
احتمالاً نام بازی مونوپولی را شنیدهاید. در این بازی که شبیهساز زندگی واقعی است، اسکناسهایی وجود دارد که پشتوانه آنها اعتماد بین بازیکنان است. این کاغذها بین بازیکنان جابهجا میشوند و در ازای آن کالا و خدمات مورد خرید و فروش قرار میگیرند. سوال این است که آیا این اسکناسها ارزش دارند؟ آیا در زندگی واقعی میتوانید با 10 دلاری این بازی از سوپر مارکت خرید کنید؟ شاید عجیب باشد ولی شما در دنیای واقعی همین کار را میکنید، اسکناسهایی که در دست شما است تنها یک تکه کاغذ و مبالغی که در کارت بانکیتان وجود دارند، تنها یک رقم هستند. اعتماد بین مردم است که به این کاغذ و رقم اعتبار میدهد. اما اگر اعتماد به آنها از بین برود چه اتفاقی میافتد؟
عبرتی از تاریخ دور
چرچیل میگوید: «هرچه بیشتر به عقب نگاه کنید، احتمال بیشتری دارد که جلوتر را ببینید»
ما هم برای درک بهتر وضعیتی که دچارش هستیم باید سفری در تاریخ داشته باشیم.
از چند هزار سال پیش با ظهور تمدنهای بشری، طلا و نقره به عنوان پول مورد استفاده قرار میگرفتند. این دو فلز به دلیل کمیاب بودن، ارزش ذاتی داشتند و از ویژگیهای دیگری مثل قابل حمل بودن و قابل تقسیم بودن برخوردار بودند. به همین خاطر، حکومتها و مردم از آنها به عنوان وسیله مبادله کالاها استفاده میکردند.
یک نمونه از این تمدنها جامعه آتن بود. آتنی که در قرنهای پیش از میلاد، مهد تمدن و فرهنگ در یونان باستان بود. آنها طلا و نقره را در شکلها و وزنهای یکسان ضرب میکردند و از آنها به عنوان پول رایج استفاده میکردند. جامعه آتن در آن زمان نمونهای از سیستم بازار آزاد در دنیای کنونی بود.
آتن به پشتوانه اقتصاد قویای که داشت، ارتشی مجهز را آماده کرد و در فکر تصرف مناطقی دیگر در سرزمین یونان به منظور توسعه تجارت خود افتاد. رقیب آتنیها، یعنی جامعه اسپارت، از این نفوذ بیم داشتند و به مصاف آتنیها رفتند و اینگونه جنگهای پلوپونِزی شکل گرفت.
آتنیها در این جنگ، باید هزینه ارتشی را پرداخت میکردند که فرسنگها دورتر از آتن مشغول مبارزه بودند و بعد از مدتها فهمیدند که دخلشان به خرجشان نمیخورد. مثلاً اگر 1000 سکه نقره مالیات میگرفتند، به 2000 سکه برای تأمین هزینه اداره کشور و هزینه تدارکات ارتش نیاز داشتند.
برای برونرفت از این مشکل، آنها سکههای نقره را ذوب میکردند و آن را با فلزهای کم ارزش دیگر مثل مس ترکیب میکردند. اینگونه میتوانستند به جای 1000 سکه، 2000 سکه ضرب کنند، آنها میگفتند ارزش این سکههای مسی برابر با همان سکههای نقرهای است، ولی آیا واقعاً این سکهها، هم ارزش سکه نقره بودند؟
واضح است که خیر. دولت آتن با این کار توانست بدون پشتوانه و حساب و کتاب سکه ضرب کرده و روانه بازار کند. با این کار اولین مصداق از قانون «گرشام» تحقق پیدا کرد. این قانون میگوید: « پول بد، پول خوب را از گردش خارج میکند». سکههای مسی، در سرتاسر جامعه آتن رواج پیدا کردند و وسیله مبادله شدند و سکههای نقره که ارزش ذاتی داشتند، توسط مردم پسانداز میشدند.
دولت نیز دیوانهوار به ضرب سکه مسی میپرداخت و جامعه را غرق این سکههای مسی میکرد. طبیعتاً چیزی که زیاد باشد، بیارزش میشود. همین اتفاق هم برای سکههای مسی افتاد، مردم فهمیدند که این سکهها ارزشی برابر با سکه نقره ندارند و به مرور اعتماد خود را به آنها از دست دادند. این امر باعث تورم افسارگسیخته در آتن شد و به فروپاشی اقتصادی آتن انجامید. در واقع آتن زیر انبوه همان سکههای مسی دفن شد.
عبرتی از تاریخ نزدیک
بیایید اینبار به کشور آلمان در خلال جنگ جهانی اول سفر کنیم.
تا قبل از جنگ جهانی اول، کشورها اسکناسهایی را چاپ میکردند که پشتوانه آنها مقدار مشخصی طلا در خزانه کشور بود. کشور آلمان نیز از این قاعده مستثنی نبود. مردم با ارائه یک واحد اسکناس به بانک میتوانستند همان لحظه، مقدار مشخصی طلا را دریافت کنند.
این منوال ادامه داشت تا اینکه آتش جنگ اول جهانی روشن شد. هزینههای تامین جنگ و اداره کشور بیش از درآمد دولت بود. دولت نیز برای تأمین این هزینهها تبدیل اسکناس به طلا را ممنوع کرد و بدون حساب و کتاب به چاپ اسکناس پرداختند. این منوال تا شکست آلمان در جنگ جهانی اول ادامه داشت. دولتمردان آلمان، تازه بعد از جنگ متوجه فاجعهای شدند که آفریده بودند. آنها هم باید هزینههای بازسازی کشور را پرداخت میکردند و هم غرامتهای جنگی را. این کار را هم جز با چاپ پول بیپشتوانه انجام ندادند.
تمام این کارها منجر به فروپاشی اقتصادی آلمان در سالهای پس از جنگ جهانی اول شد. تورم افسار گسیخته به وجود آمد و قیمت کالاها ساعتی رشد میکرد.معروف است که در این سالها وقتی یکی آلمانی برای خوردن ساندویچ به رستوران میرفت، هزینه غذا را اول حساب میکرد. چون ممکن بود در فاصله جویدن تا قورت دادن غذا، قیمت آن افزایش پیدا کند!
*یک کلام، ختم کلام*
احتمالاً متوجه شدید که یونان و آلمان تنها یک مشت نمونه خروار هستند.
در طول تاریخ هیچ پول بیپشتوانهای نتوانسته ارزش خود را حفظ کند، تمام این پولهای بیارزش محکوم به نابودی هستند.
یک سوال هم احتمالاً در پس ذهنتان هست که مطالبی که گفته شد چه ربطی به آمریکا، عموسام، نیکسون و ترامپ دارد؟ سوالتان را با سوال پاسخ میدهم: «آیا دلار آمریکا چیزی جز یک کاغذ است که بیرویه و بیپشتوانه توسط آمریکا چاپ میشود؟»
پاسخ این سوال و شرح و تفصیلاش بماند برای نشریه هفته بعد...