در شعر میآورد حال سراسر مغلطه میکند و به خود میپیچد، خون خور خاقانیا مخور غم روزی/ روز به شب کن که روزگار تو گم شد (روزی به معنای قوت و نعمت.) یا، چشم بد مردمت رسید که ناگاه/مردم چشم تو از کنار تو گم شد. خاقانی حتی در اوج این غم هم، در حال نشان دادن قدرت زبانی است؛ اما تا چه حد؟ آیا مخاطب عام، که این شعر را با یک بار خواندن میفهمد و درک میکند و به حال خاقانی، غصه میخورد، همان مخاطبیست که بتواند ایوان مدائن را تحلیل و تفسیر کند؟ خیر. همیشه مکاتب در عمق خود، تاثیرات مکتب قبلی را دارند؛ رمانتیسم هم تأثیراتی از کلاسیسم دارد؛ همان گونه که رئالیسم از رمانتیسم و مدرنیسم از رئالیسم و پست مدرنیسم از مدرنیسم، نمودهایی در خود دارند.
پ.ن:
در بخشی که عدد 1 آمده، بند پیشین، از "به این بیت توجه کنید..." تا "میپرد" از جستاری، نوشتهٔ کانال @JasteGorikhte در تلگرام، آمدهست.
