یکی از بخشهای مهم بیانات اخیر رهبری که آنچنان که باید مورد توجه قرار نگرفته، این قسمت است: «و از جمله مسائل مهم دیگر، توجه فراراهبردی به مسئله فرهنگ، تعلیم و تربیت است. تعبیر فراراهبردی به معنی آن است که تنظیم راهبردهای دیگر باید با ملاحظه این مسئله باشد.»
اصطلاح «فراراهبردی» در بیانات رهبر شهید مسبوق به سابقه نبوده و در این بیان برای نخستین بار مطرح و تعریف شده است. همین نکته اهمیت این تعبیر را دوچندان میکند. سؤال اصلی اینجاست: این راهبردها دقیقاً چه چیزهایی هستند که باید بر اساس فراراهبرد تنظیم شوند؟ مگر در صحنه عمل، چه فاصلهای میان «راهبرد» و «فراراهبرد» وجود دارد؟
همه ما وقتی چیزی برایمان اولویت دارد، سایر تصمیمات را حول آن تنظیم میکنیم. اگر اقتصاد اولویت باشد، شهر، مسکن، حملونقل و حتی دانشگاه را متناسب با آن طراحی میکنیم؛ اگر امنیت اهمیت داشته باشد، برای آن ساختار میسازیم، بودجه اختصاص میدهیم و نیروی انسانی تربیت میکنیم.
از اهمیت فرهنگ کم نشنیدهایم؛ اما اگر فرهنگ واقعاً اولویت است، چرا آثار این اولویت را در بسیاری از تصمیمات و سیاستگذاریهای کشور نمیبینیم؟
برای روشنتر شدن مسئله، کافی است به یکی از مهمترین مسائل امروز کشور، یعنی بحران جمعیتی، نگاه کنیم. سالهاست درباره ضرورت افزایش جمعیت و اهمیت فرزندآوری سخن میگوییم؛ اما آیا واقعاً ساختارهای کشور را برای خانواده و فرزندآوری آماده کردهایم؟
نمیتوان از یک سو مردم را به فرزندآوری دعوت کرد و از سوی دیگر شهری ساخت که در آن جایی برای بازی کودک باقی نمانده باشد. کودکی که در آپارتمان امکان تحرک و بازی ندارد و صدایش ممکن است موجب اعتراض همسایهها شود، چگونه قرار است بخشی طبیعی از زندگی اجتماعی ما باشد؟
مادری را تصور کنیم که پس از ساعتها کار به خانه بازمیگردد؛ در محیط کار از او انتظار میرود همچون فردی بدون مسئولیت خانوادگی کار کند و در خانه نیز بخش اصلی مسئولیت تربیت فرزند بر دوش اوست. یا مادر دانشجویی که ساعتها در دانشگاه حضور دارد، اما برای نگهداری از فرزندش حتی یک مهدکودک مناسب در اختیار ندارد. آیا اینها صرفاً مشکلات اجراییاند یا نشانههایی از یک مسئله فرهنگی بزرگتر؟
حتی الگوی خودرو و حملونقل ما نیز اساساً برای خانوادههای کمجمعیت طراحی شده است. مسجد هم میتوانست یکی از مهمترین بسترهای اجتماعی خانواده و تربیت نسل جدید باشد؛ اما گاهی آنقدر از اقتضائات حضور کودک فاصله گرفتهایم که صدای بازی یک کودک در مسجد، به جای نشانه حیات و پویایی، موجب ناراحتی میشود.
این مسائل پراکنده نیستند؛ همه آنها در کنار یکدیگر، سبک زندگی تولید میکنند. فرهنگ فقط آن چیزی نیست که در یک برنامه فرهنگی یا سخنرانی درباره آن صحبت میکنیم؛ فرهنگ، محصول مجموعه انتخابهایی است که هر روز در معماری، شهرسازی، اقتصاد، آموزش، رسانه، اشتغال و سیاستگذاری انجام میدهیم.
اینجاست که مفهوم «فراراهبرد بودن فرهنگ» اهمیت پیدا میکند. اگر فرهنگ قرار است فراراهبرد باشد، نمیتوان آن را به یک دستگاه یا چند برنامه فرهنگی محدود کرد. فرهنگ باید از ابتدا در تصمیمات سایر حوزهها حضور داشته باشد؛ نمیتوان سیاستی طراحی کرد که آثار فرهنگی آن نادیده گرفته شود و بعد انتظار داشت دستگاه فرهنگی با چند برنامه تبلیغاتی آن را جبران کند.
همانطور که در حوزه دفاعی، صرفاً اعلام اینکه «قدرت موشکی مهم است» ایران را به نقطه امروز نرساند، در حوزه فرهنگ نیز تکرار اینکه «فرهنگ مهم است» اتفاقی ایجاد نمیکند. قدرت موشکی حاصل اراده، برنامه، ساختار، نیروی انسانی، سرمایهگذاری و استمرار بود. امثال شهید طهرانیمقدمها لازم بودند تا ایران از کشوری که حتی از خرید سیمخاردار محروم بود به الگوی ابرقدرتها در عرصه موشکی تبدیل شود.
فرهنگ زمانی واقعاً فراراهبرد است که هنگام تصمیمگیری درباره اقتصاد، سیاست، رسانه، شهرسازی، دانشگاه یا حتی طراحی یک خودرو، ملاحظات فرهنگی از ابتدا بخشی از صورتمسئله باشند؛ نه موضوعی که بعداً بخواهیم با یک «پیوست فرهنگی» آثار تصمیمات را جبران کنیم.
حالا سؤال اصلی از مسئولان و کنشگران فرهنگی این است: اگر فرهنگ فراراهبرد است، چه چیزی در ساختار تصمیمگیری ما تغییر خواهد کرد؟ آیا این بار میتوان آثار این اهمیت را در عمل دید، یا باز هم فرهنگ در حد یک شعار زیبا باقی خواهد ماند؟