الگوی سوم زن و شکاف میان ایده و واقعیت
الگوی سوم زن بر این نکته تأکید دارد که زن علاوه بر نقش مادری، دارای نقشهای اجتماعی مهمی است و حضور او در عرصه اجتماع یکی از نقشهای اجتماعی او به شمار میرود. با این حال، در شرایط کنونی و بهویژه در فضای دانشگاهی، نبود ساختارهای حمایتی و متناسب با نیاز مادران باعث شده است که زنان پس از فرزندآوری با تعارض جدی میان مسئولیتهای خانوادگی و اجتماعی روبهرو شوند. همین فشار و ناهماهنگی ساختاری موجب میشود برخی زنان، فرزندآوری را مانعی برای ادامه تحصیل، فعالیت علمی یا مشارکت اجتماعی بدانند و آن را به تأخیر بیندازند. از اینرو، تحقق واقعی الگوی سوم فقط با توصیه ممکن نیست، بلکه نیازمند ایجاد زیرساختهای حمایتی و قوی است؛ زیرساختهایی که هم جایگاه مادری را حفظ کند و هم امکان حضور فعال و مؤثر زنان در جامعه را فراهم آورد.
سیاستهای جمعیتی و غفلت از نیازهای واقعی زنان
با اینکه سیاستهای جمعیتی روی افزایش فرزندآوری تأکید دارند، توجه کافی به شرایط و نیازهای واقعی زنان نشده و به همین دلیل این سیاستها اثر چندانی نداشتهاند. در حالی که بخش اصلی مسئولیت بچهدار شدن و بزرگ کردن فرزند بر عهده زنان است، نبود مهدکودک و خدمات نگهداری از کودک، مخصوصاً برای زنان شاغل و دانشجو، به یک مانع جدی تبدیل شده است. بسیاری از دانشگاهها با وجود قانون جوانی جمعیت، هنوز مهدکودک ندارند یا امکانات محدودی ارائه میدهند؛ در حالی که دانشگاهها محل حضور جوانان در سن ازدواج و فرزندآوری هستند و دانشجویان هم توان پرداخت هزینههای بالای مهدکودکهای بیرون از دانشگاه را ندارند. کارشناسان میگویند راهاندازی مهدکودک در دانشگاهها هزینه زیادی نمیخواهد و حتی از کمکهای مالی مستقیم هم مؤثرتر است. بنابراین، اگر قوانین اصلاح شود و دانشگاهها اجازه و امکان راهاندازی مهدکودک مناسب را داشته باشند، میتوان بخش زیادی از مشکلات زنان و موانع فرزندآوری را کاهش داد.
خلأهای قانونی و مسئولیت دانشگاهها
قوانین موجود برای حمایت از مادران دانشجو کافی نیستند و بسیاری از مشکلات ناشی از نبود چارچوب قانونی روشن و آگاهی دانشگاهها از حقوق مادران است. برای اینکه حمایت واقعی از دانشجویان مادر عملی شود، لازم است قوانین اصلاح شده و دقیقتر شوند و دانشگاهها و اساتید موظف به رعایت آن باشند. این اصلاحات باید شامل امکان مرخصی مناسب، دسترسی به مهدکودک یا خدمات نگهداری کودک در دانشگاه و آموزش غیرحضوریِ قابل استفاده برای مادران باشد. هرچند دانشگاه ما اخیراً از مادران دانشجو تقدیر کرده که اقدامی ارزشمند است، اما این تقدیر بهتنهایی کافی نیست و نیازمند حمایت عملی و تغییرات ساختاری است تا مادران بتوانند هم به وظایف مادری برسند و هم ادامه تحصیل و فعالیت علمی خود را بهطور واقعی پیگیری کنند.
روایتهای میدانی از تجربه مادران دانشجو
در همان روزی که دانشگاه از مادران دانشجو تقدیر میکرد، فرصتی پیش آمد تا با چند تن از این مادران صحبتی داشته باشیم و پای درد و دل آنها بنشینیم. یکی از مادران گفت که در عمل حمایت واقعی از سوی اساتید و دانشگاه وجود ندارد؛ اجازه ورود کودک به کلاس داده نمیشود و بسیاری از قوانین و امکانات برای مادران دانشجو روشن نیست. او از فشارها و محدودیتهایی میگفت که مانع ادامه تحصیل مادران میشود و باعث استرس و نگرانی آنها میگردد و حتی باعث شده بود یک سال مرخصی بگیرند.
مادر دیگری تجربه شیرین و در عین حال سختِ مادرِ دانشجو بودن را شرح داد و گفت: «مدیریت همزمان بچهداری، کارهای خانه، درس خواندن و مسئولیتهای همسری بسیار دشوار است. گاهی احساس میکنیم که هیچکس درک نمیکند چقدر تلاش میکنیم تا همه چیز را با هم هماهنگ کنیم.» او افزود که با وجود سختیها، لحظات شیرین و موفقیتهای کوچک در تحصیل و تربیت فرزند، انگیزهای بزرگ برای ادامه مسیر ایجاد میکند.
از تقدیر نمادین تا حمایت واقعی
آنچه تجربه مادران دانشجو و بررسی سیاستها و قوانین موجود نشان میدهد، فاصلهای جدی میان شعارهای حمایتی و واقعیت زندگی این زنان است. تحقق الگوی سوم زن و موفقیت سیاستهای جمعیتی، بدون فراهم کردن زیرساختهای عملی همچون مهدکودک دانشگاهی، قوانین شفاف، آموزش انعطافپذیر و الزام دانشگاهها به رعایت حقوق مادران، امکانپذیر نیست. تقدیر نمادین اگرچه ارزشمند است، اما تا زمانی که به حمایتهای واقعی و ساختاری منجر نشود، نمیتواند باری از دوش مادران دانشجو بردارد. تنها با چنین رویکردی است که میتوان مادری و تحصیل را نه در تقابل، بلکه در کنار یکدیگر معنا کرد