وقتی گفته میشود دیه زن نصف دیه مرد است، اولین سؤالی که به ذهن میرسد این است که مگر جان زن ارزش کمتری از جان مرد دارد؟ اگر زن و مرد هر دو از کرامت انسانی برخوردارند، پس دلیل این تفاوت چیست؟ آیا این حکم به معنای کمارزشتر بودن زن در نگاه اسلام است؟
آیا دیه زن و مرد همیشه متفاوت است؟
درواقع دیه زن و مرد در همه موارد متفاوت نیست. مثلاً اگر یک یا دو انگشت فرد قطع شود، دیه زن و مرد برابر است. در قانون، تا زمانی که دیه اعضا به یکسوم دیه کامل مرد نرسیده باشد، تفاوتی میان زن و مرد وجود ندارد؛ اما وقتی به یکسوم یا بیشتر برسد، دیه زن نصف میشود.
در حالتی دیگر دیه زن میتواند بیشتر از دیه مرد باشد ،مثلا اگر موهای زن کنده بشود دیه اش بیشتر از مرد است، چون تبعات اجتماعی آن بیشتر است.
آیا دیه معیار ارزش جان انسان است؟
حالا اگر دیه قرار بود نشاندهنده ارزش جان انسان باشد، این تفاوتها را چطور میشد توضیح داد؟ چطور ممکن است در یک مورد دیه زن و مرد برابر باشد و در موردی دیگر دیه مرد بیشتر شود؟ از طرف دیگر، در ماههای حرام، دیه قتل نفس افزایش پیدا میکند. آیا این یعنی جان انسان در این ماهها ارزش بیشتری دارد؟ طبیعتاً نه؛ این افزایش به حرمت این ماهها مربوط است، نه ارزش انسانی فرد. پس نمیتوان مبلغ دیه را ملاک ارزش جان انسان دانست.
حقوق و مسئولیتها را باید کنار هم دید
برای فهمیدن دلیل این تفاوتها باید به مجموعه حقوق و مسئولیتهایی نگاه کنیم که در اسلام برای زن و مرد در نظر گرفته شده است. در نگاه اسلام عدالت یعنی گذاشتن هر چیزی در جای درست خودش و تفاوت در حقوق لزوماً به معنای عدالت نیست؛ چون ممکن است شرایط و مسئولیتهای افراد با هم فرق داشته باشد. برای مثال، تأمین هزینههای زندگی خانواده بر عهده مرد است، اما زن مجبور نیست درآمد و دارایی خودش را صرف مخارج خانواده کند.بنابراین، وقتی درباره یک حکم صحبت میکنیم، نباید آن را جدا از بقیه حقوق و تکالیف ببینیم.
دیه و مسئولیت اقتصادی خانواده
این مسئله را حتی میتوان از زاویه زندگی خانواده بعد از فوت هم بررسی کرد. وقتی مردی که مسئول تأمین هزینههای خانواده بوده از دنیا میرود، همسر و فرزندانش ممکن است با مشکلات اقتصادی بیشتری روبهرو شوند. دیهای که بعد از فوت او پرداخت میشود، میان ورثهاش تقسیم میشود و میتواند به همسر و فرزندانش هم در ادامه زندگی کمک کند. با فوت زن هم دیه به ورثه او میرسد؛ اما چون در نظام حقوقی اسلام تأمین مخارج خانواده بر عهده مرد است، شرایط اقتصادی خانواده در این دو حالت فرق میکند.
پس نمیشود فقط با دیدن تفاوت دیه گفت که در حق زن بیعدالتی شده است. باید دید در کنار این تفاوت، چه حقوقی برای زن در نظر گرفته شده و چه مسئولیتهایی بر عهده مرد گذاشته شده است. در واقع، برابر بودن ارزش زن و مرد به این معنا نیست که در همه احکام و مسئولیتها هم دقیقاً مثل هم باشند