اسلامزدایی به بهانه عشق به ایران
پاسداشت زبان فارسی و افتخار به هویت ایرانی، ارزشهایی قابل دفاعاند؛ اما چه میشود اگر همین احساسات، دستاویزی برای تضعیف بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ما قرار گیرند؟
این روزها در فضای مجازی و حقیقی، با نمونههایی از تقابلسازی میان هویت ایرانی و فرهنگ اسلامی مواجهیم؛ تقابلی که گاه در قالب کلیپهایی ساده و بهظاهر وطندوستانه بازنمایی میشود: «بهجای سلام بگویید درود» یا «شما آریایی هستید؛ چرا عقدتان را به عربی میخوانید؟»
در نگاه نخست، این سخنان تلاشی برای احیای زبان فارسی و تقویت ملیگرایی به نظر میرسد؛ درحالی که در دل خود مغالطههای زیادی دارند.
پیش از نقد چنین رویکردی، باید یک واقعیت را پذیرفت: زبان فارسی، آنگونه که شایسته است، مورد توجه و پاسداشت قرار نگرفته است. این مسئلهای است که رهبر شهید انقلاب نیز بارها درباره آن هشدار دادهاند.
ایشان دراینباره فرمودهاند:
«واقعاً بنشینید روی این مسئله فکر کنید، نگذارید زبان فارسی دچار فرسودگی و ویرانی شود؛ ما باید آن را خیلی حفظ کنیم. من حتی گاهی اوقات میبینم در رژیم طاغوت که همه چیزشان به فرنگیها و خارجیها بسته بود، روی مسئله زبان، گوشهای تعصبی وجود داشت و چیزهایی داشتند؛ ما هم اوایل انقلاب از این جهت خیلی خوب بودیم، بعد یواشیواش خیلی ولنگوواز شد.»
در جای دیگری نیز میگویند:
«راجع به زبان، بنده حقیقتش نگرانم؛ واقعاً نگرانم. حالا در زمینه شعری خوشبختانه شعرهایی که شما میگویید، شعر خوب است و زبان، زبان استواری است، اما در جریان عمومی، زبان دارد دچار فرسایش میشود.»
ضعف در گسترش زبان فارسی
این هشدارها نشان میدهد که تقویت زبان فارسی، مسئلهای جدی است. گسترش معادلهای فارسی برای واژههای بیگانه، ارتقای کیفیت آموزش ادبیات در مدارس از جمله اقداماتی است که میتواند در این مسیر مؤثر باشد.
مسئله از جایی آغاز میشود که برخی جریانها، بهجای ارائه راهحل واقعی، از آن برای پیشبرد اهداف دیگری بهره میبرند؛ اهدافی که تقابلسازی میان هویت ایرانی و فرهنگ اسلامی است.
مغالطههای وارد بر جریان پاسداشت زبان فارسی
مغالطه نخست: نادیدهگرفتن پیوند تاریخی فرهنگ ایرانی و اسلامی
پس از ورود اسلام به ایران، در گذر قرنها، فرهنگ ایرانی و اسلامی در تعامل با یکدیگر قرار گرفتند و در بسیاری از عرصهها، بهویژه در زبان، ادبیات، هنر و مناسبات اجتماعی، بر یکدیگر تأثیر گذاشتند. حاصل این تعامل تاریخی را نمیتوان با مرزبندیهای ساده میان «ایرانی» و «عربی» توضیح داد.
برای نمونه، واژه «سلام» صرفاً یک واژه عربی نیست که استفاده از آن را بتوان نشانه فاصلهگرفتن از هویت ایرانی دانست. سلام، واژهای با ریشه عربی و بخشی از سنت دینی و فرهنگی مسلمانان است که معنای درود و آرزوی سلامتی و آرامش برای دیگری را در خود دارد؛ عبارتی که پیوند دهنده مسلمانان سراسر جهان است.
همین مسئله درباره عقد ازدواج نیز صدق میکند. خواندن صیغه عقد بر اساس آموزههای اسلامی و احکام شرعی، بهخودیخود به معنای نفی هویت ایرانی نیست. نمیتوان صرفاً به دلیل عربیبودن زبان یک متن دینی، آن را عنصری بیگانه و ناسازگار با فرهنگ ایرانی قلمداد کرد.
مغالطه دوم: فروکاستن اسلام به هویت قومی عربی
اسلام، صرفاً مجموعهای از آداب زبانی یا نشانههای قومی نیست؛ بلکه منظومهای اعتقادی، اخلاقی و فکری است که مخاطب خود را به قوم یا نژادی خاص محدود نمیکند.
زبان عربی، بهعنوان زبان قرآن و بخش مهمی از میراث دینی مسلمانان، در انتقال و حفظ این میراث جایگاهی ویژه دارد. مسلمانان در طول تاریخ، با زبانها و فرهنگهای گوناگون، در شکلگیری تمدن اسلامی مشارکت داشتهاند.
از این منظر، تبدیل موضوعاتی مانند سلامکردن یا خواندن عقد به مسئلهای میان عرب و عجم، بر آزاداندیشی فرد، پرده میافکند.
ممزوج بودن فرهنگ ایرانی_اسلامی
فرهنگ ایرانی در طول تاریخ خود، از میراث اسلامی تأثیر پذیرفته و در شکلدادن به آن نیز سهمی جدی داشته است. بخش مهمی از ادبیات فارسی، از فردوسی و نظامی تا سعدی و حافظ، در بستر تاریخی و فرهنگی شکل گرفته که در آن مفاهیم اسلامی، اخلاق دینی و مضامین عرفانی حضوری پررنگ دارند؛ ترکیبی دلانگیز از فرهنگ اسلامی_ایرانی.
بنابراین، ترسیم تصویری از هویت ایرانی که گویی برای بازیابی اصالت خود باید از میراث اسلامی فاصله بگیرد، تصویری ناقص از تاریخ و فرهنگ ایران است.
عشق به ایران و زبان فارسی، احساسی ارزشمند و شایسته تقویت است؛ اما ارزش یک احساس، به معنای درستی تمام استدلالهایی نیست که به نام آن مطرح میشوند.
نباید اجازه داد ضعف در پاسداشت زبان فارسی، به فرصتی برای دامنزدن به تقابلهای کاذب تبدیل شود؛ تقابلهایی که بهجای تقویت هویت ایرانی، بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی آن را در برابر بخش دیگر قرار میدهند.